atha:shtamo:'dhya:yah

सप्तमे परस्य ब्रह्मणो वासुदेवस्योपास्यत्वं, निखिल-चेतनाचेतन-वस्तु-शेषित्वं, कारणत्वं, आधारत्वं, सर्व-शरीरतया सर्व-प्रकारत्वेन सर्व-शब्द-वाच्यत्वं, सर्व-नियन्तृत्वं, सर्वैश् च कल्याण-गुण-गणैर् एकाश्रयत्वं तस्यैव परतरत्वं च, सत्त्व-रजस्-तमो-मयैर् देहेन्द्रियत्वेन भोग्यत्वेन चावस्थितैर् भावैर् अनादि-काल-प्रवृत्त-दुष्कृत-प्रवाह-हेतुकैस् तस्य तिरोधानम्। अत्युत्कृष्ट-सुकृत-हेतुक-भगवत्-प्रपत्त्या च तन्-निवर्तनं, सुकृत-तारतम्येन च प्रतिपत्ति-वैषेष्याद् ऐश्वर्याक्षर-याथात्म्य-भगवत्-प्राप्त्य्-अपेक्षयोपासक-भेदं, भगवन्तं प्रेप्सोर् नित्य-युक्ततयिक-भक्तितया चात्यर्थ-परम-पुरुष-प्रियत्वेन श्रैष्ठ्यं, दुर्लभत्वं च प्रतिपाद्य एषां त्रयाणां ज्ञातव्योपादेय-भेदांश् च प्रास्तौषीत्। इदानीम् अष्टमे प्रस्तुतान् ज्ञातव्योपादेय-भेदान् विविनक्ति---

किं तद् ब्रह्म किम् अध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम।

अधिभूतं च किं प्रोक्तम् अधिदैवं किम् उच्यते॥१॥

अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन् मधुसूदन।

प्रयाण-काले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः॥२॥

जरा-मरण-मोक्षाय भगवन्तम् आश्रित्य यतमानानां ज्ञातव्यतयोक्तं तद् ब्रह्माध्यात्मं च कर्म च किम् इति वक्तव्यम्। ऐश्वर्यार्थिनां ज्ञातव्यम् अधिभूतम् अधिदैवं च किं। त्रयाणां ज्ञातव्योऽधियज्ञ-शब्द-निर्दिष्टश् च कः। तस्य चाधियज्ञ-भावः कथं। प्रयाण-काले चैभिस् त्रिभिः नियतात्मभिः कथं ज्ञेयोऽसि॥।८।१--- ८।२॥

श्री-भगवान् उवाच

अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्मम् उच्यते।

भूतभावोद्भव-करो विसर्गः कर्म-संज्ञितः॥३॥

तद् ब्रह्म इति निर्दिष्टं परमम् अक्षरं न क्षरतीत्य् अक्षरं क्षेत्रज्ञं समष्टि-रूपम्। तथा च श्रुतिर् अव्यक्तम् अक्षरे लीयतेऽक्षरं तमसि लीयते [सु।उ। २] इत्य् आदिका। परमम् अक्षरं प्रकृति-विनिर्मुक्तात्म-स्वरूपम्। स्वभावोऽध्यात्मम् उच्यते स्वभावः प्रकृतिर् अनात्म-भूतम् आत्मनि सम्बद्ध्यमानं भूत-सूक्ष्म-तद्-वासनादिकं पञ्चाग्नि-विद्यायां ज्ञातव्यतया उदितम्। तद्-उभयं प्राप्यतया त्याज्यतया च मुमुक्षुभिर् ज्ञातव्यम्।

भूत-भावो मनुष्यादि-भावः, तद्-उद्भव-करो यो विसर्गः पञ्चम्याम् आहुताव् आपः पुरुष-वचसो भवन्ति [छा।उ। ५।३।३] इति श्रुति-सिद्धो योषित्-सम्बन्ध-जः, स कर्म-संज्ञितः। तच् चाखिलं सानुबन्धम् उद्वेजनीयतया परिहरणीयतया च मुमुक्षुभिर् ज्ञातव्यम्। परिहरणीयता चानन्तरम् एव वक्ष्यते--- यद् इच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति [८।११] इति॥८।३॥

अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश् चाधिदैवतम्।

अधियज्ञोऽहम् एवात्र देहे देह-भृतां वर॥४॥

ऐश्वर्यार्थिनां ज्ञातव्यतया निर्दिष्टम् अधिभूतं क्षरो भावो वियद्-आदि-भूतेषु वर्तमानस् तत्-परिणाम-विशेषः क्षरण-स्वभावो विलक्षणः शब्द-स्पर्शादिः साश्रयः, विलक्षणाः साश्रयाः शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गन्धा ऐश्वर्यार्थिभिः प्राप्याः। तैर् अनुसन्धेयाः।

पुरुषश् चाधिदैवतम् अधिदैवत-शब्द-निर्दिष्टः पुरुषः। अधिदैवतं दैवतोपरि वर्तमानम् इन्द्र-प्रजापति-प्रभृति-कृत्स्न-दैवतोपरि वर्तमानः। इन्द्र-प्रजापति-प्रभृतीनां भोग्य-जाताद् विलक्षण-शब्दादेर् भोक्ता पुरुषः। सा च भोक्तृत्वावस्था ऐश्वर्यार्थिभिः प्राप्यतया अनुसन्धेया।

अधियज्ञोऽहम् एवाधियज्ञ-शब्द-निर्दिष्टोऽहम् एव। अधियज्ञो यज्ञैर् आराध्यतया वर्तमानः। अत्रेन्द्रादौ मम देह-भूते आत्मतयावस्थितोऽहम् एव यज्ञैर् आराध्य इति महा-यज्ञादि-नित्य-नैमित्तकानुष्ठान-वेलायां त्रयाणाम् अधिकारिणाम् अनुसन्धेयम् एतत्॥८।४॥

इदम् अपि त्रयाणां साधारणम्---

 अन्त-काले च माम् एव स्मरन् मुक्त्वा कलेवरम्।

यः प्रयाति स मद्-भावं याति नास्त्य् अत्र संशयः॥५॥

अन्त-काले च माम् एव स्मरन् कलेवरं त्यक्त्वा यः प्रयाति, स मद्-भावं याति। मम यो भावः स्वभावस् तं याति। तदानीं यथा माम् अनुसन्धत्ते तथा-विधाकारो भवतीत्य् अर्थः। यथा आदि-भरतादयस् तदानीं स्मर्यमाण-मृग-सजातीयाकाराः सम्भूताः॥८।५॥

स्मर्तुः स्व-विषय-सजातीय-कारतापादनम् अन्त्य-प्रत्ययस्य स्वभाव इति सुस्पष्टम् आह---

यं यं वापि स्मरन् भावं त्यजत्य् अन्ते कलेवरम्।

तं तम् एवैति कौन्तेय सदा तद्-भाव-भावितः॥६॥

अन्तेऽन्त-काले यं यं वापि भावं स्मरन् कलेवरं त्यजति तं तं भावम् एव मरणान्तरम् एति। अन्त्य-प्रत्ययश् च पूर्व-भावित-विषय एव जायते॥८।६॥

यस्मात् पूर्व-कालाभ्यस्त-विषये एवान्त्य-प्रत्ययो जायते---

तस्मात् सर्वेषु कालेषु माम् अनुस्मर युध्य च।

मय्य् अर्पित-मनो-बुद्धिर् माम् एवैष्यस्य् असंशयः॥७॥

तस्मात् सर्वेषु कालेष्व् आप्रयाणाद् अहर्-अहः माम् अनुस्मराहर्-अहर् अनुस्मृति-करं युद्धादिकं वर्णाश्रमानुबन्धि-श्रुति-स्मृति-चोदित-नित्य-नैमित्तिकं च कर्म कुरु। एतद्-उपायेन मय्य् अर्पित-मनो-बुद्धिर् अन्त-काले च माम् एव स्मरन् यथाभिलषित-प्रकारं मां प्राप्स्यसि नात्र संशयः॥८।७॥

एवं सामान्येन सर्वत्र स्व-प्राप्यावाप्तिर् अन्त्य-प्रत्ययाधीना इत्य् उक्त्वा तद्-अर्थं त्रयाणाम् उपासन-प्रकार-भेदं वक्तुम् उपक्रमते। तत्रैश्वर्यार्थिनाम् उपासन-प्रकारं यथोपासनम् अन्त्य-प्रत्यय-प्रकारं चाह---

