atha navamo:'dhya:yah

उपासक-भेद-निबन्धना विशेषाः प्रतिपादिताः। इदानीम् उपास्यस्य परम-पुरुषस्य माहात्म्यं। ज्ञानिनां च विशेषं विशोध्य भक्ति-रूपस्योपासनस्य स्वरूपम् उच्यते---

इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्य् अनसूयवे।

ज्ञानं विज्ञान-सहितं यज् ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्॥१॥

इदं तु ते गुह्यतमं भक्ति-रूपम् उपासनाख्यं ज्ञानं। विज्ञान-सहितम् उपासन-गति-विशेष-ज्ञान-सहितम्। अनसूयवे ते प्रवक्ष्यामि। मद्-विषयं सकलेतर-विसजातीयम् अपरिमित-प्रकारं माहात्म्यं श्रुत्वा एवम् एव सम्भवतीति मन्वानाय ते प्रवक्ष्यामीत्य् अर्थः। यज् ज्ञानम् अनुष्ठान-पर्यन्तं ज्ञात्वा मत्-प्राप्ति-विरोधिनः सर्वस्माद् अशुभान् मोक्ष्यसे॥९।१॥

राज-विद्या राज-गुह्यं पवित्रम् इदम् उत्तमम्।

प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुम् अव्ययम्॥२॥

राज-विद्या विद्यानां राजा राज-गुह्यं गुह्यानां राजा। राज्ञां विद्येति वा राज-विद्या, राजानो हि विस्तीर्णागाध-मनसः, महा-मनसाम् इयं विद्या इत्य् अर्थः। महा-मनस एव गोपनीय-गोपन-कुशला इति तेषाम् एव गुह्यम् इदम्। उत्तमं पवित्रं मत्-प्राप्ति-विरोध्य्-अशेष-कल्मषापहं प्रत्यक्षावगमम्। अवगम्यत इत्य् अवगमो विषयः। प्रत्यक्ष-भूतोऽवगमो विषयो यस्य ज्ञानस्य तत् प्रत्यक्षावगमम्। भक्ति-रूपेणोपासनेन उपास्यमानोऽहं तदानीम् एव उपासितुः प्रत्यक्षताम् उपागतो भवामीत्य् अर्थः।

अथापि धर्म्यं धर्माद् अनपेतं धर्मत्वं हि निःश्रेयस-साधनत्वम्। स्वरूपेण एवात्यर्थ-प्रियत्वेन तदानीम् एव मद्-दर्शनापादनतया च स्वयं निःश्रेयस-रूपम् अपि निरतिशय-निःश्रेयस-रूपात्यन्तिक-मत्-प्राप्ति--साधनम् इत्य् अर्थः। अत एव सुसुखं कर्तुं सुसुखोपादानम्, अत्यर्थप्रियत्वेन उपादेयम्। अव्ययम् अक्षयं मत्-प्राप्तिं साधयित्वापि स्वयं न क्षीयते। एवं-रूपम् उपासनं कुर्वतो मत्-प्रदाने कृतेऽपि न किञ्चित् कृतं मयास्येति मे प्रतिभातीत्य् अर्थः॥९।२॥

अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप।

अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्यु-संसार-वर्त्मनि॥३॥

अस्योपासनाख्यस्य धर्मस्य निरतिशय-प्रिय-मद्-विषयतया स्वयं निरतिशय-प्रिय-रूपस्य परम-निःश्रेयस-स्वरूप-मत्-प्राप्ति-साधनस्याव्ययस्य उपादान-योग्य-दशां प्राप्याश्रद्दधाना विश्वास-पूर्वक-त्वारा-रहिताः पुरुषा माम् अप्राप्य मृत्यु-रूपे संसार-वर्त्मनि नितरां वर्तन्ते। अहो ! महद् इदम् आश्चर्यम् इत्य् अर्थः॥९।३॥

शृणु तावत् प्राप्य-भूतस्य ममाचिन्त्य-महिमानम्---

मया ततम् इदं सर्वं जगद् अव्यक्त-मूर्तिना।

मत्-स्थानि सर्व-भूतानि न चाहं तेष्व् अवस्थितः॥४॥

इदं चेतनाचेतनात्मकं कृत्स्नं जगद् अव्यक्त-मूर्तिनाप्रकाशित-स्वरूपेण मयान्तर्यामिणा ततम्। अस्य जगतो धारणार्थं नियमनार्थम् च शेषित्वेन व्याप्तम् इत्य् अर्थः। यथा अन्तर्यामि-ब्राह्मणे यः पृथिव्यां तिष्ठन् \॥। यं पृथिवी न वेद [बृ।आ।उ। ३।७।३] य आत्मनि तिष्ठन् \॥। यम् आत्मा न वेद [शत्ब्र् १४।६।५।५।३०] इति चेतनाचेतन-वस्तु-जातैर् अदृष्टेनान्तर्यामिणा तत्र तत्र व्याप्तिर् उक्ता।

ततो मत्-स्थानि सर्व-भूतानि सर्वाणि भूतानि मय्य् अन्तर्यामिणि स्थितानि, तत्रैव ब्राह्मणे यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीम् अन्तरो यमयति [बृ।आ।उ। ३।७।३], यस्यात्मा शरीरं य आत्मानम् अन्तरो यमयति [शत्ब्र् १४।६।६।५।३०] इति शरीरत्वेन नियाम्यत्व-प्रतिपादनात्। तदायत्ते स्थिति-नियमने प्रतिपादिते शेषित्वं च, न चाहं तेष्व् अवस्थितोऽहं तु न तदायत्त-स्थितिः। मत्-स्थितौ तैर् न कश्चिद् उपकार इत्य् अर्थः॥९।४॥

न च मत्-स्थानि भूतानि पश्य मे योगम् ऐश्वरम्।

भूत-भृन् न च भूत-स्थो ममात्मा भूत-भावनः॥५॥

न च मत्-स्थानि भूतानि न घटदीनां जलादेर् इव मम धारकत्वम्। कथम्। मत्-सङ्कल्पेन। पश्य ममैश्वरं योगम्। अन्यत्र कुत्रचिद् असम्भवनीयं मद्-असाधारणम् आश्चर्यं योगं पश्य। कोऽसौ योगः। भूत-भृन् न च भूत-स्थो ममात्मा भूत-भावनः। सर्वेषां भूतानां भर्ताहं न च तैः कश्चिद् अपि ममोपकारः। ममात्मैव भूत-भावनः। मम मनो-मयः सङ्कल्प एव भूतानां भावयिता धारयिता नियन्ता च॥९।५॥

सर्वस्यास्य स्व-सङ्कल्पायत्त-स्थिति-प्रवृत्तित्वे निदर्शनम् आह---

यथाकाश-स्थितो नित्यं वायुः सर्वत्र-गो महान्।

तथा सर्वाणि भूतानि मत्-स्थानीत्य् उपधारय॥६॥

यथाकाशेऽनालम्बने महान् वायुः स्थितः सर्वत्र गच्छति। स तु वायुर् निरालम्बनो मद्-आयत्त-स्थितिर् इत्य् अवश्याभ्युपगमनीयो मयैव धृत इति विज्ञायते, तथैव सर्वाणि भूतानि तैर् अदृष्टो मयि स्थितानि मयैव धृतानीत्य् उपधारय।

यथाहुः वेद-विदः--- मेघोदयः सागर-सन्निवृत्तिर् इन्दोर् विभागः स्फुरितानि वायोः। विद्युद्-विभङ्गो गतिर् उष्ण-रश्मेर् विष्णोर् विचित्राः प्रभवन्ति मायाः॥ इति विष्णोर् अनन्य-साधारणानि महाश्चर्याणीत्य् अर्थः। श्रुतिर् अपि--- एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः [बृ।आ।उ। ३।८।९]

भीषास्माद् वातः पवते भीषोदेति सूर्यः।

भीषास्माद् अग्निश् चेन्द्रश् च मृत्युर् धावति पञ्चमः [तै।उ। २।८।१]

इत्य्-आदिका॥९।६॥

सकलेतर-निरपेक्षस्य भगवतः सङ्कल्पात् सर्वेषां स्थितिः प्रवृत्तिश् चोक्तास् तथा तत्-सङ्कल्पाद् एव सर्वेषाम् उत्पत्ति-प्रलयव् अपि, इत्य् आह---

सर्व-भूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम्।

कल्प-क्षये पुनस् तानि कल्पादौ विसृजाम्य् अहम्॥७॥

स्थावर-जङ्गमात्मकानि सर्वाणि भूतानि मामिकां मच्-छरीर-भूतां प्रकृतिं तमः-शब्द-वाच्यां नाम-रूप-विभागानर्हां कल्प-क्षये चतुर्-मुखावसान-समये मत्-सङ्कल्पाद् यान्ति। तान्य् एव भूतानि कल्पादौ पुनर् विसृजाम्य् अहम्। यथाह मनुः--- आसीद् इदं तमो-भूतम् [मनु १।५] सोऽभिध्याय शरीरात् स्वात् [मनु १।८] इति श्रुतिर् अपि--- यस्याव्यक्तं शरीरम् [सु।उ। ७] इत्य्-आदिका, अव्यक्तम् अक्षरे लीयतेऽक्षरं तमसि लीयते, तमः परे देवे एकीभवति [सु।उ। २] तम आसीत् तमसा गूढम् अग्रे प्रकेतम् [ऋग्।वे। ८।७।१७।३] इति च॥९।७॥

प्रकृतिं स्वाम् अवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः।

भूत-ग्रामम् इमं कृत्स्नम् अवशं प्रकृतेर् वशात्॥८॥

स्वकीयां विचित्र-परिणामिनीं प्रकृतिम् अवष्टभ्याष्टधा परिणमय्य इमं चतुर्-विधं देव-तिर्यङ्-मनुष्य-स्थावरात्मकं भूत-ग्रामं मदीयाया मोहिन्याः गुण-मय्याः प्रकृतेः वशाद् अवशं पुनः पुनः काले काले विसृजामि॥९।८॥

एवं तर्हि विषम-सृष्ट्य्-आदीनि कर्माणि नैर्घृण्याद्य्-आपादनेन भगवन्तं बध्नन्तीति। अत्राह---

न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय।

उदासीनवद् आसीनम् असक्तं तेषु कर्मसु॥९॥

न च तानि विषम-सृष्ट्य्-आदीनि कर्माणि मां निबध्नन्ति मयि नैर्घृण्यादिकं नापादयन्ति, यतः क्षेत्र-ज्ञानां पूर्व-कृत्यान्य् एव कर्माणि देवादि-विषम-भाव-हेतवः। अहं तु तत्र वैषम्येऽसक्तस् तत्र उदासीनवद् आसीनः। यथाह सूत्र-कारः--- वैषम्य-नैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात् [वे।सू। २।१।३४] न कर्माविभागाद् इति चेन् नानादित्वात् [वे।सू। २।१।३५] इति॥९।९॥

मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते स-चराचरम्।

हेतुनानेन कौन्तेय जगद् विपरिवर्तते॥१०॥

तस्मात् क्षेत्रज्ञ-कर्मानुगुणं मदीया प्रकृतिः सत्य-सङ्कल्पेन मयाध्यक्षेणेक्षिता स-चराचरं जगत् सूयते, अनेन क्षेत्रज्ञ-कर्मानुगुण-मद्-ईक्षणेन हेतुना जगद् विपरिवर्तते। इति मत्-स्वाम्यं सत्य-सङ्कल्पत्वं नैर्घृण्यादि-दोष-रहितत्वम् इत्य् एवम् आदिकं मम वसुदेव-सूनोर् ऐश्वरं योगं पश्य। यथा श्रुतिः---

अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुम् आश्रितम्।

परं भावम् अजानन्तो मम भूत-महेश्वरम्॥११॥

एवं मां भूत-महेश्वरं सर्वज्ञं सत्य-सङ्कल्पं निखिल-जगद्-एक-कारणं परम-कारुणिकतया सर्व-समाश्रयणीयत्वाय मानुषीं तनुम् आश्रितं स्व-कृतैः पाप-कर्मभिर् मूढा अवजानन्ति--- प्राकृत-मनुष्य-समं मन्यन्ते। भूत-महेश्वरस्य ममापार-कारुण्यौदार्य-सौशील्य-वात्सल्यादि-निबन्धनं मनुष्यत्व-समाश्रयण-लक्षणम् इमं परं भावम् अजानन्तो मनुष्यत्व-समाश्रयण-मात्रेण माम् इतर-सजातीयं मत्वा तिरस्कुर्वन्तीत्य् अर्थः॥९।११॥

मोघाशा मोघ-कर्माणो मोघ-ज्ञाना विचेतसः।

राक्षसीम् आसुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः॥१२॥

मम मनुष्यत्वे परम-कारुण्यादि-परत्व-तिरोधान-करीं राक्षसीम् आसुरीं च मोहिनीं प्रकृतिम् आश्रिताः, मोघाशाः मोघ-वाञ्छिता निष्फल-वाञ्छिताः, मोघ-कर्माणो मोघारम्भाः। मोघ-ज्ञानाः सर्वेषु मदीयेषु चराचरेष्व् अर्थेषु मयि च विपरीत-ज्ञानतया निष्फल-ज्ञानाः। विचेतसस् तथा सर्वत्र विगत-याथात्म्य-ज्ञानाः, मां सर्वेश्वरम् इतर-समं मत्वा मयि यत् कर्तुम् इच्छन्ति, यद् उद्दिश्य आरम्भान् कुर्वते, तत् सर्वं मोघं भवतीत्य् अर्थः॥९।१२॥

महात्मानस् तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिम् आश्रिताः।

भजन्त्य् अनन्य-मनसो ज्ञात्वा भूतादिम् अव्ययम्॥१३॥

ये तु स्व-कृतैः पुण्य-सचयैर् मां शरणम् उपगम्य विध्वस्त-समस्त-पाप-बन्धा दैवीं प्रकृतिम् आश्रिताः महात्मानस् ते, भूतादिम् अव्ययं वाङ्-मानसागोचर-नाम-कर्म-स्वरूपं परम-कारुणिकतया साधु-परित्राणाय मनुष्यत्वेनावतीर्णं मां ज्ञात्वा अनन्य-मनसः मां भजन्ते। मत्-प्रियत्वातिरेकेण मद्-भजनेन विना मनसश् चात्मनश् च बाह्य-करणानां च धारणम् अलभमानाः, मद्-भजनैक-प्रयोजना भजन्ते॥९।१३॥

सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश् च दृढ-व्रताः।

नमस्यन्तश् च मां भक्त्या नित्य-युक्ता उपासते॥१४॥

अत्यर्थं मत्-प्रियत्वेन मत्-कीर्तन-यतन-नमस्कारैर् विना क्षणाणु-मात्रेऽप्य् आत्म-धारणम् अलभमाना मद्-गुणाविशेष-वाचीनि मन्-नामानि स्मृत्वा पुलकाञ्चित-सर्वाङ्गाः, हर्ष-गद्गद-कण्ठाः श्री-राम-नारायण-कृष्ण-वासुदेवेत्य् एवम् आदीनि सततं कीर्तयन्तस् तथैव यतन्तो मत्-कर्मस्व् अर्चनादिकेषु वन्दन-स्तवन-करणादिकेषु तद्-उपकारकेषु भवन-नन्दन-वन-करणादिकेषु च दृढ-सङ्कल्पा यतमानाः, भक्ति-भारावनमित-मनो-बुद्ध्य्-अभिमान-पद-द्वय-कर-द्वय-शिरोभिर् अष्टङ्गैर् अचिन्तित-पांसु-कर्दम-शर्करादिके धरा-तले दण्डावत् प्रणिपतन्तः, सततं मां नित्य-युक्ता नित्य-योगम् आकाङ्क्षमाणा आत्मवन्तो मद्-दास्य-व्यवसायिन उपासते॥९।१४॥

ज्ञान-यज्ञेन चाप्य् अन्ये यजन्तो माम् उपासते।

एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतो-मुखम्॥१५॥

अन्येऽपि महात्मानः पूर्वोक्तैः कीर्तनादिभिर् ज्ञानाख्येन यज्ञेन च यजन्तो माम् उपासते, कथम्। बहुधा पृथक्त्वेन जगद्-आकारेण विश्वतो-मुखं विश्व-प्रकारम् अवस्थितं माम् एकत्वेनोपासते। एतद् उक्तं भवति--- भगवान् वासुदेव एव नाम-रूप-विभागानर्हातिसूक्ष्म-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरः सन् सत्य-सङ्कल्पो विविध-विभक्त-नाम-रूप-स्थूल-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरः स्याम् इति सङ्कल्प्य, स एक एव देव-तिर्यङ्-मनुष्य-स्थावराख्य-विचित्र-जगच्-छरीरोऽवतिष्ठते इत्य् अनुसन्दधानाश् च माम् उपासते इति॥९।१५॥

तथा हि विश्व-शरीरोऽहम् एवावस्थितः, इत्य् आह---

अहं क्रतुर् अहं यज्ञः स्वधाहम् अहम् औषधम्।

मन्त्रोऽहम् अहम् एवाज्यम् अहम् अग्निर् अहं हुतम्॥१६॥

अहं क्रतुर् अहं ज्योतिष्टोमादिक-क्रतुर् अहम् एव यज्ञो महा-यज्ञोऽहम् एव स्वधा पितृ-गण-पुष्टि-दायिनी औषधं हविश् चाहम् एव। अहम् एव च मन्त्रोऽहम् एवाज्यम्। प्रदर्शनार्थम् इदम्, सोमादिकं च हविर् अहम् एवेत्य् अर्थः। अहम् आहवनीयादिकोऽग्निर् होमश् चाहम् एव॥९।१६॥

पिताहम् अस्य जगतो माता धाता पितामहः।

वेद्यं पवित्रम् ओङ्कार ऋक् साम यजुर् एव च॥१७॥

अस्य स्थावर-जङ्गमात्मकस्य जगतस् तत्र तत्र पितृत्वेन मातृत्वेन धातृत्वेन पितामहत्वेन च वर्तमानोऽहम् एव। अत्र धातृ-शब्दो मातृ-पितृ-व्यतिरिक्ते उत्पत्ति-प्रयोजके चेतन-विशेषे वर्ते। यत् किञ्चिद् वेद-वेद्यं पवित्रं पावनं तद् अहम् एव। वेदकश् च वेद-बीज-भूतः प्रणवोऽहम् एव। ऋक्-साम-यजुर्-आत्मको वेदश् चाहम् एव॥९।१७॥

गतिर् भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत्।

प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजम् अव्ययम्॥१८॥

गम्यत इति गतिः, तत्र तत्र प्राप्य-स्थानम् इत्य् अर्थः। भर्ता धारयिता, प्रभुः शासिता, साक्षी साक्षाद्-द्रष्ट, निवासो वास-स्थानं च वेश्मादि, शरणम् इष्टस्य प्रापकतयानिष्टस्य निवारणतया समाश्रयणीयश् चेतनः शरणम्, स चाहम् एव सुहृत् हितैषी, प्रभव-प्रलय-स्थानं यस्य कस्यचिद् यत्र कुत्रचित् प्रभव-प्रलययोः यत् स्थानं तद् अहम् एव। निधानं निधीयत इति निधानम्। उत्पाद्यम् उपसंहार्यं चाहम् एव इत्य् अर्थः। अव्ययं बीजं तत्र तत्र व्यय-रहितं यत् कारणं तद् अहम् एव॥९।१८॥

तपाम्य् अहम् अहं वर्षं निगृह्णाम्य् उत्सृजामि च।

अमृतं चैव मृत्युश् च सद् असच् चाहम् अर्जुन॥१९॥

अग्न्यादित्य्-आदि-रूपेणाहम् एव तपामि, ग्रीष्मादाव् अहम् एव वर्षं निगृह्णामि तथा वर्षास्व् अपि चाहम् एव उत्सृजामि। अमृतं चैव मृत्युश् च येन जीवति लोको येन च म्रियते, तद् उभयम् अप्य् अहम् एव। किम् अत्र बहुनोक्तेन। सद् असच् चाप्य् अहम् एव। सद् यद् वर्तते, असद् यद् अतीतम् अनागतं च, सर्वावस्थावस्थित-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरतया तत्-तत्-प्रकारो ऽहम् एवावस्थित इत्य् अर्थः। एवं बहुधा पृथक्त्वेन विभक्त-नाम-रूपावस्थित-कृत्स्न-जगच्-छरीरतया तत्-प्रकारोऽहम् एवावस्थित इत्य् एकत्व-ज्ञानेनानुसन्दधानाश् च माम् उपासते त एव महात्मानः॥९।१९॥

एवं महात्मनां ज्ञानिनां भगवद्-अनुभवैक-भोगानां वृत्तम् उक्त्वा तेषाम् एव विशेषं दर्शयितुम् अज्ञानां काम-कामानां वृत्तम् आह---

त्रैविद्या मां सोमपाः पूत-पापा

यज्ञैर् इष्ट्वा स्वर्-गतिं प्रार्थयन्ते।

ते पुण्यम् आसाद्य सुरेन्द्र-लोकम्

अश्नन्ति दिव्यान् दिवि देव-भोगान्॥२०॥

ऋग्-यजुः सामरूपास् तिस्रो विद्यास् त्रि-विद्यम्, केवलं त्रि-विद्य-निष्ठास् त्रैविद्याः। न तु त्रय्य्-अन्तं निष्ठाः, त्रय्य्-अन्त-निष्ठा हि महात्मानः पूर्वोक्त-प्रकारेणाखिल-वेद-वेद्यं माम् एव ज्ञात्वा अतिमात्र-मद्-भक्ति-कारित-कीर्तनादिभिर् ज्ञान-यज्ञेन च मद्-एक-प्राप्या माम् एवोपासते। त्रैविद्यास् तु वेद-प्रतिपाद्य-केवलेन्द्रादि-याग-शिष्ट-सोमान् पिबन्तः पूत-पापाः स्वर्गादि-प्राप्ति-विरोधि-पापात् पूतास् तैः केवलेन्द्रादि-दैवत्यतयानुसंहितैर् यज्ञैर् वस्तुतस् तद्-रूपं माम् इष्ट्वा तथावस्थितं माम् अजानन्तः स्वर्ग-गतिं प्रार्थयन्ते। ते पुण्यं दुःखासम्भिन्नं सुरेन्द्र-लोकं प्राप्य तत्र तत्र दिव्यान् देव-भोगान् अश्नन्ति॥९।२०॥

ते तं भुक्त्वा स्वर्ग-लोकं विशालं

क्षीणे पुण्ये मर्त्य-लोकं विशन्ति।

एवं त्रयी-धर्मम् अनुप्रपन्ना

गतागतं काम-कामा लभन्ते॥२१॥

ते तं विशालं स्वर्ग-लोकं भुक्त्वा तद्-अनुभव-हेतु-भूते पुण्ये क्षीणे पुनर् अपि मर्त्य-लोकं विशन्ति। एवं त्रय्य्-अन्त-सिद्ध-ज्ञान-विधुराः काम्य-स्वर्गादि-कामाः केवलं त्रयी-धर्मम् अनुप्रपन्ना गतागतं लभन्ते। अल्पास्थिर-स्वर्गादीन् अनुभूय पुनः पुनः निवर्तन्त इत्य् अर्थः॥९।२१॥

महात्मानस् तु निरतिशय-प्रिय-रूपं मच्-चिन्तनं कृत्वा माम् अनवधिकातिशयानन्दं प्राप्य न पुनर् आवर्तन्त इति तेषां विशेषं दर्शयति---

