athaika:daso:'dhya:yah visva ru:pa darsana yo:gah

एवं भक्ति-योग-निष्पत्तये सद्-विवृद्धये च सकलेतर-विलक्षणेन स्वाभाविकेन भगवद्-असाधारणेन कल्याण-गुण-गणेन सह भगवत सर्वात्मत्वम्। तत एव तद्-व्यतिरिक्तस्य कृत्स्नस्य चिद्-अचिद्-आत्मकस्य वस्तु-जातस्य तच्-छरीरतया तद्-आयत्त-स्वरूप-स्थिति-प्रवृत्तित्वं चोक्तम्। तम् एतं भगवद्-असाधारणं स्वभावं कृत्स्नस्य तद्-आयत्त-स्वरूप-स्थिति-प्रवृत्तितां च भगवत्-सकाशाद् उपश्रुत्य एवम् एवेति निश्चित्य तथा-भूतं भगवन्तं साक्षात्कर्तु-कामोऽर्जुन उवाच। तथैव भगवत्-प्रसादाद् अनन्तरं द्रक्ष्यति। सर्वाश्चर्यमयं देवम् अनन्तं विश्वतो-मुखम् [गीता ११।११], तत्रैकस्थं जगत् कृत्स्नं प्रविभक्तम् अनेकधा [गीता ११।१३] इति हि वक्ष्यते।

मद्-अनुग्रहाय परमं गुह्यम् अध्यात्म-संज्ञितम्।

यत् त्वयोक्तं वचस् तेन मोहोऽयं विगतो मम॥१॥

देहात्माभिमान-रूप-मोहेन मोहितस्य ममानुग्रहैक-प्रयोजनाय परमं गुह्यं परमं रहस्यम् अध्यात्म-संज्ञितम् आत्मनि वक्तव्यं वचो न त्व् एवाहं जातु नासम् [२।१२] इत्य्-आदि। तस्माद् योगी भवार्जुन [६।४६] इत्य् एतद् अन्तं यत् त्वयोक्तम्, तेनायं मम आत्म-विषयो मोहः सर्वो विगतः दूरतो निरस्तः॥११।१॥

भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया।

त्वत्तः कमल-पत्राक्ष माहात्म्यम् अपि चाव्ययम्॥२॥

तथा सप्तम-प्रभृति दशम-पर्यन्तं त्वद्-व्यतिरिक्तानां सर्वेषां भूतानां त्वत्तः परमात्मानो भवाप्ययाव् उत्पत्ति-प्रलयौ विस्तरशो मया श्रुतौ। हे कमल-पत्राक्ष ! तवाव्ययं नित्यं सर्व-चेतनाचेतन-वस्तु-शेषित्वं ज्ञान-बलादि-कल्याण-गुण-गणैस् तव एव परतरत्वं सर्वाधारत्वं चिन्तित-निमिषितादि-सर्व-प्रवृत्तिषु तवैव प्रवर्तयितृत्वम्, इत्य् आदि अपरिमितं माहात्म्यं च श्रुतं हि शब्दो वक्ष्यमाण-दिदृक्षा-द्योतनार्थः॥११।२॥

एवम् एतद् यथात्थ त्वम् आत्मानं परमेश्वर।

द्रष्टुम् इच्छामि ते रूपम् ऐश्वरं पुरुषोत्तम॥३॥

हे परमेश्वर ! एवम् एतद् इत्य् अवधृतं यथात्थ त्वम् आत्मानं ब्रवीषि। पुरुषोत्तम आश्रित-वात्सल्य-जलधे ! तवैश्वरं त्वद्-असाधारणं सर्वस्य प्रशासितृत्वे पालयितृत्वे स्रष्टृत्वे संहर्तृत्वे भर्तृत्वे कल्याण-गुणाकरत्वे परतरत्वे सकलेतर-विसजातीयत्वे चावस्थितं रूपं द्रष्टुम् साक्षात्-कर्तुम् इच्छामि॥११।३॥

मन्यसे यदि तच् छक्यं मया द्रष्टुम् इति प्रभो।

योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानम् अव्ययम्॥४॥

तत् सर्वस्य स्रष्टृ सर्वस्य प्रशासितृ सर्वस्याधार-भूतं त्वद्-रूपं मया द्रष्टुं शक्यम् इति यदि मन्यसे। ततो योगेश्वर ! योगो ज्ञानादि-कल्याण-गुण-योगः पश्य मे योगम् ऐश्वरम् [गीता ११।८] इति हि वक्ष्यते। त्वद्-व्यतिरिक्तस्य कस्याप्य् असम्भावितानां ज्ञान-बलैश्वर्य-वीर्य-शक्ति-तेजसां निधे ! आत्मानं त्वाम् अव्ययं मे दर्शय त्वम् अव्ययम् इति क्रिया-विशेषणम्। त्वां सकलं मे दर्शयेत्य् अर्थः॥११।४॥

एवं कौतूहलान्वितेन हर्ष-गद्गद-कण्ठेन पार्थेन प्रार्थितो भगवान् उवाच---

पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः।

नाना-विधानि दिव्यानि नाना-वर्णाकृतीनि च॥५॥

पश्य मे सर्वाश्रयाणि रूपाण्य् अथ शतशः सहस्रशश् च नाना-विधानि नाना-प्रकाराणि दिव्यान्य् अप्राकृतानि नाना-वर्णाकृतीनि शुक्ल-कृष्णादि-नाना-वर्णानि नानाकाराणि च पश्य॥११।५॥