अभ्यास-योग-युक्तेन चेतसा नान्य-गामिना।

परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन्॥८॥

अहरहर् अभ्यास-योगाभ्यां युक्ततया नान्य-गामिना चेतसा अन्त-काले परमं पुरुषं दिव्यं मां वक्ष्यमाण-प्रकारं चिन्तयन् माम् एव यात्य् आदि-भरत-मृगत्व-प्राप्तिवद् ऐश्वर्य-विशिष्टतया मत्-समानाकारो भवति। अभ्यासो नित्य-नैमित्तिकाविरुद्धेषु सर्वेषु कालेषु मनसा उपास्य-संशीलनम्, योगस् त्व् अहरहर् योग-कालेऽनुष्ठीयमानं यथोक्त-लक्षणम् उपासनम्॥८।८॥

कविं पुराणम् अनुशासितारम्

अणोर् अणीयांसम् अनुस्मरेद् यः।

सर्वस्य धातारम् अचिन्त्य-रूपम्

आदित्य-वर्णं तमसः परस्तात्॥९॥

प्रयाण-काले मनसाचलेन

भक्त्या युक्तो योग-बलेन चैव।

भ्रुवोर् मध्ये प्राणम् आवेश्य सम्यक्

स तं परं पुरुषम् उपैति दिव्यम्॥१०॥

कविं सर्वज्ञं पुराणं पुरातनम् अनुशासितारं विश्वस्य प्रशासितारम् अणोर् अणीयांसं जीवाद् अपि सूक्ष्मतरं सर्वस्य धातारं सर्वस्य स्रष्टरम् अचिन्त्य-रूपं सकलेतर-विसजातीय-स्वरूपम् आदित्य-वर्णं तमसः परस्तात् अप्राकृत-स्वासाधारण-दिव्य-रूपम्। तम् एवं-भूतम् अहरहर् अभ्यस्यमान-भक्ति-युक्त-योग-बलेन आरूढ-संस्कारतया अचलेन मनसा प्रयाण-काले भ्रुवोर् मध्ये प्राणम् आवेश्य संस्थाप्य तत्र भ्रुवोर् मध्ये दिव्यं पुरुषं योऽनुस्मरेत् स तम् एव उपैति तद्-भावं याति, तत्-समानैश्वर्यो भवतीत्य् अर्थः॥८।९-१०॥

अथ कैवल्यार्थिनां स्मरण-प्रकारम् आह---

यद् अक्षरं वेद-विदो वदन्ति

विशन्ति यद् यतयो वीत-रागाः।

यद् इच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति

तत् ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये॥११॥

यद् अक्षरम् अस्थूलत्वादि-गुणकं वेद-विदो वदन्ति वीत-रागाश् च यतयो यद् अक्षरं विशन्ति यद् अक्षरं प्राप्तुम् इच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत् ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये। पद्यते गम्यतेऽनेन इति पदं तन् निखिल-वेदान्त-वेद्यं मत्-स्वरूपम् अक्षरं यथा उपास्यं तथा सङ्क्षेपेण प्रवक्ष्यामीत्य् अर्थः॥८।११॥

सर्व-द्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च।

मूर्ध्न्य् आधायात्मनः प्राणम् आस्थितो योग-धारणाम्॥१२॥

सर्वाणि श्रोत्रादीनीन्द्रियाणि ज्ञान-द्वार-भूतानि संयम्य स्व-व्यापारेभ्यो विनिवर्त्य हृदय-कमल-निविष्टे मय्य् अक्षरे मनो निरुध्य योगाख्यां धारणां आस्थितो मय्य् एव निश्चलां स्थितिम् आस्थितः॥८।१२॥

ओम् इत्य् एकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् माम् अनुस्मरन्।

यः प्रयाति त्यजन् देहं स याति परमां गतिम्॥१३॥

ओम् इत्य् एकाक्षरं ब्रह्म मद्-वाचकं व्याहरन् वाच्यं माम् अनुस्मरन् आत्मनः प्राणं मूर्ध्न्य् आधाय देहं त्यजन् यः प्रयाति स याति परमां गतिं प्रकृति-वियुक्तं मत्-समानाकारम् अपुनर्-आवृत्तिम् आत्मानं प्राप्नोतीत्य् अर्थः यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति॥ अव्यक्तोऽक्षर इत्य् उक्तस् तम् आहुः परमां गतिम्। [८।२०,२१] इत्य् अनन्तरम् एव वक्ष्यते॥८।१२-१३॥

एवम् ऐश्वर्यार्थिनः कैवल्यार्थिनश् च स्व-प्राप्यानुगुणो भगवद्-उपासन-प्रकार उक्तः। अथ ज्ञानिनो भगवद्-उपासन-प्रकारं प्राप्ति-कारं चाह---

अनन्य-चेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः।

तस्याहं सुलभः पार्थ नित्य-युक्तस्य योगिनः॥१४॥

नित्यशो माम् उद्योग-प्रभृति सततं सर्व-कालम् अनन्य-चेता यः स्मरत्य् अत्यर्थं मत्-प्रियत्वेन मत्-स्मृत्या विना आत्म-धारणम् अलभमानो निरतिशय-प्रियं मां यः स्मरति तस्य नित्य-युक्तस्य नित्य-योगं काङ्क्षमाणस्य योगिनोऽहं सुलभोऽहम् एव प्राप्यः। न मद्-भाव ऐश्वर्यादिकः सुप्रापश् च। तद्-वियोगम् असहमानोऽहम् एव तं वृणे। मत्-प्राप्त्य्-अनुगुणोपासन-विपाकं तद्-विरोधि-निरसनम् अत्यर्थं मत्-प्रियत्वादिकं चाहम् एव ददामीत्य् अर्थः। यम् एवैष वृणुते तेन लभ्यः [मु।उ। ३।२।३] इति हि श्रूयते। वक्ष्यते च---

नाशयाम्य् आत्म-भाव-स्थो ज्ञान-दीपेन भास्वता॥ [१०।१०-११] इति॥८।१४॥

अतः परम् अध्याय-शेषेण ज्ञानिनः कैवल्यार्थिनश् चापुनर्-आवृत्तिम् ऐश्वर्यार्थिनः पुनर्-आवृत्तिं चाह---

माम् उपेत्य पुनर्-जन्म दुःखालयम् अशाश्वतम्।

नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः॥१५॥

मां प्राप्य पुनर् निखिल-दुःखालयम् अस्थिरं जन्म न प्राप्नुवन्ति यत एते महात्मानो महा-मनसो यथावस्थित-मत्-स्वरूप-ज्ञाना अत्यर्थ-मत्-प्रियत्वेन मया विना आत्म-धारणम् अलभमाना मय्य् आसक्त-मनसो मद्-आश्रया माम् उपास्य परम-संसिद्धि-रूपं मां प्राप्ताः॥८।१५॥

ऐश्वर्य-गतिं प्राप्तानां भगवन्तं प्राप्तानां च पुनर्-आवृत्तव् अपुनर्-आवृत्तौ च हेतुम् अनन्तरम् आह---

आ ब्रह्म-भुवनाल् लोकाः पुनर्-आवर्तिनोऽर्जुन।

माम् उपेत्य तु कौन्तेय पुनर्-जन्म न विद्यते॥१६॥

ब्रह्म-लोक-पर्यन्ता ब्रह्माण्डोदर-वर्तिनः सर्वे लोका भोगैश्वर्यालयाः पुनर्-आवर्तिनो विनाशिनः। अत ऐश्वर्य-गतिं प्राप्तानां प्राप्य-स्थान-विनाशाद् विनाशित्वम् अवर्जनीयम्। मां सर्व-ज्ञं सत्य-सङ्कल्पं निखिल-जगद्-उत्पत्ति-स्थिति-लय-लीलं परम-कारुणिकं सदैक-रूपं प्राप्तानां विनाश-प्रसङ्गाभावात् तेषां पुनर्-जन्म न विद्यते॥८।१६॥

ब्रह्म-लोक-पर्यन्तानां लोकानां तद्-अन्तर्-वर्तिनां च परम-पुरुष-सङ्कल्प-कृताम् उत्पत्ति-विनाश-काल-व्यवस्थाम् आह---