अनन्याश् चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते।

तेषां नित्याभियुक्तानां योग-क्षेमं वहाम्य् अहम्॥२२॥

अनन्या अनन्य-प्रयोजना मच्-चिन्तनेन विनात्म-धारणा-लाभान् मच्-चिन्तनैक-प्रयोजना मां चिन्तयन्तो ये महात्मानो जनाः पर्युपासते सर्व-कल्याण-गुणान्वितं सर्व-विभूति-युक्तं मां परित उपासतेऽन्यूनम् उपासते तेषां नित्याभियुक्तानां मयि नित्याभियोगं काङ्क्षमाणानाम् अहं मत्-प्राप्ति-लक्षणं योगम् अपुनर्-आवृत्ति-रूपं क्षेमं च वहामि॥९।२२॥

येऽप्य् अन्य-देवता-भक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः।

तेऽपि माम् एव कौन्तेय यजन्त्य् अविधि-पूर्वकम्॥२३॥

येऽप्य् अन्य-देवता-भक्ता ये त्व् इन्द्रादि-देवता-भक्ताः केवल-त्रयी-निष्ठाः श्रद्धयान्विताः इन्द्रादीन् यजन्ते, तेऽपि पूर्वोक्तेन न्यायेन सर्वस्य मच्-छरीरतया मद्-आत्मत्वेन इन्द्रादि-शब्दानां च मद्-वाचित्वाद् वस्तुतो माम् एव यजन्तेऽपि त्व् अविधि-पूर्वकं यजन्ते। इन्द्रादीनां देवतानां कर्मस्व् आराध्यतया अन्वयं यथा वेदान्त-वाक्यानि चतुर्-होतारो यत्र सम्पदं गच्छन्ति देवैः [तै।आ। ४] इत्य् आदीनि विदधति, न तत्-पूर्वकं यजन्ते। वेदान्त-वाक्य-जातं हि परम-पुरुष-शरीरतयावस्थितानाम् इन्द्रादीनाम् आराध्यत्वं विदधद् आत्म-भूतस्य परम-पुरुषस्यैव साक्षाद् आराध्यत्वं विदधाति।

चतुर्होतारोऽग्निहोत्र-दर्श-पौर्णमासादीनि कर्माणि कुर्वाणा यत्र परमात्मन्य् आत्मतया अवस्थिते सत्य् एव तच्-छरीर-भूतैर् इन्द्रादि-देवैः सम्पदं गच्छन्ति, इन्द्रादि-देवानाम् आराधनानि एतानि कर्माणि मद्-विषयाणीति मां सम्पदं गच्छन्तीत्य् अर्थः॥९।२३॥

अतस् त्रैविद्या इन्द्रादि-शरीरस्य परम-पुरुषस्याराधनान्य् एतानि कर्माणि। आराध्यश् च स एवेति न जानन्ति। ते च परिमित-फल-भागिनश् च्यवन-स्वभावाश् च भवन्ति, तद् आह---

अहं हि सर्व-यज्ञानां भोक्ता च प्रभुर् एव च।

न तु माम् अभिजानन्ति तत्त्वेनातश् च्यवन्ति ते॥२४॥

प्रभुर् एव च तत्र तत्र फल-प्रदाता चाहम् एवेत्य् अर्थः॥९।२४॥

अहो महद् इदं वैचित्र्यं यद् एकस्मिन्न् एव कर्मणि वर्तमानाः सङ्कल्प-मात्र-भेदेन केचिद् अत्यल्प-फल-भागिनश् च्यवन-स्वभावाश् च भवन्ति, केचनानवधिकातिशयानन्द-परम-पुरुष-प्राप्ति-रूप-फल-भागिनोऽपुनर्-आवर्तिनश् च भवन्ति, इत्य् आह---

यान्ति देव-व्रता देवान् पितॄन् यान्ति पितृ-व्रताः।

भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्-याजिनोऽपि माम्॥२५॥

व्रत-शब्दः सङ्कल्प-वाची, देव-व्रताः दर्श-पौर्णमासादिभिः कर्मभिर् इन्द्रादीन् यजामः, इतीन्द्रादि-यजन-सङ्कल्पाः। ये त इन्द्रादि-देवान् यान्ति। ये च पितृ-यज्ञादिभिः पितॄन् यजामः, इति पितृ-यजन-सङ्कल्पाः, ते पितॄन् यान्ति। ये च यक्ष-रक्षः पिशाचादीनि भूतानि यजामः, इति भूत-यजन-सङ्कल्पाः, ते भूतानि यान्ति। ये तु तैर् एव यज्ञैर् देव-पितृ-भूत-शरीरकं परमात्मानं भगवन्तं वासुदेवं यजाम इति मां यजन्ते ते मद्-याजिनो माम् एव यान्ति। देवादि-व्रता देवादीन् प्राप्य तैः सह परिमितं भोगं भुक्त्वा तेषां विनाश-काले तैः सह विनष्टा भवन्ति। मद्-याजिनस् तु माम् अनादि-निधनं सर्वज्ञं सत्य-सङ्कल्पम् अनवधिकातिशयासङ्ख्येय-कल्याण-गुण-गण-महोदधिम् अनवधिकातिशयानन्दं प्राप्य न पुनर् निवर्तन्त इत्य् अर्थः॥९।२५॥

मद्-याजिनाम् अयम् अपि विशेषोऽस्तीत्य् आह---

पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति।

तद् अहं भक्त्य्-उपहृतम् अश्नामि प्रयतात्मनः॥२६॥

सर्व-सुलभं पत्रं वा पुष्पं वा फलं वा तोयं वा यो भक्त्या मे प्रयच्छत्य् अत्यर्थ-मत्-प्रियतया तत्-प्रदानेन विना आत्म-धारणम् अलभमानतया तद्-एक-प्रयोजनो यो मे पत्रादिकं ददाति तस्य प्रयतात्मनस् तत्-प्रदानैक-प्रयोजनत्व-रूप-शुद्धि-युक्त-मनसस् तत् तथा-विध-भक्त्य्-उपहृतम् अहं सर्वेश्वरो निखिल-जगद्-उदय-विभव-लय-लीलोऽवाप्त-समस्त-कामः सत्य-सङ्कल्पोऽनवधिकातिशयासङ्ख्ये-कल्याण-गुण-गणः स्वाभाविकानवधिकातिशयानन्द-स्वानुभवे वर्तमानोऽपि, मनोरथ-पथ-दूरवर्ति प्रियं प्राप्य इवाश्नामि। यथोक्तं मोक्ष-धर्मे---

यस्माज् ज्ञानिनां महात्मनां वाङ्-मनसागोचरोऽयं विशेषस् तस्मात् त्वं च ज्ञानी भूत्वा उक्त-लक्षण-भक्ति-भारावनतात्मात्मीयः कीर्तन-यतनार्चन-प्रणामादिकं सततं कुर्वाणो लौकिकं वैदिकं च नित्य-नैमित्तिकं कर्म चेत्थं कुर्व् इत्य् आह---

यत् करोषि यद् अश्नासि यज् जुहोषि ददासि यत्।

यत् तपस्यसि कौन्तेय तत् कुरुष्व मद्-अर्पणम्॥२७॥

यद् देह-यात्रादि-शेष-भूतं लौकिकं कर्म करोषि, यच् च देह-धारणायाश्नासि, यच् च वैदिकं होम-दान-तपः-प्रभृति नित्य-नैमित्तिकं कर्म करोषि, तत् सर्वं मद्-अर्पणं कुरुष्व। अर्प्यत इत्य् अर्पणम्, सर्वस्य लौकिकस्य वैदिकस्य च कर्मणः कर्तृत्वं भोक्तृत्वम् आराध्यत्वं च यथा मयि सर्वं समर्पितं भवति तथा कुरु।

एतद् उक्तं भवति--- याग-दानादिष्व् आराध्यतया प्रतीयमानानां देवादीनां कर्म-कर्तुर् भोक्तुस् तव च मदीयतया मत्-सङ्कल्पायत्त-स्वरूप-स्थिति-प्रवृत्तितया च मय्य् एव परम-शेषिणि परम-कर्तरि त्वां च कर्तारं भोक्तारम् आराधकम् आराध्यं च देवता-जातम् आराधनं च क्रिया-जातं सर्वं समर्पय। तव मन्-नियाम्यता-पूर्वक-मच्-छेषतैक-रसताम् आराध्यादेश् च एतत्-स्वभावक-गर्भताम् अत्यर्थ-प्रीति-युक्तोऽनुसन्धत्स्व इति॥९।२७॥

शुभाशुभ-फलैर् एवं मोक्ष्यसे कर्म-बन्धनैः।

सन्न्यास-योग-युक्तात्मा विमुक्तो माम् उपैष्यसि॥२८॥

एवं सन्न्यासाख्य-योग-युक्त-मना आत्मानं मच्-छेषता-मन्-नियाम्यतैक-रसं कर्म च सर्वं मद्-आराधनम् अनुसन्दधानो लौकिकं वैदिकं च कर्म कुर्वन् शुभाशुभ-फलैर् अनन्तैः प्राचीन-कर्माख्यैर् बन्धनैर् मत्-प्राप्ति-विरोधिभिः सर्वैः मोक्ष्यसे, तैर् विमुक्तो माम् एवोपैष्यसि॥९।२८॥

ममेमं परमम् अतिलोकं स्वभावं सृणु---

समोऽहं सर्व-भूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः।

ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्य् अहम्॥२९॥

देव-तिर्यङ्-मनुष्य-स्थावरात्मना स्थितेषु जातितश् चाकारतः स्वभावतो ज्ञानतश् चात्यन्तोत्कृष्टापकृष्ट-रूपेण वर्तमानेषु सर्वेषु भूतेषु समाश्रयणीयत्वेन समोऽहम्। अयं जात्याकार-स्वभाव-ज्ञानादिभिर् निकृष्ट इति समाश्रयणे न मे द्वेष्योऽस्त्य् उद्वेजनीयतया न त्याज्योऽस्ति। तथा समाश्रितत्वातिरेकेण जात्य्-आदिभिर् अत्यन्तोत्कृष्टोऽयम् इति तद्-युक्ततया समाश्रयणे न कश्चित् प्रियोऽस्ति न सङ्ग्राह्योऽस्ति।

अपि त्व् अत्यर्थ-मत्-प्रियत्वेन मद्-भजनेन विनात्म-धारणालाभान् मद्-भजनैक-प्रयोजना ये मां भजन्ते ते जात्य्-आदिभिर् उत्कृष्टा अपकृष्टा वा मत्-समान-गुणवद् यथा-सुखं मय्य् एव वर्तन्ते। अहम् अपि तेषु मद्-उत्कृष्टेष्व् इव वर्ते॥९।२९॥

अपि चेत् सुदुराचारो भजते माम् अनन्य-भाक्।

साधुर् एव स मन्तव्यः सम्यग् व्यवसितो हि सः॥३०॥

तत्रापि तत्र तत्र जाति-विशेषे जातानां यः समाचार उपादेयः परिहरणीयश् च, तस्माद् अतिवृत्तोऽप्य् उक्त-प्रकारेण माम् अनन्य-भाग् भजनैक-प्रयोजनो भजते चेत् साधुर् एव स वैष्णवाग्रेसर एव मन्तव्यः, बहु-मन्तव्यः पूर्वोक्तैः सम इत्य् अर्थः। कुत एतत्। सम्यग् व्यवसितो हि सः, यतोऽस्य व्यवसायः सुसमीचीनः।

भगवान् निखिल-जगद्-एक-कारण-भूतः पर-ब्रह्म नारायणश् चराचर-पतिर् अस्मत्-स्वामी मम गुरुर् मम सुहृन् मम परं भोग्यम् इति सर्वैर् दुष्प्रापोऽयं व्यवसायस् तेन कृतः, तत्-कार्यं चानन्य-प्रयोजनं निरन्तर-भजनं तस्यास्ति, अतः साधुर् एव बहु-मन्तव्यः।

अस्मिन् व्यवसाये तत्-कार्ये चोक्त-प्रकार-भजने सम्पन्ने सति तस्य आचार-व्यतिक्रमः स्वल्प-वैकल्यम् इति न तावता अनादरणीयः, अपि तु बहु-मन्तव्य एवेत्य् अर्थः॥९।३०॥

ननु---

इत्य्-आदि-श्रुतेः आचार-व्यतिक्रम उत्तरोत्तर-भजनोत्पत्ति-प्रवाहं निरुणाद्धीत्य् अत्राह---

क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्-छान्तिं निगच्छति।

कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति॥३१॥

मत्-प्रियत्व-कारितानन्य-प्रयोजन-मद्-भजनेन विधूत-पापतयैव स-मूलोन्मूलित-रजस्-तमो-गुणः क्षिप्रं धर्मात्मा भवति क्षिप्रम् एव विरोधि-रहित-स-परिकर-मद्-भजनैक-मना भवति। एवं-रूप-भजनम् एव हि धर्मस्यास्य परन्तप [९।३] इत्य् उपक्रमे धर्म-शब्दोदितः।

शश्वच्-छान्तिं निगच्छति। शाश्वतीम् अपुनर्-आवर्तिनीं मत्-प्राप्ति-विरोध्य्-आचार-निवृत्तिं गच्छति। कौन्तेय ! त्वम् एवास्मिन् अर्थे प्रतिज्ञां कुरु मद्-भक्तौ उपक्रान्तो विरोध्य्-आचार-मिश्रोऽपि न नश्यत्य् अपि तु मद्-भक्ति-माहात्म्येन सर्वं विरोधि-जातं नाशयित्वा शाश्वतीं विरोधि-निवृत्तिम् अधिगम्य क्षिप्रं परिपूर्ण-भक्तिर् भवति॥९।३१॥

मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पाप-योनयः।

स्त्रियो वैश्यास् तथा शूद्रास् तेऽपि यान्ति परां गतिम्॥३२॥

स्त्रियो वैश्याः शूद्राश् च पाप-योनयोऽपि मां व्यपाश्रित्य परां गतिं यान्ति॥९।३२॥

किं पुनर् ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस् तथा।

अनित्यम् असुखं लोकम् इमं प्राप्य भजस्व माम्॥३३॥

किं पुनः पुण्य-योनयो ब्राह्मणाः राजर्षयश् च मद्-भक्तिम् आश्रिताः। अतस् त्वं राजर्षिर् अस्थिरं ताप-त्रयाभिहततया असुखं चेमं लोकं प्राप्य वर्तमानो मां भजस्व।

भक्ति-स्वरूपम् आह---

मन्-मना भव मद्-भक्तो मद्-याजी मां नमस्कुरु।

माम् एवैष्यसि युक्त्वैवम् आत्मानं मत्-परायणः॥३४॥

मन्-मना भव मयि सर्वेश्वरे निखिल-हेय-प्रत्यनीक-कल्याणैक-ताने सर्वज्ञे सत्य-सङ्कल्पे निखिल-जगद्-एक-कारणे परस्मिन् ब्रह्मणि पुरुषोत्तमे पुण्डारीक-दलामलायतेक्षणे स्वच्छ-नील-जीमूत-सङ्काशे युगपद्-उदित-दिनकर-सहस्र-सदृश-तेजसि लावण्यामृत-महोदधाव् उदार-पीवर-चतुर्-बाहव् अत्युज्ज्वल-पीताम्बरे ऽमल-किरीट-मकर-कुण्डाल-हार-केयूर-कटकादि-भूषितेऽपार-कारुण्य-सौशील्य-सौन्दर्य-माधुर्य-गाम्भीर्यौदार्य-वात्सल्य-जलधव् अनालोचित-विशेषाशेष-लोक-शरण्ये सर्व-स्वामिनि तैल-धारावद् अविच्छेदेन निविष्ट-मना भव।

तद् एव विशिनष्टि--- मद्-भक्तोऽत्यर्थ-मत्-प्रियत्वेन युक्तो मन्-मना भव इत्य् अर्थः। पुनर् अपि विशिनष्टि--- मद्-याजी अनवधिकातिशय-प्रिय-मद्-अनुभव-कारित-मद्-यजन-परो भव। यजनं नाम परिपूर्ण-शेष-वृत्तिः, औपचारिक-सांस्पर्शिकाभ्यवहारिकादि-सकल-भोग-प्रदान-रूपो हि यागः। यथा मद्-अनुभव-जनित-निरवधिकातिशय-प्रीतिकारित-मद्-यजन-परो भवसि तथा मन्-मना भव इत्य् उक्तं भवति।

पुनर् अपि तद् एव विशिनष्टि--- मां नमस्कुरु, अनवधिकातिशय-प्रिय-मद्-अनुभव-कारितात्यर्थ-प्रियाशेष-शेष-वृत्तव् अपर्यवस्यन् मय्य् अन्तर्-आत्मन्य् अतिमात्र-प्रह्वीभाव-व्यवसायं कुरु। मत्-परायणोऽहम् एव परम् अयनं यस्यासौ मत्-परायणः, मया विना आत्म-धारणा-सम्भावनया मद्-आश्रय इत्य् अर्थः। एवम् आत्मानं युक्त्वा मत्-परायणस् त्वम् एवम् अनवधिकातिशय-प्रीत्या मद्-अनुभव-समर्थं मनः प्राप्य माम् एवैष्यसि। आत्म-शब्दो ह्य् अत्र मनो-विषयः। एवं-रूपेण मनसा मां ध्यात्वा माम् अनुभूय माम् इष्ट्वा मां नमस्कृत्य मत्-परायणो माम् एव प्राप्स्यसीत्य् अर्थः।

तद् एवं लौकिकानि शरीर-धारणार्थानि वैदिकानि च नित्य-नैमित्तिकानि कर्माणि मत्-प्रीतये मच्-छेषतैक-रसो मयैव कारित इति कुर्वन् सततं मत्-कीर्तन-यजन-नमस्कारादिकान् प्रीत्या कुर्वाणो मन्-नियाम्यं निखिल-जगत् मच्-छेषतैक-रसम् इति चानुसन्दधानः, अत्यर्थ-प्रिय-मद्-गुण-गणं चानुसन्धायाहर्-अहर् उक्त-लक्षणम् इदम् उपासनम् उपादधानो माम् एव प्राप्स्यसि॥९।३४॥

इति श्रीमद्-रामानुजाचार्य-विरचिते गीता-भाष्ये नवमोऽध्यायः ॥९॥

**

ఉపాసక-భేద-నిబన్ధనా విశేషాః ప్రతిపాదితాః। ఇదానీమ్ ఉపాస్యస్య పరమ-పురుషస్య మాహాత్మ్యం। జ్ఞానినాం చ విశేషం విశోధ్య భక్తి-రూపస్యోపాసనస్య స్వరూపమ్ ఉచ్యతే---

ఇదం తు తే గుహ్యతమం ప్రవక్ష్యామ్య్ అనసూయవే।

జ్ఞానం విజ్ఞాన-సహితం యజ్ జ్ఞాత్వా మోక్ష్యసేఽశుభాత్॥౧॥

ఇదం తు తే గుహ్యతమం భక్తి-రూపమ్ ఉపాసనాఖ్యం జ్ఞానం। విజ్ఞాన-సహితమ్ ఉపాసన-గతి-విశేష-జ్ఞాన-సహితమ్। అనసూయవే తే ప్రవక్ష్యామి। మద్-విషయం సకలేతర-విసజాతీయమ్ అపరిమిత-ప్రకారం మాహాత్మ్యం శ్రుత్వా ఏవమ్ ఏవ సమ్భవతీతి మన్వానాయ తే ప్రవక్ష్యామీత్య్ అర్థః। యజ్ జ్ఞానమ్ అనుష్ఠాన-పర్యన్తం జ్ఞాత్వా మత్-ప్రాప్తి-విరోధినః సర్వస్మాద్ అశుభాన్ మోక్ష్యసే॥౯।౧॥

రాజ-విద్యా రాజ-గుహ్యం పవిత్రమ్ ఇదమ్ ఉత్తమమ్।

ప్రత్యక్షావగమం ధర్మ్యం సుసుఖం కర్తుమ్ అవ్యయమ్॥౨॥

రాజ-విద్యా విద్యానాం రాజా రాజ-గుహ్యం గుహ్యానాం రాజా। రాజ్ఞాం విద్యేతి వా రాజ-విద్యా, రాజానో హి విస్తీర్ణాగాధ-మనసః, మహా-మనసామ్ ఇయం విద్యా ఇత్య్ అర్థః। మహా-మనస ఏవ గోపనీయ-గోపన-కుశలా ఇతి తేషామ్ ఏవ గుహ్యమ్ ఇదమ్। ఉత్తమం పవిత్రం మత్-ప్రాప్తి-విరోధ్య్-అశేష-కల్మషాపహం ప్రత్యక్షావగమమ్। అవగమ్యత ఇత్య్ అవగమో విషయః। ప్రత్యక్ష-భూతోఽవగమో విషయో యస్య జ్ఞానస్య తత్ ప్రత్యక్షావగమమ్। భక్తి-రూపేణోపాసనేన ఉపాస్యమానోఽహం తదానీమ్ ఏవ ఉపాసితుః ప్రత్యక్షతామ్ ఉపాగతో భవామీత్య్ అర్థః।

అథాపి ధర్మ్యం ధర్మాద్ అనపేతం ధర్మత్వం హి నిఃశ్రేయస-సాధనత్వమ్। స్వరూపేణ ఏవాత్యర్థ-ప్రియత్వేన తదానీమ్ ఏవ మద్-దర్శనాపాదనతయా చ స్వయం నిఃశ్రేయస-రూపమ్ అపి నిరతిశయ-నిఃశ్రేయస-రూపాత్యన్తిక-మత్-ప్రాప్తి--సాధనమ్ ఇత్య్ అర్థః। అత ఏవ సుసుఖం కర్తుం సుసుఖోపాదానమ్, అత్యర్థప్రియత్వేన ఉపాదేయమ్। అవ్యయమ్ అక్షయం మత్-ప్రాప్తిం సాధయిత్వాపి స్వయం న క్షీయతే। ఏవం-రూపమ్ ఉపాసనం కుర్వతో మత్-ప్రదానే కృతేఽపి న కిఞ్చిత్ కృతం మయాస్యేతి మే ప్రతిభాతీత్య్ అర్థః॥౯।౨॥

అశ్రద్దధానాః పురుషా ధర్మస్యాస్య పరన్తప।

అప్రాప్య మాం నివర్తన్తే మృత్యు-సంసార-వర్త్మని॥౩॥

అస్యోపాసనాఖ్యస్య ధర్మస్య నిరతిశయ-ప్రియ-మద్-విషయతయా స్వయం నిరతిశయ-ప్రియ-రూపస్య పరమ-నిఃశ్రేయస-స్వరూప-మత్-ప్రాప్తి-సాధనస్యావ్యయస్య ఉపాదాన-యోగ్య-దశాం ప్రాప్యాశ్రద్దధానా విశ్వాస-పూర్వక-త్వారా-రహితాః పురుషా మామ్ అప్రాప్య మృత్యు-రూపే సంసార-వర్త్మని నితరాం వర్తన్తే। అహో ! మహద్ ఇదమ్ ఆశ్చర్యమ్ ఇత్య్ అర్థః॥౯।౩॥