सहस्र-युग-पर्यन्तम् अहर् यद् ब्रह्मणो विदुः।

रात्रिं युग-सहस्रान्तां तेऽहो-रात्र-विदो जनाः॥१७॥

ये मनुष्यादि-चतुर्-मखान्तानां मत्-सङ्कल्प-कृताहो-रात्र-व्यवस्था-विदो जनाः, ते ब्रह्मणश् चतुर्-मुखस्य यद् अहश् चतुर्-युग-सहस्रावसानं विदुः, रात्रिं च तथा-रूपाम्॥८।१७॥

अव्यक्ताद् व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्य् अहर्-आगमे।

रात्र्य्-आगमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्त-संज्ञके॥१८॥

तत्र ब्रह्मणः, अहर्-आगम-समये त्रैलोक्यान्तर्-वर्तिन्यो देहेन्द्रिय-भोग्य-भोग-स्थान-रूपा व्यक्तश् चतुर्-मुख-देहावस्थाद् अव्यक्तात् प्रभवन्ति। तत्रैवाव्यक्तावस्था-विशेषे चतुर्-मुख-देहे रात्र्य्-आगम-समये प्रलीयन्ते॥८।१८॥

भूत-ग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते।

रात्र्य्-आगमेऽवशः पार्थ प्रभवत्य् अहर्-आगमे॥१९॥

स एवायं कर्म-वश्यो भूत-ग्रामोऽहर्-आगमे भूत्वा भूत्वा रात्र्य्-आगमे प्रलीयते पुनर् अप्य् अहर्-आगमे प्रभवति। तथा वर्षा-शतावसान-रूप-युग-सहस्रान्ते ब्रह्म-लोक-पर्यन्ता लोका ब्रह्मा च, पृथिवी अप्सु प्रलीयते आपस् तेजसि लीयन्ते इत्य्-आदि-क्रमेणाव्यक्ताक्षर-तमः-पर्यन्तं मय्य् एव प्रलीयन्ते।

एवं मद्-व्यतिरिक्तस्य कृत्स्नस्य काल-व्यवस्थया मत्त उत्पत्तेर् मयि प्रलयाच् च उत्पत्ति-विनाश-योगित्वम् अवर्जनीयम् इत्य् ऐश्वर्य-गतिं प्राप्तानां पुनर्-आवृत्तिर् अपरिहार्या। माम् उपेतानां तु न पुनर्-आवृत्ति-प्रसङ्गः॥८।१९॥

अथ कैवल्य-प्राप्तानाम् अपि पुनर्-आवृत्तिर् न विद्यत इत्य् आह---

परस् तस्मात् तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात् सनातनः।

यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति॥२०॥

अव्यक्तोऽक्षर इत्य् उक्तस् तम् आहुः परमां गतिम्।

यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद् धाम परमं मम॥२१॥

तस्माद् अव्यक्ताद् अचेतन-प्रकृति-रूपात् पुरुषार्थतया पर उत्कृष्टो भावोऽन्यो ज्ञानैकाकारतया तस्माद् विसजातीयोऽव्यक्तः केनचित् प्रमाणेन न व्यज्यत इत्य् अव्यक्तः स्व-संवेद्य-साधारणाकार इत्य् अर्थः। सनातन उत्पत्ति-विनाशानर्हतया नित्यः। यः सर्वेषु वियद्-आदिषु भूतेषु स-कारणेषु स-कार्येषु विनश्यत्सु तत्र तत्र स्थितोऽपि न विनश्यति सोऽव्यक्तोऽक्षर इत्य् उक्तः। ये त्व् अक्षरम् अनिर्देश्यम् अव्यक्तं पर्युपासते [गीता १२।३], कूटस्थोऽक्षर उच्यते [गीता १५।१६] इत्य्-आदिषु तं वेद-विदः परमां गतिम् आहुः। अयम् एव यः प्रयाति त्यजन् देहं स याति परमां गतिम् [गीता ८।५] इत्य् अत्र परम-गति-शब्द-निर्दिष्टोऽक्षरः प्रकृति-संसर्ग-वियुक्त-स्वरूपेणावस्थित आत्मा इत्य् अर्थः।

[यम् एवं-भूतं स्वरूपेणावस्थितं प्राप्य न निवर्तन्ते तन् मम परमं धाम परमं नियमन-स्थानम्। अचेतन-प्रकृतिर् एकं नियमन-स्थानम्, तत्-संसृष्ट-रूपा जीव-प्रकृतिर् द्वितीयं नियमन-स्थानम् अचित्-संसर्ग-वियुक्तं स्वरूपेणावस्थितं मुक्त-स्वरूपं परमं नियमन-स्थानम् इत्य् अर्थः।]

तच् चापुनर्-आवृत्ति-रूपम्। अथवा प्रकाश-वाची धाम-शब्दः, प्रकाशश् चेह ज्ञानम् अभिप्रेतं प्रकृति-संसृष्टत् परिच्छिन्न-ज्ञान-रूपाद् आत्मनोऽपरिच्छिन्न-ज्ञान-रूपतया मुक्त-स्वरूपं परं धाम॥८।२०-२१]

ज्ञानिनः प्राप्यं तु तस्माद् अत्यन्त-विभक्तम् इत्य् आह---

पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस् त्व् अनन्यया।

यस्यान्तः-स्थानि भूतानि येन सर्वम् इदं ततम्॥२२॥

माम् एभ्यः परम् अव्ययम् [७।१३] इत्य् आदिना निर्दिष्टस्य यस्यान्तः-स्थानि सर्वाणि भूतानि, येन च परेण पुरुषेण सर्वम् इदं ततं स पर-पुरुषो अनन्य-चेताः सततम् [८।१४] इत्य् अनन्यया भक्त्या लभ्यः।

यत्र काले त्व् अनावृत्तिम् आवृत्तिं चैव योगिनः।

प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ॥२३॥

अग्निर् ज्योतिर् अहः शुक्लः षण्-मासा उत्तरायणम्।

तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्म-विदो जनाः॥२४॥

अथात्म-याथात्म्य-विदः परम-पुरुष-निष्ठस्य च साधारणीम् अर्चिर्-आदिकां गतिम् आह द्वयोर् अप्य् अर्चिर्-आदिका गतिः श्रुतौ श्रुता, सा चापुनर्-आवृत्ति-लक्षणा। तथा पञ्चाग्नि-विद्यायां तद् य इत्थं विदुर् ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्य् उपासते तेऽर्चिषम् अभिसम्भवन्त्य् अर्चिषोऽहः [छा।उ। ५।१०।१] इत्य् आदव् अर्चिर्-आदिकया गत्य्-आगतस्य पर-ब्रह्म-प्राप्तिर् अपुनर्-आवृत्तिश् चोक्ता स एनान् ब्रह्म गमयति \॥। एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवम् आवर्तं नावर्तन्ते [छा।उ। ४।१५।५] इति।

न च प्रजापति-वाक्यादौ श्रुति-पर-विद्याङ्ग-भूतात्म-प्राप्ति-विषयेयम्--- तद् य इत्थं विदुः इति गति-श्रुतिर्, ये चेमेऽरण्ये श्रद्धां तप इत्युपासते [छा।उ। ५।१०।१] इति पर-विद्यायाः पृथक्-श्रुति-वैयर्थ्यात्।

पञ्चाग्नि-विद्यायां च इति तु पञ्चम्याम् आहुताव् आपः पुरुष-वचसो भवन्ति [छा।उ। ५।९।१] इति रमणीय-चरणाः कपूय-चरणाः [छा।उ। ५।१०।७] इति पुण्य-पाप-हेतुको मनुष्यादि-भावो अपाम् एव भूतान्तर-संसृष्टनाम् आत्मनस् तु यत्-परिष्वङ्ग-मात्रम् इति चिद्-अचितोर् विवेकम् अभिधाय तद् य इत्थं विदुः \॥। तेऽर्चिषम् अभिसम्भवन्ति [छा।उ। ५।१०।१], इमं मानवम् आवर्तं नावर्तन्ते [छा।उ। ४।१५।५] इति विविक्ते चिद्-अचिद्-वस्तुनि त्याज्यतया प्राप्यतया च तद् य इत्थं विदुस् तेऽर्चिरादिना गच्छन्ति न च पुनर् आवर्तन्ते इत्य् उक्तम् इति गम्यते।