శృణు తావత్ ప్రాప్య-భూతస్య మమాచిన్త్య-మహిమానమ్---

మయా తతమ్ ఇదం సర్వం జగద్ అవ్యక్త-మూర్తినా।

మత్-స్థాని సర్వ-భూతాని న చాహం తేష్వ్ అవస్థితః॥౪॥

ఇదం చేతనాచేతనాత్మకం కృత్స్నం జగద్ అవ్యక్త-మూర్తినాప్రకాశిత-స్వరూపేణ మయాన్తర్యామిణా తతమ్। అస్య జగతో ధారణార్థం నియమనార్థమ్ చ శేషిత్వేన వ్యాప్తమ్ ఇత్య్ అర్థః। యథా అన్తర్యామి-బ్రాహ్మణే యః పృథివ్యాం తిష్ఠన్ \॥। యం పృథివీ న వేద [బృ।ఆ।ఉ। ౩।౭।౩] య ఆత్మని తిష్ఠన్ \॥। యమ్ ఆత్మా న వేద [శత్బ్ర్ ౧౪।౬।౫।౫।౩౦] ఇతి చేతనాచేతన-వస్తు-జాతైర్ అదృష్టేనాన్తర్యామిణా తత్ర తత్ర వ్యాప్తిర్ ఉక్తా।

తతో మత్-స్థాని సర్వ-భూతాని సర్వాణి భూతాని మయ్య్ అన్తర్యామిణి స్థితాని, తత్రైవ బ్రాహ్మణే యస్య పృథివీ శరీరం యః పృథివీమ్ అన్తరో యమయతి [బృ।ఆ।ఉ। ౩।౭।౩], యస్యాత్మా శరీరం య ఆత్మానమ్ అన్తరో యమయతి [శత్బ్ర్ ౧౪।౬।౬।౫।౩౦] ఇతి శరీరత్వేన నియామ్యత్వ-ప్రతిపాదనాత్। తదాయత్తే స్థితి-నియమనే ప్రతిపాదితే శేషిత్వం చ, న చాహం తేష్వ్ అవస్థితోఽహం తు న తదాయత్త-స్థితిః। మత్-స్థితౌ తైర్ న కశ్చిద్ ఉపకార ఇత్య్ అర్థః॥౯।౪॥

న చ మత్-స్థాని భూతాని పశ్య మే యోగమ్ ఐశ్వరమ్।

భూత-భృన్ న చ భూత-స్థో మమాత్మా భూత-భావనః॥౫॥

న చ మత్-స్థాని భూతాని న ఘటదీనాం జలాదేర్ ఇవ మమ ధారకత్వమ్। కథమ్। మత్-సఙ్కల్పేన। పశ్య మమైశ్వరం యోగమ్। అన్యత్ర కుత్రచిద్ అసమ్భవనీయం మద్-అసాధారణమ్ ఆశ్చర్యం యోగం పశ్య। కోఽసౌ యోగః। భూత-భృన్ న చ భూత-స్థో మమాత్మా భూత-భావనః। సర్వేషాం భూతానాం భర్తాహం న చ తైః కశ్చిద్ అపి మమోపకారః। మమాత్మైవ భూత-భావనః। మమ మనో-మయః సఙ్కల్ప ఏవ భూతానాం భావయితా ధారయితా నియన్తా చ॥౯।౫॥

సర్వస్యాస్య స్వ-సఙ్కల్పాయత్త-స్థితి-ప్రవృత్తిత్వే నిదర్శనమ్ ఆహ---

యథాకాశ-స్థితో నిత్యం వాయుః సర్వత్ర-గో మహాన్।

తథా సర్వాణి భూతాని మత్-స్థానీత్య్ ఉపధారయ॥౬॥

యథాకాశేఽనాలమ్బనే మహాన్ వాయుః స్థితః సర్వత్ర గచ్ఛతి। స తు వాయుర్ నిరాలమ్బనో మద్-ఆయత్త-స్థితిర్ ఇత్య్ అవశ్యాభ్యుపగమనీయో మయైవ ధృత ఇతి విజ్ఞాయతే, తథైవ సర్వాణి భూతాని తైర్ అదృష్టో మయి స్థితాని మయైవ ధృతానీత్య్ ఉపధారయ।

యథాహుః వేద-విదః--- మేఘోదయః సాగర-సన్నివృత్తిర్ ఇన్దోర్ విభాగః స్ఫురితాని వాయోః। విద్యుద్-విభఙ్గో గతిర్ ఉష్ణ-రశ్మేర్ విష్ణోర్ విచిత్రాః ప్రభవన్తి మాయాః॥ ఇతి విష్ణోర్ అనన్య-సాధారణాని మహాశ్చర్యాణీత్య్ అర్థః। శ్రుతిర్ అపి--- ఏతస్య వా అక్షరస్య ప్రశాసనే గార్గి సూర్యాచన్ద్రమసౌ విధృతౌ తిష్ఠతః [బృ।ఆ।ఉ। ౩।౮।౯]

భీషాస్మాద్ వాతః పవతే భీషోదేతి సూర్యః।

భీషాస్మాద్ అగ్నిశ్ చేన్ద్రశ్ చ మృత్యుర్ ధావతి పఞ్చమః [తై।ఉ। ౨।౮।౧]

ఇత్య్-ఆదికా॥౯।౬॥

సకలేతర-నిరపేక్షస్య భగవతః సఙ్కల్పాత్ సర్వేషాం స్థితిః ప్రవృత్తిశ్ చోక్తాస్ తథా తత్-సఙ్కల్పాద్ ఏవ సర్వేషామ్ ఉత్పత్తి-ప్రలయవ్ అపి, ఇత్య్ ఆహ---

సర్వ-భూతాని కౌన్తేయ ప్రకృతిం యాన్తి మామికామ్।

కల్ప-క్షయే పునస్ తాని కల్పాదౌ విసృజామ్య్ అహమ్॥౭॥

స్థావర-జఙ్గమాత్మకాని సర్వాణి భూతాని మామికాం మచ్-ఛరీర-భూతాం ప్రకృతిం తమః-శబ్ద-వాచ్యాం నామ-రూప-విభాగానర్హాం కల్ప-క్షయే చతుర్-ముఖావసాన-సమయే మత్-సఙ్కల్పాద్ యాన్తి। తాన్య్ ఏవ భూతాని కల్పాదౌ పునర్ విసృజామ్య్ అహమ్। యథాహ మనుః--- ఆసీద్ ఇదం తమో-భూతమ్ [మను ౧।౫] సోఽభిధ్యాయ శరీరాత్ స్వాత్ [మను ౧।౮] ఇతి శ్రుతిర్ అపి--- యస్యావ్యక్తం శరీరమ్ [సు।ఉ। ౭] ఇత్య్-ఆదికా, అవ్యక్తమ్ అక్షరే లీయతేఽక్షరం తమసి లీయతే, తమః పరే దేవే ఏకీభవతి [సు।ఉ। ౨] తమ ఆసీత్ తమసా గూఢమ్ అగ్రే ప్రకేతమ్ [ఋగ్।వే। ౮।౭।౧౭।౩] ఇతి చ॥౯।౭॥

ప్రకృతిం స్వామ్ అవష్టభ్య విసృజామి పునః పునః।

భూత-గ్రామమ్ ఇమం కృత్స్నమ్ అవశం ప్రకృతేర్ వశాత్॥౮॥

స్వకీయాం విచిత్ర-పరిణామినీం ప్రకృతిమ్ అవష్టభ్యాష్టధా పరిణమయ్య ఇమం చతుర్-విధం దేవ-తిర్యఙ్-మనుష్య-స్థావరాత్మకం భూత-గ్రామం మదీయాయా మోహిన్యాః గుణ-మయ్యాః ప్రకృతేః వశాద్ అవశం పునః పునః కాలే కాలే విసృజామి॥౯।౮॥

ఏవం తర్హి విషమ-సృష్ట్య్-ఆదీని కర్మాణి నైర్ఘృణ్యాద్య్-ఆపాదనేన భగవన్తం బధ్నన్తీతి। అత్రాహ---

న చ మాం తాని కర్మాణి నిబధ్నన్తి ధనఞ్జయ।

ఉదాసీనవద్ ఆసీనమ్ అసక్తం తేషు కర్మసు॥౯॥

న చ తాని విషమ-సృష్ట్య్-ఆదీని కర్మాణి మాం నిబధ్నన్తి మయి నైర్ఘృణ్యాదికం నాపాదయన్తి, యతః క్షేత్ర-జ్ఞానాం పూర్వ-కృత్యాన్య్ ఏవ కర్మాణి దేవాది-విషమ-భావ-హేతవః। అహం తు తత్ర వైషమ్యేఽసక్తస్ తత్ర ఉదాసీనవద్ ఆసీనః। యథాహ సూత్ర-కారః--- వైషమ్య-నైర్ఘృణ్యే న సాపేక్షత్వాత్ [వే।సూ। ౨।౧।౩౪] న కర్మావిభాగాద్ ఇతి చేన్ నానాదిత్వాత్ [వే।సూ। ౨।౧।౩౫] ఇతి॥౯।౯॥

మయాధ్యక్షేణ ప్రకృతిః సూయతే స-చరాచరమ్।

హేతునానేన కౌన్తేయ జగద్ విపరివర్తతే॥౧౦॥

తస్మాత్ క్షేత్రజ్ఞ-కర్మానుగుణం మదీయా ప్రకృతిః సత్య-సఙ్కల్పేన మయాధ్యక్షేణేక్షితా స-చరాచరం జగత్ సూయతే, అనేన క్షేత్రజ్ఞ-కర్మానుగుణ-మద్-ఈక్షణేన హేతునా జగద్ విపరివర్తతే। ఇతి మత్-స్వామ్యం సత్య-సఙ్కల్పత్వం నైర్ఘృణ్యాది-దోష-రహితత్వమ్ ఇత్య్ ఏవమ్ ఆదికం మమ వసుదేవ-సూనోర్ ఐశ్వరం యోగం పశ్య। యథా శ్రుతిః---

అవజానన్తి మాం మూఢా మానుషీం తనుమ్ ఆశ్రితమ్।

పరం భావమ్ అజానన్తో మమ భూత-మహేశ్వరమ్॥౧౧॥

ఏవం మాం భూత-మహేశ్వరం సర్వజ్ఞం సత్య-సఙ్కల్పం నిఖిల-జగద్-ఏక-కారణం పరమ-కారుణికతయా సర్వ-సమాశ్రయణీయత్వాయ మానుషీం తనుమ్ ఆశ్రితం స్వ-కృతైః పాప-కర్మభిర్ మూఢా అవజానన్తి--- ప్రాకృత-మనుష్య-సమం మన్యన్తే। భూత-మహేశ్వరస్య మమాపార-కారుణ్యౌదార్య-సౌశీల్య-వాత్సల్యాది-నిబన్ధనం మనుష్యత్వ-సమాశ్రయణ-లక్షణమ్ ఇమం పరం భావమ్ అజానన్తో మనుష్యత్వ-సమాశ్రయణ-మాత్రేణ మామ్ ఇతర-సజాతీయం మత్వా తిరస్కుర్వన్తీత్య్ అర్థః॥౯।౧౧॥

మోఘాశా మోఘ-కర్మాణో మోఘ-జ్ఞానా విచేతసః।

రాక్షసీమ్ ఆసురీం చైవ ప్రకృతిం మోహినీం శ్రితాః॥౧౨॥

మమ మనుష్యత్వే పరమ-కారుణ్యాది-పరత్వ-తిరోధాన-కరీం రాక్షసీమ్ ఆసురీం చ మోహినీం ప్రకృతిమ్ ఆశ్రితాః, మోఘాశాః మోఘ-వాఞ్ఛితా నిష్ఫల-వాఞ్ఛితాః, మోఘ-కర్మాణో మోఘారమ్భాః। మోఘ-జ్ఞానాః సర్వేషు మదీయేషు చరాచరేష్వ్ అర్థేషు మయి చ విపరీత-జ్ఞానతయా నిష్ఫల-జ్ఞానాః। విచేతసస్ తథా సర్వత్ర విగత-యాథాత్మ్య-జ్ఞానాః, మాం సర్వేశ్వరమ్ ఇతర-సమం మత్వా మయి యత్ కర్తుమ్ ఇచ్ఛన్తి, యద్ ఉద్దిశ్య ఆరమ్భాన్ కుర్వతే, తత్ సర్వం మోఘం భవతీత్య్ అర్థః॥౯।౧౨॥

మహాత్మానస్ తు మాం పార్థ దైవీం ప్రకృతిమ్ ఆశ్రితాః।

భజన్త్య్ అనన్య-మనసో జ్ఞాత్వా భూతాదిమ్ అవ్యయమ్॥౧౩॥

యే తు స్వ-కృతైః పుణ్య-సచయైర్ మాం శరణమ్ ఉపగమ్య విధ్వస్త-సమస్త-పాప-బన్ధా దైవీం ప్రకృతిమ్ ఆశ్రితాః మహాత్మానస్ తే, భూతాదిమ్ అవ్యయం వాఙ్-మానసాగోచర-నామ-కర్మ-స్వరూపం పరమ-కారుణికతయా సాధు-పరిత్రాణాయ మనుష్యత్వేనావతీర్ణం మాం జ్ఞాత్వా అనన్య-మనసః మాం భజన్తే। మత్-ప్రియత్వాతిరేకేణ మద్-భజనేన వినా మనసశ్ చాత్మనశ్ చ బాహ్య-కరణానాం చ ధారణమ్ అలభమానాః, మద్-భజనైక-ప్రయోజనా భజన్తే॥౯।౧౩॥

సతతం కీర్తయన్తో మాం యతన్తశ్ చ దృఢ-వ్రతాః।

నమస్యన్తశ్ చ మాం భక్త్యా నిత్య-యుక్తా ఉపాసతే॥౧౪॥

అత్యర్థం మత్-ప్రియత్వేన మత్-కీర్తన-యతన-నమస్కారైర్ వినా క్షణాణు-మాత్రేఽప్య్ ఆత్మ-ధారణమ్ అలభమానా మద్-గుణావిశేష-వాచీని మన్-నామాని స్మృత్వా పులకాఞ్చిత-సర్వాఙ్గాః, హర్ష-గద్గద-కణ్ఠాః శ్రీ-రామ-నారాయణ-కృష్ణ-వాసుదేవేత్య్ ఏవమ్ ఆదీని సతతం కీర్తయన్తస్ తథైవ యతన్తో మత్-కర్మస్వ్ అర్చనాదికేషు వన్దన-స్తవన-కరణాదికేషు తద్-ఉపకారకేషు భవన-నన్దన-వన-కరణాదికేషు చ దృఢ-సఙ్కల్పా యతమానాః, భక్తి-భారావనమిత-మనో-బుద్ధ్య్-అభిమాన-పద-ద్వయ-కర-ద్వయ-శిరోభిర్ అష్టఙ్గైర్ అచిన్తిత-పాంసు-కర్దమ-శర్కరాదికే ధరా-తలే దణ్డావత్ ప్రణిపతన్తః, సతతం మాం నిత్య-యుక్తా నిత్య-యోగమ్ ఆకాఙ్క్షమాణా ఆత్మవన్తో మద్-దాస్య-వ్యవసాయిన ఉపాసతే॥౯।౧౪॥

జ్ఞాన-యజ్ఞేన చాప్య్ అన్యే యజన్తో మామ్ ఉపాసతే।

ఏకత్వేన పృథక్త్వేన బహుధా విశ్వతో-ముఖమ్॥౧౫॥

అన్యేఽపి మహాత్మానః పూర్వోక్తైః కీర్తనాదిభిర్ జ్ఞానాఖ్యేన యజ్ఞేన చ యజన్తో మామ్ ఉపాసతే, కథమ్। బహుధా పృథక్త్వేన జగద్-ఆకారేణ విశ్వతో-ముఖం విశ్వ-ప్రకారమ్ అవస్థితం మామ్ ఏకత్వేనోపాసతే। ఏతద్ ఉక్తం భవతి--- భగవాన్ వాసుదేవ ఏవ నామ-రూప-విభాగానర్హాతిసూక్ష్మ-చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరః సన్ సత్య-సఙ్కల్పో వివిధ-విభక్త-నామ-రూప-స్థూల-చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరః స్యామ్ ఇతి సఙ్కల్ప్య, స ఏక ఏవ దేవ-తిర్యఙ్-మనుష్య-స్థావరాఖ్య-విచిత్ర-జగచ్-ఛరీరోఽవతిష్ఠతే ఇత్య్ అనుసన్దధానాశ్ చ మామ్ ఉపాసతే ఇతి॥౯।౧౫॥

తథా హి విశ్వ-శరీరోఽహమ్ ఏవావస్థితః, ఇత్య్ ఆహ---

అహం క్రతుర్ అహం యజ్ఞః స్వధాహమ్ అహమ్ ఔషధమ్।

మన్త్రోఽహమ్ అహమ్ ఏవాజ్యమ్ అహమ్ అగ్నిర్ అహం హుతమ్॥౧౬॥

అహం క్రతుర్ అహం జ్యోతిష్టోమాదిక-క్రతుర్ అహమ్ ఏవ యజ్ఞో మహా-యజ్ఞోఽహమ్ ఏవ స్వధా పితృ-గణ-పుష్టి-దాయినీ ఔషధం హవిశ్ చాహమ్ ఏవ। అహమ్ ఏవ చ మన్త్రోఽహమ్ ఏవాజ్యమ్। ప్రదర్శనార్థమ్ ఇదమ్, సోమాదికం చ హవిర్ అహమ్ ఏవేత్య్ అర్థః। అహమ్ ఆహవనీయాదికోఽగ్నిర్ హోమశ్ చాహమ్ ఏవ॥౯।౧౬॥

పితాహమ్ అస్య జగతో మాతా ధాతా పితామహః।

వేద్యం పవిత్రమ్ ఓఙ్కార ఋక్ సామ యజుర్ ఏవ చ॥౧౭॥

అస్య స్థావర-జఙ్గమాత్మకస్య జగతస్ తత్ర తత్ర పితృత్వేన మాతృత్వేన ధాతృత్వేన పితామహత్వేన చ వర్తమానోఽహమ్ ఏవ। అత్ర ధాతృ-శబ్దో మాతృ-పితృ-వ్యతిరిక్తే ఉత్పత్తి-ప్రయోజకే చేతన-విశేషే వర్తే। యత్ కిఞ్చిద్ వేద-వేద్యం పవిత్రం పావనం తద్ అహమ్ ఏవ। వేదకశ్ చ వేద-బీజ-భూతః ప్రణవోఽహమ్ ఏవ। ఋక్-సామ-యజుర్-ఆత్మకో వేదశ్ చాహమ్ ఏవ॥౯।౧౭॥

గతిర్ భర్తా ప్రభుః సాక్షీ నివాసః శరణం సుహృత్।

ప్రభవః ప్రలయః స్థానం నిధానం బీజమ్ అవ్యయమ్॥౧౮॥

గమ్యత ఇతి గతిః, తత్ర తత్ర ప్రాప్య-స్థానమ్ ఇత్య్ అర్థః। భర్తా ధారయితా, ప్రభుః శాసితా, సాక్షీ సాక్షాద్-ద్రష్ట, నివాసో వాస-స్థానం చ వేశ్మాది, శరణమ్ ఇష్టస్య ప్రాపకతయానిష్టస్య నివారణతయా సమాశ్రయణీయశ్ చేతనః శరణమ్, స చాహమ్ ఏవ సుహృత్ హితైషీ, ప్రభవ-ప్రలయ-స్థానం యస్య కస్యచిద్ యత్ర కుత్రచిత్ ప్రభవ-ప్రలయయోః యత్ స్థానం తద్ అహమ్ ఏవ। నిధానం నిధీయత ఇతి నిధానమ్। ఉత్పాద్యమ్ ఉపసంహార్యం చాహమ్ ఏవ ఇత్య్ అర్థః। అవ్యయం బీజం తత్ర తత్ర వ్యయ-రహితం యత్ కారణం తద్ అహమ్ ఏవ॥౯।౧౮॥

తపామ్య్ అహమ్ అహం వర్షం నిగృహ్ణామ్య్ ఉత్సృజామి చ।

అమృతం చైవ మృత్యుశ్ చ సద్ అసచ్ చాహమ్ అర్జున॥౧౯॥

అగ్న్యాదిత్య్-ఆది-రూపేణాహమ్ ఏవ తపామి, గ్రీష్మాదావ్ అహమ్ ఏవ వర్షం నిగృహ్ణామి తథా వర్షాస్వ్ అపి చాహమ్ ఏవ ఉత్సృజామి। అమృతం చైవ మృత్యుశ్ చ యేన జీవతి లోకో యేన చ మ్రియతే, తద్ ఉభయమ్ అప్య్ అహమ్ ఏవ। కిమ్ అత్ర బహునోక్తేన। సద్ అసచ్ చాప్య్ అహమ్ ఏవ। సద్ యద్ వర్తతే, అసద్ యద్ అతీతమ్ అనాగతం చ, సర్వావస్థావస్థిత-చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరతయా తత్-తత్-ప్రకారో ఽహమ్ ఏవావస్థిత ఇత్య్ అర్థః। ఏవం బహుధా పృథక్త్వేన విభక్త-నామ-రూపావస్థిత-కృత్స్న-జగచ్-ఛరీరతయా తత్-ప్రకారోఽహమ్ ఏవావస్థిత ఇత్య్ ఏకత్వ-జ్ఞానేనానుసన్దధానాశ్ చ మామ్ ఉపాసతే త ఏవ మహాత్మానః॥౯।౧౯॥

ఏవం మహాత్మనాం జ్ఞానినాం భగవద్-అనుభవైక-భోగానాం వృత్తమ్ ఉక్త్వా తేషామ్ ఏవ విశేషం దర్శయితుమ్ అజ్ఞానాం కామ-కామానాం వృత్తమ్ ఆహ---

త్రైవిద్యా మాం సోమపాః పూత-పాపా

యజ్ఞైర్ ఇష్ట్వా స్వర్-గతిం ప్రార్థయన్తే।

తే పుణ్యమ్ ఆసాద్య సురేన్ద్ర-లోకమ్

అశ్నన్తి దివ్యాన్ దివి దేవ-భోగాన్॥౨౦॥

ఋగ్-యజుః సామరూపాస్ తిస్రో విద్యాస్ త్రి-విద్యమ్, కేవలం త్రి-విద్య-నిష్ఠాస్ త్రైవిద్యాః। న తు త్రయ్య్-అన్తం నిష్ఠాః, త్రయ్య్-అన్త-నిష్ఠా హి మహాత్మానః పూర్వోక్త-ప్రకారేణాఖిల-వేద-వేద్యం మామ్ ఏవ జ్ఞాత్వా అతిమాత్ర-మద్-భక్తి-కారిత-కీర్తనాదిభిర్ జ్ఞాన-యజ్ఞేన చ మద్-ఏక-ప్రాప్యా మామ్ ఏవోపాసతే। త్రైవిద్యాస్ తు వేద-ప్రతిపాద్య-కేవలేన్ద్రాది-యాగ-శిష్ట-సోమాన్ పిబన్తః పూత-పాపాః స్వర్గాది-ప్రాప్తి-విరోధి-పాపాత్ పూతాస్ తైః కేవలేన్ద్రాది-దైవత్యతయానుసంహితైర్ యజ్ఞైర్ వస్తుతస్ తద్-రూపం మామ్ ఇష్ట్వా తథావస్థితం మామ్ అజానన్తః స్వర్గ-గతిం ప్రార్థయన్తే। తే పుణ్యం దుఃఖాసమ్భిన్నం సురేన్ద్ర-లోకం ప్రాప్య తత్ర తత్ర దివ్యాన్ దేవ-భోగాన్ అశ్నన్తి॥౯।౨౦॥