आत्म-याथात्म्य-विदः परम-पुरुष-निष्ठस्य च स एनान् ब्रह्म गमयति [छा।उ। ४।१५।५] इति ब्रह्म-प्राप्ति-वचनाद् अचिद्-वियुक्तम् आत्म-वस्तु ब्रह्मात्मकतया ब्रह्म-शेषतैक-रसम् इत्य् अनुसन्धेयम्। तत्-क्रतु-न्यायाच् च पर-शेषतैक-रसत्वं च य आत्मनि तिष्ठन् यस्यात्मा शरीरम् [शब्रा १४।६।५।५।३०] इत्य्-आदि-श्रुति-सिद्धम्।

अत्र काल-शब्दो मार्गस्याहः-प्रभृति-संवत्सरान्त-कालाभिमानि-देवता-भूयस्तया मार्गोपलक्षणार्थः। यस्मिन् मार्गे प्रयाता योगिनोऽनावृत्तिम्। पुण्य-कर्माणश् चावृत्तिं यान्ति, तं मार्गं वक्ष्यामीत्य् अर्थः। अग्निर् ज्योतिर् अहः शुक्लः षण्-मासा उत्तरायणम्, इति संवत्सरादीनां प्रदर्शनम्॥८।२३-२४॥

धूमो रात्रिस् तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम्।

तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर् योगी प्राप्य निवर्तते॥२५॥

एतच् च धूमादि-मार्ग-स्थ-पितृ-लोकादेः प्रदर्शनम्। अत्र योगि-शब्द पुण्य-कर्म-सम्बन्धि-विषयः॥८।२५॥

शुक्ल-कृष्णे गती ह्य् एते जगतः शाश्वते मते।

एकया यात्य् अनावृत्तिम् अन्ययावर्तते पुनः॥२६॥

शुक्ला गतिर् अर्चिर्-आदिका। कृष्णा च धूमादिका। शुक्लयानावृत्तिं यान्ति, कृष्णया तु पुनर् आवर्तन्ते। एते शुक्ल-कृष्णे गती ज्ञानिनां विविधानां पुण्य-कर्मणां च श्रुतौ शाश्वते मते। तद् य इत्थं विदुर् ये चेमेऽरण्ये श्रद्धां तप इत्य् उपासते तेऽर्चिषम् अभिसम्भवन्ति [छा।उ। ५।१०।१], अथ य इमे ग्रामे इष्ट-पूर्ते दत्तम् इत्य् उपासते ते धूमम् अभिसम्भवन्ति [छा।उ। ५।१०।३] इति॥८।२६॥

नैते सृती पार्थ जानन् योगी मुह्यति कश्चन।

तस्मात् सर्वेषु कालेषु योग-युक्तो भवार्जुन॥२७॥

एतौ मार्गौ जानन् योगी प्रयाण-काले कश्चन न मुह्यति। अपि तु स्वेनैव देव-यानेन पथा याति। तस्माद् अहरहर् अर्चिर्-आदि-गति-चिन्तनाख्य-योग-युक्तो भव॥८।२७॥

अथाध्याय-द्वयोदित-शास्त्रार्थ-वेदन-फलम् आह---

वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव

दानेषु यत् पुण्य-फलं प्रदिष्टम्।

अत्येति तत् सर्वम् इदं विदित्वा

योगी परं स्थानम् उपैति चाद्यम्॥२८॥

ऋग्-यजुः-सामाथर्व-रूप-वेदाभ्यास-यज्ञ-तपो-दान-प्रभृतिषु सर्वेषु पुण्येषु यत् फलं निर्दिष्टम् इदम् अध्याय-द्वयोदितं भगवन्-माहात्म्यं विदित्वा तत् सर्वम् अत्येति एतद्-वेदन-सुखातिरेकेण तत् सर्वं तृणवत् मन्यते। योगी ज्ञानी च भूत्वा ज्ञानिनः प्राप्यं परम् आद्यं स्थानम् उपैति॥८।२८॥

इति श्रीमद्-रामानुजाचार्य-विरचिते गीता-भाष्येऽष्टमोऽध्यायः ॥८॥

**

సప్తమే పరస్య బ్రహ్మణో వాసుదేవస్యోపాస్యత్వం, నిఖిల-చేతనాచేతన-వస్తు-శేషిత్వం, కారణత్వం, ఆధారత్వం, సర్వ-శరీరతయా సర్వ-ప్రకారత్వేన సర్వ-శబ్ద-వాచ్యత్వం, సర్వ-నియన్తృత్వం, సర్వైశ్ చ కల్యాణ-గుణ-గణైర్ ఏకాశ్రయత్వం తస్యైవ పరతరత్వం చ, సత్త్వ-రజస్-తమో-మయైర్ దేహేన్ద్రియత్వేన భోగ్యత్వేన చావస్థితైర్ భావైర్ అనాది-కాల-ప్రవృత్త-దుష్కృత-ప్రవాహ-హేతుకైస్ తస్య తిరోధానమ్। అత్యుత్కృష్ట-సుకృత-హేతుక-భగవత్-ప్రపత్త్యా చ తన్-నివర్తనం, సుకృత-తారతమ్యేన చ ప్రతిపత్తి-వైషేష్యాద్ ఐశ్వర్యాక్షర-యాథాత్మ్య-భగవత్-ప్రాప్త్య్-అపేక్షయోపాసక-భేదం, భగవన్తం ప్రేప్సోర్ నిత్య-యుక్తతయిక-భక్తితయా చాత్యర్థ-పరమ-పురుష-ప్రియత్వేన శ్రైష్ఠ్యం, దుర్లభత్వం చ ప్రతిపాద్య ఏషాం త్రయాణాం జ్ఞాతవ్యోపాదేయ-భేదాంశ్ చ ప్రాస్తౌషీత్। ఇదానీమ్ అష్టమే ప్రస్తుతాన్ జ్ఞాతవ్యోపాదేయ-భేదాన్ వివినక్తి---

కిం తద్ బ్రహ్మ కిమ్ అధ్యాత్మం కిం కర్మ పురుషోత్తమ।

అధిభూతం చ కిం ప్రోక్తమ్ అధిదైవం కిమ్ ఉచ్యతే॥౧॥

అధియజ్ఞః కథం కోఽత్ర దేహేఽస్మిన్ మధుసూదన।

ప్రయాణ-కాలే చ కథం జ్ఞేయోఽసి నియతాత్మభిః॥౨॥

జరా-మరణ-మోక్షాయ భగవన్తమ్ ఆశ్రిత్య యతమానానాం జ్ఞాతవ్యతయోక్తం తద్ బ్రహ్మాధ్యాత్మం చ కర్మ చ కిమ్ ఇతి వక్తవ్యమ్। ఐశ్వర్యార్థినాం జ్ఞాతవ్యమ్ అధిభూతమ్ అధిదైవం చ కిం। త్రయాణాం జ్ఞాతవ్యోఽధియజ్ఞ-శబ్ద-నిర్దిష్టశ్ చ కః। తస్య చాధియజ్ఞ-భావః కథం। ప్రయాణ-కాలే చైభిస్ త్రిభిః నియతాత్మభిః కథం జ్ఞేయోఽసి॥।౮।౧--- ౮।౨॥

శ్రీ-భగవాన్ ఉవాచ

అక్షరం బ్రహ్మ పరమం స్వభావోఽధ్యాత్మమ్ ఉచ్యతే।

భూతభావోద్భవ-కరో విసర్గః కర్మ-సంజ్ఞితః॥౩॥

తద్ బ్రహ్మ ఇతి నిర్దిష్టం పరమమ్ అక్షరం న క్షరతీత్య్ అక్షరం క్షేత్రజ్ఞం సమష్టి-రూపమ్। తథా చ శ్రుతిర్ అవ్యక్తమ్ అక్షరే లీయతేఽక్షరం తమసి లీయతే [సు।ఉ। ౨] ఇత్య్ ఆదికా। పరమమ్ అక్షరం ప్రకృతి-వినిర్ముక్తాత్మ-స్వరూపమ్। స్వభావోఽధ్యాత్మమ్ ఉచ్యతే స్వభావః ప్రకృతిర్ అనాత్మ-భూతమ్ ఆత్మని సమ్బద్ధ్యమానం భూత-సూక్ష్మ-తద్-వాసనాదికం పఞ్చాగ్ని-విద్యాయాం జ్ఞాతవ్యతయా ఉదితమ్। తద్-ఉభయం ప్రాప్యతయా త్యాజ్యతయా చ ముముక్షుభిర్ జ్ఞాతవ్యమ్।

భూత-భావో మనుష్యాది-భావః, తద్-ఉద్భవ-కరో యో విసర్గః పఞ్చమ్యామ్ ఆహుతావ్ ఆపః పురుష-వచసో భవన్తి [ఛా।ఉ। ౫।౩।౩] ఇతి శ్రుతి-సిద్ధో యోషిత్-సమ్బన్ధ-జః, స కర్మ-సంజ్ఞితః। తచ్ చాఖిలం సానుబన్ధమ్ ఉద్వేజనీయతయా పరిహరణీయతయా చ ముముక్షుభిర్ జ్ఞాతవ్యమ్। పరిహరణీయతా చానన్తరమ్ ఏవ వక్ష్యతే--- యద్ ఇచ్ఛన్తో బ్రహ్మచర్యం చరన్తి [౮।౧౧] ఇతి॥౮।౩॥

అధిభూతం క్షరో భావః పురుషశ్ చాధిదైవతమ్।

అధియజ్ఞోఽహమ్ ఏవాత్ర దేహే దేహ-భృతాం వర॥౪॥

ఐశ్వర్యార్థినాం జ్ఞాతవ్యతయా నిర్దిష్టమ్ అధిభూతం క్షరో భావో వియద్-ఆది-భూతేషు వర్తమానస్ తత్-పరిణామ-విశేషః క్షరణ-స్వభావో విలక్షణః శబ్ద-స్పర్శాదిః సాశ్రయః, విలక్షణాః సాశ్రయాః శబ్ద-స్పర్శ-రూప-రస-గన్ధా ఐశ్వర్యార్థిభిః ప్రాప్యాః। తైర్ అనుసన్ధేయాః।

పురుషశ్ చాధిదైవతమ్ అధిదైవత-శబ్ద-నిర్దిష్టః పురుషః। అధిదైవతం దైవతోపరి వర్తమానమ్ ఇన్ద్ర-ప్రజాపతి-ప్రభృతి-కృత్స్న-దైవతోపరి వర్తమానః। ఇన్ద్ర-ప్రజాపతి-ప్రభృతీనాం భోగ్య-జాతాద్ విలక్షణ-శబ్దాదేర్ భోక్తా పురుషః। సా చ భోక్తృత్వావస్థా ఐశ్వర్యార్థిభిః ప్రాప్యతయా అనుసన్ధేయా।

అధియజ్ఞోఽహమ్ ఏవాధియజ్ఞ-శబ్ద-నిర్దిష్టోఽహమ్ ఏవ। అధియజ్ఞో యజ్ఞైర్ ఆరాధ్యతయా వర్తమానః। అత్రేన్ద్రాదౌ మమ దేహ-భూతే ఆత్మతయావస్థితోఽహమ్ ఏవ యజ్ఞైర్ ఆరాధ్య ఇతి మహా-యజ్ఞాది-నిత్య-నైమిత్తకానుష్ఠాన-వేలాయాం త్రయాణామ్ అధికారిణామ్ అనుసన్ధేయమ్ ఏతత్॥౮।౪॥

ఇదమ్ అపి త్రయాణాం సాధారణమ్---

 అన్త-కాలే చ మామ్ ఏవ స్మరన్ ముక్త్వా కలేవరమ్।

యః ప్రయాతి స మద్-భావం యాతి నాస్త్య్ అత్ర సంశయః॥౫॥

అన్త-కాలే చ మామ్ ఏవ స్మరన్ కలేవరం త్యక్త్వా యః ప్రయాతి, స మద్-భావం యాతి। మమ యో భావః స్వభావస్ తం యాతి। తదానీం యథా మామ్ అనుసన్ధత్తే తథా-విధాకారో భవతీత్య్ అర్థః। యథా ఆది-భరతాదయస్ తదానీం స్మర్యమాణ-మృగ-సజాతీయాకారాః సమ్భూతాః॥౮।౫॥

స్మర్తుః స్వ-విషయ-సజాతీయ-కారతాపాదనమ్ అన్త్య-ప్రత్యయస్య స్వభావ ఇతి సుస్పష్టమ్ ఆహ---

యం యం వాపి స్మరన్ భావం త్యజత్య్ అన్తే కలేవరమ్।

తం తమ్ ఏవైతి కౌన్తేయ సదా తద్-భావ-భావితః॥౬॥

అన్తేఽన్త-కాలే యం యం వాపి భావం స్మరన్ కలేవరం త్యజతి తం తం భావమ్ ఏవ మరణాన్తరమ్ ఏతి। అన్త్య-ప్రత్యయశ్ చ పూర్వ-భావిత-విషయ ఏవ జాయతే॥౮।౬॥

యస్మాత్ పూర్వ-కాలాభ్యస్త-విషయే ఏవాన్త్య-ప్రత్యయో జాయతే---

తస్మాత్ సర్వేషు కాలేషు మామ్ అనుస్మర యుధ్య చ।

మయ్య్ అర్పిత-మనో-బుద్ధిర్ మామ్ ఏవైష్యస్య్ అసంశయః॥౭॥

తస్మాత్ సర్వేషు కాలేష్వ్ ఆప్రయాణాద్ అహర్-అహః మామ్ అనుస్మరాహర్-అహర్ అనుస్మృతి-కరం యుద్ధాదికం వర్ణాశ్రమానుబన్ధి-శ్రుతి-స్మృతి-చోదిత-నిత్య-నైమిత్తికం చ కర్మ కురు। ఏతద్-ఉపాయేన మయ్య్ అర్పిత-మనో-బుద్ధిర్ అన్త-కాలే చ మామ్ ఏవ స్మరన్ యథాభిలషిత-ప్రకారం మాం ప్రాప్స్యసి నాత్ర సంశయః॥౮।౭॥

ఏవం సామాన్యేన సర్వత్ర స్వ-ప్రాప్యావాప్తిర్ అన్త్య-ప్రత్యయాధీనా ఇత్య్ ఉక్త్వా తద్-అర్థం త్రయాణామ్ ఉపాసన-ప్రకార-భేదం వక్తుమ్ ఉపక్రమతే। తత్రైశ్వర్యార్థినామ్ ఉపాసన-ప్రకారం యథోపాసనమ్ అన్త్య-ప్రత్యయ-ప్రకారం చాహ---

అభ్యాస-యోగ-యుక్తేన చేతసా నాన్య-గామినా।

పరమం పురుషం దివ్యం యాతి పార్థానుచిన్తయన్॥౮॥

అహరహర్ అభ్యాస-యోగాభ్యాం యుక్తతయా నాన్య-గామినా చేతసా అన్త-కాలే పరమం పురుషం దివ్యం మాం వక్ష్యమాణ-ప్రకారం చిన్తయన్ మామ్ ఏవ యాత్య్ ఆది-భరత-మృగత్వ-ప్రాప్తివద్ ఐశ్వర్య-విశిష్టతయా మత్-సమానాకారో భవతి। అభ్యాసో నిత్య-నైమిత్తికావిరుద్ధేషు సర్వేషు కాలేషు మనసా ఉపాస్య-సంశీలనమ్, యోగస్ త్వ్ అహరహర్ యోగ-కాలేఽనుష్ఠీయమానం యథోక్త-లక్షణమ్ ఉపాసనమ్॥౮।౮॥