తే తం భుక్త్వా స్వర్గ-లోకం విశాలం

క్షీణే పుణ్యే మర్త్య-లోకం విశన్తి।

ఏవం త్రయీ-ధర్మమ్ అనుప్రపన్నా

గతాగతం కామ-కామా లభన్తే॥౨౧॥

తే తం విశాలం స్వర్గ-లోకం భుక్త్వా తద్-అనుభవ-హేతు-భూతే పుణ్యే క్షీణే పునర్ అపి మర్త్య-లోకం విశన్తి। ఏవం త్రయ్య్-అన్త-సిద్ధ-జ్ఞాన-విధురాః కామ్య-స్వర్గాది-కామాః కేవలం త్రయీ-ధర్మమ్ అనుప్రపన్నా గతాగతం లభన్తే। అల్పాస్థిర-స్వర్గాదీన్ అనుభూయ పునః పునః నివర్తన్త ఇత్య్ అర్థః॥౯।౨౧॥

మహాత్మానస్ తు నిరతిశయ-ప్రియ-రూపం మచ్-చిన్తనం కృత్వా మామ్ అనవధికాతిశయానన్దం ప్రాప్య న పునర్ ఆవర్తన్త ఇతి తేషాం విశేషం దర్శయతి---

అనన్యాశ్ చిన్తయన్తో మాం యే జనాః పర్యుపాసతే।

తేషాం నిత్యాభియుక్తానాం యోగ-క్షేమం వహామ్య్ అహమ్॥౨౨॥

అనన్యా అనన్య-ప్రయోజనా మచ్-చిన్తనేన వినాత్మ-ధారణా-లాభాన్ మచ్-చిన్తనైక-ప్రయోజనా మాం చిన్తయన్తో యే మహాత్మానో జనాః పర్యుపాసతే సర్వ-కల్యాణ-గుణాన్వితం సర్వ-విభూతి-యుక్తం మాం పరిత ఉపాసతేఽన్యూనమ్ ఉపాసతే తేషాం నిత్యాభియుక్తానాం మయి నిత్యాభియోగం కాఙ్క్షమాణానామ్ అహం మత్-ప్రాప్తి-లక్షణం యోగమ్ అపునర్-ఆవృత్తి-రూపం క్షేమం చ వహామి॥౯।౨౨॥

యేఽప్య్ అన్య-దేవతా-భక్తా యజన్తే శ్రద్ధయాన్వితాః।

తేఽపి మామ్ ఏవ కౌన్తేయ యజన్త్య్ అవిధి-పూర్వకమ్॥౨౩॥

యేఽప్య్ అన్య-దేవతా-భక్తా యే త్వ్ ఇన్ద్రాది-దేవతా-భక్తాః కేవల-త్రయీ-నిష్ఠాః శ్రద్ధయాన్వితాః ఇన్ద్రాదీన్ యజన్తే, తేఽపి పూర్వోక్తేన న్యాయేన సర్వస్య మచ్-ఛరీరతయా మద్-ఆత్మత్వేన ఇన్ద్రాది-శబ్దానాం చ మద్-వాచిత్వాద్ వస్తుతో మామ్ ఏవ యజన్తేఽపి త్వ్ అవిధి-పూర్వకం యజన్తే। ఇన్ద్రాదీనాం దేవతానాం కర్మస్వ్ ఆరాధ్యతయా అన్వయం యథా వేదాన్త-వాక్యాని చతుర్-హోతారో యత్ర సమ్పదం గచ్ఛన్తి దేవైః [తై।ఆ। ౪] ఇత్య్ ఆదీని విదధతి, న తత్-పూర్వకం యజన్తే। వేదాన్త-వాక్య-జాతం హి పరమ-పురుష-శరీరతయావస్థితానామ్ ఇన్ద్రాదీనామ్ ఆరాధ్యత్వం విదధద్ ఆత్మ-భూతస్య పరమ-పురుషస్యైవ సాక్షాద్ ఆరాధ్యత్వం విదధాతి।

చతుర్హోతారోఽగ్నిహోత్ర-దర్శ-పౌర్ణమాసాదీని కర్మాణి కుర్వాణా యత్ర పరమాత్మన్య్ ఆత్మతయా అవస్థితే సత్య్ ఏవ తచ్-ఛరీర-భూతైర్ ఇన్ద్రాది-దేవైః సమ్పదం గచ్ఛన్తి, ఇన్ద్రాది-దేవానామ్ ఆరాధనాని ఏతాని కర్మాణి మద్-విషయాణీతి మాం సమ్పదం గచ్ఛన్తీత్య్ అర్థః॥౯।౨౩॥

అతస్ త్రైవిద్యా ఇన్ద్రాది-శరీరస్య పరమ-పురుషస్యారాధనాన్య్ ఏతాని కర్మాణి। ఆరాధ్యశ్ చ స ఏవేతి న జానన్తి। తే చ పరిమిత-ఫల-భాగినశ్ చ్యవన-స్వభావాశ్ చ భవన్తి, తద్ ఆహ---

అహం హి సర్వ-యజ్ఞానాం భోక్తా చ ప్రభుర్ ఏవ చ।

న తు మామ్ అభిజానన్తి తత్త్వేనాతశ్ చ్యవన్తి తే॥౨౪॥

ప్రభుర్ ఏవ చ తత్ర తత్ర ఫల-ప్రదాతా చాహమ్ ఏవేత్య్ అర్థః॥౯।౨౪॥

అహో మహద్ ఇదం వైచిత్ర్యం యద్ ఏకస్మిన్న్ ఏవ కర్మణి వర్తమానాః సఙ్కల్ప-మాత్ర-భేదేన కేచిద్ అత్యల్ప-ఫల-భాగినశ్ చ్యవన-స్వభావాశ్ చ భవన్తి, కేచనానవధికాతిశయానన్ద-పరమ-పురుష-ప్రాప్తి-రూప-ఫల-భాగినోఽపునర్-ఆవర్తినశ్ చ భవన్తి, ఇత్య్ ఆహ---

యాన్తి దేవ-వ్రతా దేవాన్ పితౄన్ యాన్తి పితృ-వ్రతాః।

భూతాని యాన్తి భూతేజ్యా యాన్తి మద్-యాజినోఽపి మామ్॥౨౫॥

వ్రత-శబ్దః సఙ్కల్ప-వాచీ, దేవ-వ్రతాః దర్శ-పౌర్ణమాసాదిభిః కర్మభిర్ ఇన్ద్రాదీన్ యజామః, ఇతీన్ద్రాది-యజన-సఙ్కల్పాః। యే త ఇన్ద్రాది-దేవాన్ యాన్తి। యే చ పితృ-యజ్ఞాదిభిః పితౄన్ యజామః, ఇతి పితృ-యజన-సఙ్కల్పాః, తే పితౄన్ యాన్తి। యే చ యక్ష-రక్షః పిశాచాదీని భూతాని యజామః, ఇతి భూత-యజన-సఙ్కల్పాః, తే భూతాని యాన్తి। యే తు తైర్ ఏవ యజ్ఞైర్ దేవ-పితృ-భూత-శరీరకం పరమాత్మానం భగవన్తం వాసుదేవం యజామ ఇతి మాం యజన్తే తే మద్-యాజినో మామ్ ఏవ యాన్తి। దేవాది-వ్రతా దేవాదీన్ ప్రాప్య తైః సహ పరిమితం భోగం భుక్త్వా తేషాం వినాశ-కాలే తైః సహ వినష్టా భవన్తి। మద్-యాజినస్ తు మామ్ అనాది-నిధనం సర్వజ్ఞం సత్య-సఙ్కల్పమ్ అనవధికాతిశయాసఙ్ఖ్యేయ-కల్యాణ-గుణ-గణ-మహోదధిమ్ అనవధికాతిశయానన్దం ప్రాప్య న పునర్ నివర్తన్త ఇత్య్ అర్థః॥౯।౨౫॥

మద్-యాజినామ్ అయమ్ అపి విశేషోఽస్తీత్య్ ఆహ---

పత్రం పుష్పం ఫలం తోయం యో మే భక్త్యా ప్రయచ్ఛతి।

తద్ అహం భక్త్య్-ఉపహృతమ్ అశ్నామి ప్రయతాత్మనః॥౨౬॥

సర్వ-సులభం పత్రం వా పుష్పం వా ఫలం వా తోయం వా యో భక్త్యా మే ప్రయచ్ఛత్య్ అత్యర్థ-మత్-ప్రియతయా తత్-ప్రదానేన వినా ఆత్మ-ధారణమ్ అలభమానతయా తద్-ఏక-ప్రయోజనో యో మే పత్రాదికం దదాతి తస్య ప్రయతాత్మనస్ తత్-ప్రదానైక-ప్రయోజనత్వ-రూప-శుద్ధి-యుక్త-మనసస్ తత్ తథా-విధ-భక్త్య్-ఉపహృతమ్ అహం సర్వేశ్వరో నిఖిల-జగద్-ఉదయ-విభవ-లయ-లీలోఽవాప్త-సమస్త-కామః సత్య-సఙ్కల్పోఽనవధికాతిశయాసఙ్ఖ్యే-కల్యాణ-గుణ-గణః స్వాభావికానవధికాతిశయానన్ద-స్వానుభవే వర్తమానోఽపి, మనోరథ-పథ-దూరవర్తి ప్రియం ప్రాప్య ఇవాశ్నామి। యథోక్తం మోక్ష-ధర్మే---

యస్మాజ్ జ్ఞానినాం మహాత్మనాం వాఙ్-మనసాగోచరోఽయం విశేషస్ తస్మాత్ త్వం చ జ్ఞానీ భూత్వా ఉక్త-లక్షణ-భక్తి-భారావనతాత్మాత్మీయః కీర్తన-యతనార్చన-ప్రణామాదికం సతతం కుర్వాణో లౌకికం వైదికం చ నిత్య-నైమిత్తికం కర్మ చేత్థం కుర్వ్ ఇత్య్ ఆహ---

యత్ కరోషి యద్ అశ్నాసి యజ్ జుహోషి దదాసి యత్।

యత్ తపస్యసి కౌన్తేయ తత్ కురుష్వ మద్-అర్పణమ్॥౨౭॥

యద్ దేహ-యాత్రాది-శేష-భూతం లౌకికం కర్మ కరోషి, యచ్ చ దేహ-ధారణాయాశ్నాసి, యచ్ చ వైదికం హోమ-దాన-తపః-ప్రభృతి నిత్య-నైమిత్తికం కర్మ కరోషి, తత్ సర్వం మద్-అర్పణం కురుష్వ। అర్ప్యత ఇత్య్ అర్పణమ్, సర్వస్య లౌకికస్య వైదికస్య చ కర్మణః కర్తృత్వం భోక్తృత్వమ్ ఆరాధ్యత్వం చ యథా మయి సర్వం సమర్పితం భవతి తథా కురు।

ఏతద్ ఉక్తం భవతి--- యాగ-దానాదిష్వ్ ఆరాధ్యతయా ప్రతీయమానానాం దేవాదీనాం కర్మ-కర్తుర్ భోక్తుస్ తవ చ మదీయతయా మత్-సఙ్కల్పాయత్త-స్వరూప-స్థితి-ప్రవృత్తితయా చ మయ్య్ ఏవ పరమ-శేషిణి పరమ-కర్తరి త్వాం చ కర్తారం భోక్తారమ్ ఆరాధకమ్ ఆరాధ్యం చ దేవతా-జాతమ్ ఆరాధనం చ క్రియా-జాతం సర్వం సమర్పయ। తవ మన్-నియామ్యతా-పూర్వక-మచ్-ఛేషతైక-రసతామ్ ఆరాధ్యాదేశ్ చ ఏతత్-స్వభావక-గర్భతామ్ అత్యర్థ-ప్రీతి-యుక్తోఽనుసన్ధత్స్వ ఇతి॥౯।౨౭॥