కవిం పురాణమ్ అనుశాసితారమ్

అణోర్ అణీయాంసమ్ అనుస్మరేద్ యః।

సర్వస్య ధాతారమ్ అచిన్త్య-రూపమ్

ఆదిత్య-వర్ణం తమసః పరస్తాత్॥౯॥

ప్రయాణ-కాలే మనసాచలేన

భక్త్యా యుక్తో యోగ-బలేన చైవ।

భ్రువోర్ మధ్యే ప్రాణమ్ ఆవేశ్య సమ్యక్

స తం పరం పురుషమ్ ఉపైతి దివ్యమ్॥౧౦॥

కవిం సర్వజ్ఞం పురాణం పురాతనమ్ అనుశాసితారం విశ్వస్య ప్రశాసితారమ్ అణోర్ అణీయాంసం జీవాద్ అపి సూక్ష్మతరం సర్వస్య ధాతారం సర్వస్య స్రష్టరమ్ అచిన్త్య-రూపం సకలేతర-విసజాతీయ-స్వరూపమ్ ఆదిత్య-వర్ణం తమసః పరస్తాత్ అప్రాకృత-స్వాసాధారణ-దివ్య-రూపమ్। తమ్ ఏవం-భూతమ్ అహరహర్ అభ్యస్యమాన-భక్తి-యుక్త-యోగ-బలేన ఆరూఢ-సంస్కారతయా అచలేన మనసా ప్రయాణ-కాలే భ్రువోర్ మధ్యే ప్రాణమ్ ఆవేశ్య సంస్థాప్య తత్ర భ్రువోర్ మధ్యే దివ్యం పురుషం యోఽనుస్మరేత్ స తమ్ ఏవ ఉపైతి తద్-భావం యాతి, తత్-సమానైశ్వర్యో భవతీత్య్ అర్థః॥౮।౯-౧౦॥

అథ కైవల్యార్థినాం స్మరణ-ప్రకారమ్ ఆహ---

యద్ అక్షరం వేద-విదో వదన్తి

విశన్తి యద్ యతయో వీత-రాగాః।

యద్ ఇచ్ఛన్తో బ్రహ్మచర్యం చరన్తి

తత్ తే పదం సఙ్గ్రహేణ ప్రవక్ష్యే॥౧౧॥

యద్ అక్షరమ్ అస్థూలత్వాది-గుణకం వేద-విదో వదన్తి వీత-రాగాశ్ చ యతయో యద్ అక్షరం విశన్తి యద్ అక్షరం ప్రాప్తుమ్ ఇచ్ఛన్తో బ్రహ్మచర్యం చరన్తి తత్ తే పదం సఙ్గ్రహేణ ప్రవక్ష్యే। పద్యతే గమ్యతేఽనేన ఇతి పదం తన్ నిఖిల-వేదాన్త-వేద్యం మత్-స్వరూపమ్ అక్షరం యథా ఉపాస్యం తథా సఙ్క్షేపేణ ప్రవక్ష్యామీత్య్ అర్థః॥౮।౧౧॥

సర్వ-ద్వారాణి సంయమ్య మనో హృది నిరుధ్య చ।

మూర్ధ్న్య్ ఆధాయాత్మనః ప్రాణమ్ ఆస్థితో యోగ-ధారణామ్॥౧౨॥

సర్వాణి శ్రోత్రాదీనీన్ద్రియాణి జ్ఞాన-ద్వార-భూతాని సంయమ్య స్వ-వ్యాపారేభ్యో వినివర్త్య హృదయ-కమల-నివిష్టే మయ్య్ అక్షరే మనో నిరుధ్య యోగాఖ్యాం ధారణాం ఆస్థితో మయ్య్ ఏవ నిశ్చలాం స్థితిమ్ ఆస్థితః॥౮।౧౨॥

ఓమ్ ఇత్య్ ఏకాక్షరం బ్రహ్మ వ్యాహరన్ మామ్ అనుస్మరన్।

యః ప్రయాతి త్యజన్ దేహం స యాతి పరమాం గతిమ్॥౧౩॥

ఓమ్ ఇత్య్ ఏకాక్షరం బ్రహ్మ మద్-వాచకం వ్యాహరన్ వాచ్యం మామ్ అనుస్మరన్ ఆత్మనః ప్రాణం మూర్ధ్న్య్ ఆధాయ దేహం త్యజన్ యః ప్రయాతి స యాతి పరమాం గతిం ప్రకృతి-వియుక్తం మత్-సమానాకారమ్ అపునర్-ఆవృత్తిమ్ ఆత్మానం ప్రాప్నోతీత్య్ అర్థః యః స సర్వేషు భూతేషు నశ్యత్సు న వినశ్యతి॥ అవ్యక్తోఽక్షర ఇత్య్ ఉక్తస్ తమ్ ఆహుః పరమాం గతిమ్। [౮।౨౦,౨౧] ఇత్య్ అనన్తరమ్ ఏవ వక్ష్యతే॥౮।౧౨-౧౩॥

ఏవమ్ ఐశ్వర్యార్థినః కైవల్యార్థినశ్ చ స్వ-ప్రాప్యానుగుణో భగవద్-ఉపాసన-ప్రకార ఉక్తః। అథ జ్ఞానినో భగవద్-ఉపాసన-ప్రకారం ప్రాప్తి-కారం చాహ---

అనన్య-చేతాః సతతం యో మాం స్మరతి నిత్యశః।

తస్యాహం సులభః పార్థ నిత్య-యుక్తస్య యోగినః॥౧౪॥

నిత్యశో మామ్ ఉద్యోగ-ప్రభృతి సతతం సర్వ-కాలమ్ అనన్య-చేతా యః స్మరత్య్ అత్యర్థం మత్-ప్రియత్వేన మత్-స్మృత్యా వినా ఆత్మ-ధారణమ్ అలభమానో నిరతిశయ-ప్రియం మాం యః స్మరతి తస్య నిత్య-యుక్తస్య నిత్య-యోగం కాఙ్క్షమాణస్య యోగినోఽహం సులభోఽహమ్ ఏవ ప్రాప్యః। న మద్-భావ ఐశ్వర్యాదికః సుప్రాపశ్ చ। తద్-వియోగమ్ అసహమానోఽహమ్ ఏవ తం వృణే। మత్-ప్రాప్త్య్-అనుగుణోపాసన-విపాకం తద్-విరోధి-నిరసనమ్ అత్యర్థం మత్-ప్రియత్వాదికం చాహమ్ ఏవ దదామీత్య్ అర్థః। యమ్ ఏవైష వృణుతే తేన లభ్యః [ము।ఉ। ౩।౨।౩] ఇతి హి శ్రూయతే। వక్ష్యతే చ---

నాశయామ్య్ ఆత్మ-భావ-స్థో జ్ఞాన-దీపేన భాస్వతా॥ [౧౦।౧౦-౧౧] ఇతి॥౮।౧౪॥

అతః పరమ్ అధ్యాయ-శేషేణ జ్ఞానినః కైవల్యార్థినశ్ చాపునర్-ఆవృత్తిమ్ ఐశ్వర్యార్థినః పునర్-ఆవృత్తిం చాహ---

మామ్ ఉపేత్య పునర్-జన్మ దుఃఖాలయమ్ అశాశ్వతమ్।

నాప్నువన్తి మహాత్మానః సంసిద్ధిం పరమాం గతాః॥౧౫॥

మాం ప్రాప్య పునర్ నిఖిల-దుఃఖాలయమ్ అస్థిరం జన్మ న ప్రాప్నువన్తి యత ఏతే మహాత్మానో మహా-మనసో యథావస్థిత-మత్-స్వరూప-జ్ఞానా అత్యర్థ-మత్-ప్రియత్వేన మయా వినా ఆత్మ-ధారణమ్ అలభమానా మయ్య్ ఆసక్త-మనసో మద్-ఆశ్రయా మామ్ ఉపాస్య పరమ-సంసిద్ధి-రూపం మాం ప్రాప్తాః॥౮।౧౫॥

ఐశ్వర్య-గతిం ప్రాప్తానాం భగవన్తం ప్రాప్తానాం చ పునర్-ఆవృత్తవ్ అపునర్-ఆవృత్తౌ చ హేతుమ్ అనన్తరమ్ ఆహ---

ఆ బ్రహ్మ-భువనాల్ లోకాః పునర్-ఆవర్తినోఽర్జున।

మామ్ ఉపేత్య తు కౌన్తేయ పునర్-జన్మ న విద్యతే॥౧౬॥

బ్రహ్మ-లోక-పర్యన్తా బ్రహ్మాణ్డోదర-వర్తినః సర్వే లోకా భోగైశ్వర్యాలయాః పునర్-ఆవర్తినో వినాశినః। అత ఐశ్వర్య-గతిం ప్రాప్తానాం ప్రాప్య-స్థాన-వినాశాద్ వినాశిత్వమ్ అవర్జనీయమ్। మాం సర్వ-జ్ఞం సత్య-సఙ్కల్పం నిఖిల-జగద్-ఉత్పత్తి-స్థితి-లయ-లీలం పరమ-కారుణికం సదైక-రూపం ప్రాప్తానాం వినాశ-ప్రసఙ్గాభావాత్ తేషాం పునర్-జన్మ న విద్యతే॥౮।౧౬॥

బ్రహ్మ-లోక-పర్యన్తానాం లోకానాం తద్-అన్తర్-వర్తినాం చ పరమ-పురుష-సఙ్కల్ప-కృతామ్ ఉత్పత్తి-వినాశ-కాల-వ్యవస్థామ్ ఆహ---

సహస్ర-యుగ-పర్యన్తమ్ అహర్ యద్ బ్రహ్మణో విదుః।

రాత్రిం యుగ-సహస్రాన్తాం తేఽహో-రాత్ర-విదో జనాః॥౧౭॥

యే మనుష్యాది-చతుర్-మఖాన్తానాం మత్-సఙ్కల్ప-కృతాహో-రాత్ర-వ్యవస్థా-విదో జనాః, తే బ్రహ్మణశ్ చతుర్-ముఖస్య యద్ అహశ్ చతుర్-యుగ-సహస్రావసానం విదుః, రాత్రిం చ తథా-రూపామ్॥౮।౧౭॥

అవ్యక్తాద్ వ్యక్తయః సర్వాః ప్రభవన్త్య్ అహర్-ఆగమే।

రాత్ర్య్-ఆగమే ప్రలీయన్తే తత్రైవావ్యక్త-సంజ్ఞకే॥౧౮॥

తత్ర బ్రహ్మణః, అహర్-ఆగమ-సమయే త్రైలోక్యాన్తర్-వర్తిన్యో దేహేన్ద్రియ-భోగ్య-భోగ-స్థాన-రూపా వ్యక్తశ్ చతుర్-ముఖ-దేహావస్థాద్ అవ్యక్తాత్ ప్రభవన్తి। తత్రైవావ్యక్తావస్థా-విశేషే చతుర్-ముఖ-దేహే రాత్ర్య్-ఆగమ-సమయే ప్రలీయన్తే॥౮।౧౮॥

భూత-గ్రామః స ఏవాయం భూత్వా భూత్వా ప్రలీయతే।

రాత్ర్య్-ఆగమేఽవశః పార్థ ప్రభవత్య్ అహర్-ఆగమే॥౧౯॥

స ఏవాయం కర్మ-వశ్యో భూత-గ్రామోఽహర్-ఆగమే భూత్వా భూత్వా రాత్ర్య్-ఆగమే ప్రలీయతే పునర్ అప్య్ అహర్-ఆగమే ప్రభవతి। తథా వర్షా-శతావసాన-రూప-యుగ-సహస్రాన్తే బ్రహ్మ-లోక-పర్యన్తా లోకా బ్రహ్మా చ, పృథివీ అప్సు ప్రలీయతే ఆపస్ తేజసి లీయన్తే ఇత్య్-ఆది-క్రమేణావ్యక్తాక్షర-తమః-పర్యన్తం మయ్య్ ఏవ ప్రలీయన్తే।

ఏవం మద్-వ్యతిరిక్తస్య కృత్స్నస్య కాల-వ్యవస్థయా మత్త ఉత్పత్తేర్ మయి ప్రలయాచ్ చ ఉత్పత్తి-వినాశ-యోగిత్వమ్ అవర్జనీయమ్ ఇత్య్ ఐశ్వర్య-గతిం ప్రాప్తానాం పునర్-ఆవృత్తిర్ అపరిహార్యా। మామ్ ఉపేతానాం తు న పునర్-ఆవృత్తి-ప్రసఙ్గః॥౮।౧౯॥

అథ కైవల్య-ప్రాప్తానామ్ అపి పునర్-ఆవృత్తిర్ న విద్యత ఇత్య్ ఆహ---

పరస్ తస్మాత్ తు భావోఽన్యోఽవ్యక్తోఽవ్యక్తాత్ సనాతనః।

యః స సర్వేషు భూతేషు నశ్యత్సు న వినశ్యతి॥౨౦॥

అవ్యక్తోఽక్షర ఇత్య్ ఉక్తస్ తమ్ ఆహుః పరమాం గతిమ్।

యం ప్రాప్య న నివర్తన్తే తద్ ధామ పరమం మమ॥౨౧॥

తస్మాద్ అవ్యక్తాద్ అచేతన-ప్రకృతి-రూపాత్ పురుషార్థతయా పర ఉత్కృష్టో భావోఽన్యో జ్ఞానైకాకారతయా తస్మాద్ విసజాతీయోఽవ్యక్తః కేనచిత్ ప్రమాణేన న వ్యజ్యత ఇత్య్ అవ్యక్తః స్వ-సంవేద్య-సాధారణాకార ఇత్య్ అర్థః। సనాతన ఉత్పత్తి-వినాశానర్హతయా నిత్యః। యః సర్వేషు వియద్-ఆదిషు భూతేషు స-కారణేషు స-కార్యేషు వినశ్యత్సు తత్ర తత్ర స్థితోఽపి న వినశ్యతి సోఽవ్యక్తోఽక్షర ఇత్య్ ఉక్తః। యే త్వ్ అక్షరమ్ అనిర్దేశ్యమ్ అవ్యక్తం పర్యుపాసతే [గీతా ౧౨।౩], కూటస్థోఽక్షర ఉచ్యతే [గీతా ౧౫।౧౬] ఇత్య్-ఆదిషు తం వేద-విదః పరమాం గతిమ్ ఆహుః। అయమ్ ఏవ యః ప్రయాతి త్యజన్ దేహం స యాతి పరమాం గతిమ్ [గీతా ౮।౫] ఇత్య్ అత్ర పరమ-గతి-శబ్ద-నిర్దిష్టోఽక్షరః ప్రకృతి-సంసర్గ-వియుక్త-స్వరూపేణావస్థిత ఆత్మా ఇత్య్ అర్థః।

[యమ్ ఏవం-భూతం స్వరూపేణావస్థితం ప్రాప్య న నివర్తన్తే తన్ మమ పరమం ధామ పరమం నియమన-స్థానమ్। అచేతన-ప్రకృతిర్ ఏకం నియమన-స్థానమ్, తత్-సంసృష్ట-రూపా జీవ-ప్రకృతిర్ ద్వితీయం నియమన-స్థానమ్ అచిత్-సంసర్గ-వియుక్తం స్వరూపేణావస్థితం ముక్త-స్వరూపం పరమం నియమన-స్థానమ్ ఇత్య్ అర్థః।]

తచ్ చాపునర్-ఆవృత్తి-రూపమ్। అథవా ప్రకాశ-వాచీ ధామ-శబ్దః, ప్రకాశశ్ చేహ జ్ఞానమ్ అభిప్రేతం ప్రకృతి-సంసృష్టత్ పరిచ్ఛిన్న-జ్ఞాన-రూపాద్ ఆత్మనోఽపరిచ్ఛిన్న-జ్ఞాన-రూపతయా ముక్త-స్వరూపం పరం ధామ॥౮।౨౦-౨౧]

జ్ఞానినః ప్రాప్యం తు తస్మాద్ అత్యన్త-విభక్తమ్ ఇత్య్ ఆహ---

పురుషః స పరః పార్థ భక్త్యా లభ్యస్ త్వ్ అనన్యయా।

యస్యాన్తః-స్థాని భూతాని యేన సర్వమ్ ఇదం తతమ్॥౨౨॥

మామ్ ఏభ్యః పరమ్ అవ్యయమ్ [౭।౧౩] ఇత్య్ ఆదినా నిర్దిష్టస్య యస్యాన్తః-స్థాని సర్వాణి భూతాని, యేన చ పరేణ పురుషేణ సర్వమ్ ఇదం తతం స పర-పురుషో అనన్య-చేతాః సతతమ్ [౮।౧౪] ఇత్య్ అనన్యయా భక్త్యా లభ్యః।