శుభాశుభ-ఫలైర్ ఏవం మోక్ష్యసే కర్మ-బన్ధనైః।

సన్న్యాస-యోగ-యుక్తాత్మా విముక్తో మామ్ ఉపైష్యసి॥౨౮॥

ఏవం సన్న్యాసాఖ్య-యోగ-యుక్త-మనా ఆత్మానం మచ్-ఛేషతా-మన్-నియామ్యతైక-రసం కర్మ చ సర్వం మద్-ఆరాధనమ్ అనుసన్దధానో లౌకికం వైదికం చ కర్మ కుర్వన్ శుభాశుభ-ఫలైర్ అనన్తైః ప్రాచీన-కర్మాఖ్యైర్ బన్ధనైర్ మత్-ప్రాప్తి-విరోధిభిః సర్వైః మోక్ష్యసే, తైర్ విముక్తో మామ్ ఏవోపైష్యసి॥౯।౨౮॥

మమేమం పరమమ్ అతిలోకం స్వభావం సృణు---

సమోఽహం సర్వ-భూతేషు న మే ద్వేష్యోఽస్తి న ప్రియః।

యే భజన్తి తు మాం భక్త్యా మయి తే తేషు చాప్య్ అహమ్॥౨౯॥

దేవ-తిర్యఙ్-మనుష్య-స్థావరాత్మనా స్థితేషు జాతితశ్ చాకారతః స్వభావతో జ్ఞానతశ్ చాత్యన్తోత్కృష్టాపకృష్ట-రూపేణ వర్తమానేషు సర్వేషు భూతేషు సమాశ్రయణీయత్వేన సమోఽహమ్। అయం జాత్యాకార-స్వభావ-జ్ఞానాదిభిర్ నికృష్ట ఇతి సమాశ్రయణే న మే ద్వేష్యోఽస్త్య్ ఉద్వేజనీయతయా న త్యాజ్యోఽస్తి। తథా సమాశ్రితత్వాతిరేకేణ జాత్య్-ఆదిభిర్ అత్యన్తోత్కృష్టోఽయమ్ ఇతి తద్-యుక్తతయా సమాశ్రయణే న కశ్చిత్ ప్రియోఽస్తి న సఙ్గ్రాహ్యోఽస్తి।

అపి త్వ్ అత్యర్థ-మత్-ప్రియత్వేన మద్-భజనేన వినాత్మ-ధారణాలాభాన్ మద్-భజనైక-ప్రయోజనా యే మాం భజన్తే తే జాత్య్-ఆదిభిర్ ఉత్కృష్టా అపకృష్టా వా మత్-సమాన-గుణవద్ యథా-సుఖం మయ్య్ ఏవ వర్తన్తే। అహమ్ అపి తేషు మద్-ఉత్కృష్టేష్వ్ ఇవ వర్తే॥౯।౨౯॥

అపి చేత్ సుదురాచారో భజతే మామ్ అనన్య-భాక్।

సాధుర్ ఏవ స మన్తవ్యః సమ్యగ్ వ్యవసితో హి సః॥౩౦॥

తత్రాపి తత్ర తత్ర జాతి-విశేషే జాతానాం యః సమాచార ఉపాదేయః పరిహరణీయశ్ చ, తస్మాద్ అతివృత్తోఽప్య్ ఉక్త-ప్రకారేణ మామ్ అనన్య-భాగ్ భజనైక-ప్రయోజనో భజతే చేత్ సాధుర్ ఏవ స వైష్ణవాగ్రేసర ఏవ మన్తవ్యః, బహు-మన్తవ్యః పూర్వోక్తైః సమ ఇత్య్ అర్థః। కుత ఏతత్। సమ్యగ్ వ్యవసితో హి సః, యతోఽస్య వ్యవసాయః సుసమీచీనః।

భగవాన్ నిఖిల-జగద్-ఏక-కారణ-భూతః పర-బ్రహ్మ నారాయణశ్ చరాచర-పతిర్ అస్మత్-స్వామీ మమ గురుర్ మమ సుహృన్ మమ పరం భోగ్యమ్ ఇతి సర్వైర్ దుష్ప్రాపోఽయం వ్యవసాయస్ తేన కృతః, తత్-కార్యం చానన్య-ప్రయోజనం నిరన్తర-భజనం తస్యాస్తి, అతః సాధుర్ ఏవ బహు-మన్తవ్యః।

అస్మిన్ వ్యవసాయే తత్-కార్యే చోక్త-ప్రకార-భజనే సమ్పన్నే సతి తస్య ఆచార-వ్యతిక్రమః స్వల్ప-వైకల్యమ్ ఇతి న తావతా అనాదరణీయః, అపి తు బహు-మన్తవ్య ఏవేత్య్ అర్థః॥౯।౩౦॥

నను---

ఇత్య్-ఆది-శ్రుతేః ఆచార-వ్యతిక్రమ ఉత్తరోత్తర-భజనోత్పత్తి-ప్రవాహం నిరుణాద్ధీత్య్ అత్రాహ---

క్షిప్రం భవతి ధర్మాత్మా శశ్వచ్-ఛాన్తిం నిగచ్ఛతి।

కౌన్తేయ ప్రతిజానీహి న మే భక్తః ప్రణశ్యతి॥౩౧॥

మత్-ప్రియత్వ-కారితానన్య-ప్రయోజన-మద్-భజనేన విధూత-పాపతయైవ స-మూలోన్మూలిత-రజస్-తమో-గుణః క్షిప్రం ధర్మాత్మా భవతి క్షిప్రమ్ ఏవ విరోధి-రహిత-స-పరికర-మద్-భజనైక-మనా భవతి। ఏవం-రూప-భజనమ్ ఏవ హి ధర్మస్యాస్య పరన్తప [౯।౩] ఇత్య్ ఉపక్రమే ధర్మ-శబ్దోదితః।

శశ్వచ్-ఛాన్తిం నిగచ్ఛతి। శాశ్వతీమ్ అపునర్-ఆవర్తినీం మత్-ప్రాప్తి-విరోధ్య్-ఆచార-నివృత్తిం గచ్ఛతి। కౌన్తేయ ! త్వమ్ ఏవాస్మిన్ అర్థే ప్రతిజ్ఞాం కురు మద్-భక్తౌ ఉపక్రాన్తో విరోధ్య్-ఆచార-మిశ్రోఽపి న నశ్యత్య్ అపి తు మద్-భక్తి-మాహాత్మ్యేన సర్వం విరోధి-జాతం నాశయిత్వా శాశ్వతీం విరోధి-నివృత్తిమ్ అధిగమ్య క్షిప్రం పరిపూర్ణ-భక్తిర్ భవతి॥౯।౩౧॥

మాం హి పార్థ వ్యపాశ్రిత్య యేఽపి స్యుః పాప-యోనయః।

స్త్రియో వైశ్యాస్ తథా శూద్రాస్ తేఽపి యాన్తి పరాం గతిమ్॥౩౨॥

స్త్రియో వైశ్యాః శూద్రాశ్ చ పాప-యోనయోఽపి మాం వ్యపాశ్రిత్య పరాం గతిం యాన్తి॥౯।౩౨॥

కిం పునర్ బ్రాహ్మణాః పుణ్యా భక్తా రాజర్షయస్ తథా।

అనిత్యమ్ అసుఖం లోకమ్ ఇమం ప్రాప్య భజస్వ మామ్॥౩౩॥

కిం పునః పుణ్య-యోనయో బ్రాహ్మణాః రాజర్షయశ్ చ మద్-భక్తిమ్ ఆశ్రితాః। అతస్ త్వం రాజర్షిర్ అస్థిరం తాప-త్రయాభిహతతయా అసుఖం చేమం లోకం ప్రాప్య వర్తమానో మాం భజస్వ।

భక్తి-స్వరూపమ్ ఆహ---

మన్-మనా భవ మద్-భక్తో మద్-యాజీ మాం నమస్కురు।

మామ్ ఏవైష్యసి యుక్త్వైవమ్ ఆత్మానం మత్-పరాయణః॥౩౪॥

మన్-మనా భవ మయి సర్వేశ్వరే నిఖిల-హేయ-ప్రత్యనీక-కల్యాణైక-తానే సర్వజ్ఞే సత్య-సఙ్కల్పే నిఖిల-జగద్-ఏక-కారణే పరస్మిన్ బ్రహ్మణి పురుషోత్తమే పుణ్డారీక-దలామలాయతేక్షణే స్వచ్ఛ-నీల-జీమూత-సఙ్కాశే యుగపద్-ఉదిత-దినకర-సహస్ర-సదృశ-తేజసి లావణ్యామృత-మహోదధావ్ ఉదార-పీవర-చతుర్-బాహవ్ అత్యుజ్జ్వల-పీతామ్బరే ఽమల-కిరీట-మకర-కుణ్డాల-హార-కేయూర-కటకాది-భూషితేఽపార-కారుణ్య-సౌశీల్య-సౌన్దర్య-మాధుర్య-గామ్భీర్యౌదార్య-వాత్సల్య-జలధవ్ అనాలోచిత-విశేషాశేష-లోక-శరణ్యే సర్వ-స్వామిని తైల-ధారావద్ అవిచ్ఛేదేన నివిష్ట-మనా భవ।

తద్ ఏవ విశినష్టి--- మద్-భక్తోఽత్యర్థ-మత్-ప్రియత్వేన యుక్తో మన్-మనా భవ ఇత్య్ అర్థః। పునర్ అపి విశినష్టి--- మద్-యాజీ అనవధికాతిశయ-ప్రియ-మద్-అనుభవ-కారిత-మద్-యజన-పరో భవ। యజనం నామ పరిపూర్ణ-శేష-వృత్తిః, ఔపచారిక-సాంస్పర్శికాభ్యవహారికాది-సకల-భోగ-ప్రదాన-రూపో హి యాగః। యథా మద్-అనుభవ-జనిత-నిరవధికాతిశయ-ప్రీతికారిత-మద్-యజన-పరో భవసి తథా మన్-మనా భవ ఇత్య్ ఉక్తం భవతి।

పునర్ అపి తద్ ఏవ విశినష్టి--- మాం నమస్కురు, అనవధికాతిశయ-ప్రియ-మద్-అనుభవ-కారితాత్యర్థ-ప్రియాశేష-శేష-వృత్తవ్ అపర్యవస్యన్ మయ్య్ అన్తర్-ఆత్మన్య్ అతిమాత్ర-ప్రహ్వీభావ-వ్యవసాయం కురు। మత్-పరాయణోఽహమ్ ఏవ పరమ్ అయనం యస్యాసౌ మత్-పరాయణః, మయా వినా ఆత్మ-ధారణా-సమ్భావనయా మద్-ఆశ్రయ ఇత్య్ అర్థః। ఏవమ్ ఆత్మానం యుక్త్వా మత్-పరాయణస్ త్వమ్ ఏవమ్ అనవధికాతిశయ-ప్రీత్యా మద్-అనుభవ-సమర్థం మనః ప్రాప్య మామ్ ఏవైష్యసి। ఆత్మ-శబ్దో హ్య్ అత్ర మనో-విషయః। ఏవం-రూపేణ మనసా మాం ధ్యాత్వా మామ్ అనుభూయ మామ్ ఇష్ట్వా మాం నమస్కృత్య మత్-పరాయణో మామ్ ఏవ ప్రాప్స్యసీత్య్ అర్థః।

తద్ ఏవం లౌకికాని శరీర-ధారణార్థాని వైదికాని చ నిత్య-నైమిత్తికాని కర్మాణి మత్-ప్రీతయే మచ్-ఛేషతైక-రసో మయైవ కారిత ఇతి కుర్వన్ సతతం మత్-కీర్తన-యజన-నమస్కారాదికాన్ ప్రీత్యా కుర్వాణో మన్-నియామ్యం నిఖిల-జగత్ మచ్-ఛేషతైక-రసమ్ ఇతి చానుసన్దధానః, అత్యర్థ-ప్రియ-మద్-గుణ-గణం చానుసన్ధాయాహర్-అహర్ ఉక్త-లక్షణమ్ ఇదమ్ ఉపాసనమ్ ఉపాదధానో మామ్ ఏవ ప్రాప్స్యసి॥౯।౩౪॥

ఇతి శ్రీమద్-రామానుజాచార్య-విరచితే గీతా-భాష్యే నవమోఽధ్యాయః ॥౯॥

**