యత్ర కాలే త్వ్ అనావృత్తిమ్ ఆవృత్తిం చైవ యోగినః।

ప్రయాతా యాన్తి తం కాలం వక్ష్యామి భరతర్షభ॥౨౩॥

అగ్నిర్ జ్యోతిర్ అహః శుక్లః షణ్-మాసా ఉత్తరాయణమ్।

తత్ర ప్రయాతా గచ్ఛన్తి బ్రహ్మ బ్రహ్మ-విదో జనాః॥౨౪॥

అథాత్మ-యాథాత్మ్య-విదః పరమ-పురుష-నిష్ఠస్య చ సాధారణీమ్ అర్చిర్-ఆదికాం గతిమ్ ఆహ ద్వయోర్ అప్య్ అర్చిర్-ఆదికా గతిః శ్రుతౌ శ్రుతా, సా చాపునర్-ఆవృత్తి-లక్షణా। తథా పఞ్చాగ్ని-విద్యాయాం తద్ య ఇత్థం విదుర్ యే చేమేఽరణ్యే శ్రద్ధా తప ఇత్య్ ఉపాసతే తేఽర్చిషమ్ అభిసమ్భవన్త్య్ అర్చిషోఽహః [ఛా।ఉ। ౫।౧౦।౧] ఇత్య్ ఆదవ్ అర్చిర్-ఆదికయా గత్య్-ఆగతస్య పర-బ్రహ్మ-ప్రాప్తిర్ అపునర్-ఆవృత్తిశ్ చోక్తా స ఏనాన్ బ్రహ్మ గమయతి \॥। ఏతేన ప్రతిపద్యమానా ఇమం మానవమ్ ఆవర్తం నావర్తన్తే [ఛా।ఉ। ౪।౧౫।౫] ఇతి।

న చ ప్రజాపతి-వాక్యాదౌ శ్రుతి-పర-విద్యాఙ్గ-భూతాత్మ-ప్రాప్తి-విషయేయమ్--- తద్ య ఇత్థం విదుః ఇతి గతి-శ్రుతిర్, యే చేమేఽరణ్యే శ్రద్ధాం తప ఇత్యుపాసతే [ఛా।ఉ। ౫।౧౦।౧] ఇతి పర-విద్యాయాః పృథక్-శ్రుతి-వైయర్థ్యాత్।

పఞ్చాగ్ని-విద్యాయాం చ ఇతి తు పఞ్చమ్యామ్ ఆహుతావ్ ఆపః పురుష-వచసో భవన్తి [ఛా।ఉ। ౫।౯।౧] ఇతి రమణీయ-చరణాః కపూయ-చరణాః [ఛా।ఉ। ౫।౧౦।౭] ఇతి పుణ్య-పాప-హేతుకో మనుష్యాది-భావో అపామ్ ఏవ భూతాన్తర-సంసృష్టనామ్ ఆత్మనస్ తు యత్-పరిష్వఙ్గ-మాత్రమ్ ఇతి చిద్-అచితోర్ వివేకమ్ అభిధాయ తద్ య ఇత్థం విదుః \॥। తేఽర్చిషమ్ అభిసమ్భవన్తి [ఛా।ఉ। ౫।౧౦।౧], ఇమం మానవమ్ ఆవర్తం నావర్తన్తే [ఛా।ఉ। ౪।౧౫।౫] ఇతి వివిక్తే చిద్-అచిద్-వస్తుని త్యాజ్యతయా ప్రాప్యతయా చ తద్ య ఇత్థం విదుస్ తేఽర్చిరాదినా గచ్ఛన్తి న చ పునర్ ఆవర్తన్తే ఇత్య్ ఉక్తమ్ ఇతి గమ్యతే।

ఆత్మ-యాథాత్మ్య-విదః పరమ-పురుష-నిష్ఠస్య చ స ఏనాన్ బ్రహ్మ గమయతి [ఛా।ఉ। ౪।౧౫।౫] ఇతి బ్రహ్మ-ప్రాప్తి-వచనాద్ అచిద్-వియుక్తమ్ ఆత్మ-వస్తు బ్రహ్మాత్మకతయా బ్రహ్మ-శేషతైక-రసమ్ ఇత్య్ అనుసన్ధేయమ్। తత్-క్రతు-న్యాయాచ్ చ పర-శేషతైక-రసత్వం చ య ఆత్మని తిష్ఠన్ యస్యాత్మా శరీరమ్ [శబ్రా ౧౪।౬।౫।౫।౩౦] ఇత్య్-ఆది-శ్రుతి-సిద్ధమ్।

అత్ర కాల-శబ్దో మార్గస్యాహః-ప్రభృతి-సంవత్సరాన్త-కాలాభిమాని-దేవతా-భూయస్తయా మార్గోపలక్షణార్థః। యస్మిన్ మార్గే ప్రయాతా యోగినోఽనావృత్తిమ్। పుణ్య-కర్మాణశ్ చావృత్తిం యాన్తి, తం మార్గం వక్ష్యామీత్య్ అర్థః। అగ్నిర్ జ్యోతిర్ అహః శుక్లః షణ్-మాసా ఉత్తరాయణమ్, ఇతి సంవత్సరాదీనాం ప్రదర్శనమ్॥౮।౨౩-౨౪॥

ధూమో రాత్రిస్ తథా కృష్ణః షణ్మాసా దక్షిణాయనమ్।

తత్ర చాన్ద్రమసం జ్యోతిర్ యోగీ ప్రాప్య నివర్తతే॥౨౫॥

ఏతచ్ చ ధూమాది-మార్గ-స్థ-పితృ-లోకాదేః ప్రదర్శనమ్। అత్ర యోగి-శబ్ద పుణ్య-కర్మ-సమ్బన్ధి-విషయః॥౮।౨౫॥

శుక్ల-కృష్ణే గతీ హ్య్ ఏతే జగతః శాశ్వతే మతే।

ఏకయా యాత్య్ అనావృత్తిమ్ అన్యయావర్తతే పునః॥౨౬॥

శుక్లా గతిర్ అర్చిర్-ఆదికా। కృష్ణా చ ధూమాదికా। శుక్లయానావృత్తిం యాన్తి, కృష్ణయా తు పునర్ ఆవర్తన్తే। ఏతే శుక్ల-కృష్ణే గతీ జ్ఞానినాం వివిధానాం పుణ్య-కర్మణాం చ శ్రుతౌ శాశ్వతే మతే। తద్ య ఇత్థం విదుర్ యే చేమేఽరణ్యే శ్రద్ధాం తప ఇత్య్ ఉపాసతే తేఽర్చిషమ్ అభిసమ్భవన్తి [ఛా।ఉ। ౫।౧౦।౧], అథ య ఇమే గ్రామే ఇష్ట-పూర్తే దత్తమ్ ఇత్య్ ఉపాసతే తే ధూమమ్ అభిసమ్భవన్తి [ఛా।ఉ। ౫।౧౦।౩] ఇతి॥౮।౨౬॥

నైతే సృతీ పార్థ జానన్ యోగీ ముహ్యతి కశ్చన।

తస్మాత్ సర్వేషు కాలేషు యోగ-యుక్తో భవార్జున॥౨౭॥

ఏతౌ మార్గౌ జానన్ యోగీ ప్రయాణ-కాలే కశ్చన న ముహ్యతి। అపి తు స్వేనైవ దేవ-యానేన పథా యాతి। తస్మాద్ అహరహర్ అర్చిర్-ఆది-గతి-చిన్తనాఖ్య-యోగ-యుక్తో భవ॥౮।౨౭॥

అథాధ్యాయ-ద్వయోదిత-శాస్త్రార్థ-వేదన-ఫలమ్ ఆహ---

వేదేషు యజ్ఞేషు తపఃసు చైవ

దానేషు యత్ పుణ్య-ఫలం ప్రదిష్టమ్।

అత్యేతి తత్ సర్వమ్ ఇదం విదిత్వా

యోగీ పరం స్థానమ్ ఉపైతి చాద్యమ్॥౨౮॥

ఋగ్-యజుః-సామాథర్వ-రూప-వేదాభ్యాస-యజ్ఞ-తపో-దాన-ప్రభృతిషు సర్వేషు పుణ్యేషు యత్ ఫలం నిర్దిష్టమ్ ఇదమ్ అధ్యాయ-ద్వయోదితం భగవన్-మాహాత్మ్యం విదిత్వా తత్ సర్వమ్ అత్యేతి ఏతద్-వేదన-సుఖాతిరేకేణ తత్ సర్వం తృణవత్ మన్యతే। యోగీ జ్ఞానీ చ భూత్వా జ్ఞానినః ప్రాప్యం పరమ్ ఆద్యం స్థానమ్ ఉపైతి॥౮।౨౮॥

ఇతి శ్రీమద్-రామానుజాచార్య-విరచితే గీతా-భాష్యేఽష్టమోఽధ్యాయః ॥౮॥

**