पश्यादित्यान् वसून् रुद्रान् अश्विनौ मरुतस् तथा।

बहून्य् अदृष्ट-पूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत॥६॥

ममैकस्मिन् रूपे पश्यादित्यान् द्वादश, वसून् अष्टौ, रुद्रान् एकादश, अश्विनौ द्वौ, मरुतश् चैकोनपञ्चाशतम्। प्रदर्शनार्थम् इदम्। इह जगति प्रत्यक्ष-दृष्टानि शास्त्र-दृष्टानि च यानि वस्तूनि तानि सर्वाण्य् अन्यान्य् अपि सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु च शास्त्रेष्व् अदृष्ट-पूर्वाणि बहून्य् आश्चर्याणि पश्य॥११।६॥

इहैकस्थं जगत् कृत्स्नं पश्याद्य स-चराचरम्।

मम देहे गुडाकेश यच् चान्यद् द्रष्टुम् इच्छसि॥७॥

इह माम एकस्मिन् देहे तत्रापि एकस्थम् एकदेशस्थं सचराचरं कृत्स्नं जगत् पश्य। यत् चान्यद् द्रष्टुम् इच्छसि तद् अपि एकदेहैकदेशे एव पश्य॥११।७॥

न तु मां शक्यसे द्रष्टुम् अनेनैव स्व-चक्षुषा।

दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगम् ऐश्वरम्॥८॥

अहं मम देहैक-देशे सर्वं जगद् दर्शयिष्यामि, त्वं त्व् अनेन नियमित-परिमित-वस्तु-ग्राहिणा प्राकृतेन स्व-चक्षुषा मां तथा-भूतं सकलेतर-विसजातीयम् अपरिमेयं द्रष्टुं न शक्यसे। तव दिव्यम् अप्राकृतं मद्-दर्शन-साधनं चक्षुर् ददामि। पश्य मे योगम् ऐश्वरं मद्-असाधारणं योगं पश्य। ममानन्त-ज्ञानादि-योगम् अनन्त-विभूति-योगं च पश्येत्य् अर्थः॥११।८॥

सञ्जय उवाच---

एवम् उक्त्वा ततो राजन् महा-योगेश्वरो हरिः।

दर्शयाम् आस पार्थाय परमं रूपम् ऐश्वरम्॥९॥

एवम् उक्त्वा सारथ्येऽवस्थितः पार्थ-मातुल-जो महा-योगेश्वरो हरिर् महाश्चर्य-योगानाम् ईश्वरः पर-ब्रह्म-भूतो नारायणः परमम् ऐश्वरं स्वासाधारणं रूपं पार्थाय पितृ-ष्वसुः पृथायाः पुत्राय दर्शयामास तद् विविध-विचित्र-निखिल-जगद्-आश्रयं विश्वस्य प्रशासितृ च रूपम्॥११।९॥

तच् चेदृशम्---

अनेक-वक्त्र-नयनम् अनेकाद्भुत-दर्शनम्।

अनेक-दिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम्॥१०॥

दिव्य-माल्याम्बर-धरं दिव्य-गन्धानुलेपनम्।

सर्वाश्चर्य-मयं देवम् अनन्तं विश्वतो-मुखम्॥११॥

देवं द्योतमानम् अनन्तं काल-त्रय-वर्ति-निखिल-जगद्-आश्रयतया देश-काल-परिच्छेदनार्हं विश्वतो-मुखं विश्व-दिग्-वर्ति-मुखं स्वोचित-दिव्याम्बर-गन्ध-माल्याभरणायुधान्वितम्॥११।१०-११॥

ताम् एव देव-शब्द-निर्दिष्टं द्योतमानतां विशिनष्टि---

दिवि सूर्य-सहस्रस्य भवेद् युगपद् उत्थिता।

यदि भाः सदृशी सा स्याद् भासस् तस्य महात्मनः॥१२॥

तेजसोऽपरिमितत्व-दर्शनार्थम् इदम्। अक्षय-तेजः-स्वरूपम् इत्य् अर्थः॥११।१२॥

तत्रैकस्थं जगत् कृत्स्नं प्रविभक्तम् अनेकधा।

अपश्यद् देव-देवस्य शरीरे पाण्डवस् तदा॥१३॥

तत्रानन्तायाम-विस्तारेऽनन्त-बाहूदर-वक्त्र-नेत्रेऽपरिमित-तेजस्केऽपरिमित-दिव्यायुधोपेते स्वोचितापरिमित-दिव्य-भूषणे दिव्य-माल्याम्बर-धरे दिव्य-गन्धानुलेपनेऽनन्ताश्चर्य-मये देव-देवस्य दिव्ये शरीरेऽनेकाधा प्रविभक्तं ब्रह्मादि-विविध-विचित्र-देव-तिर्यङ्-मनुष्य-स्थावरादि-भोक्तृ-वर्ग-पृथिव्य्-अन्तरिक्ष-स्वर्ग-पातालातल-वितल-सुतलादि-भोग-स्थान-भोग्य-भोगोपकरण-भेद-भिन्नं प्रकृति-पुरुषात्मकं कृत्स्नं जगद् अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते [गीता १०।८], हन्त ते कथयिष्यामि विभूतीर् आत्मनः शुभाः [गीता १०।१९], अहम् आत्मा गुडाकेश सर्व-भूताशय-स्थितः [गीता १०।२०], आदित्यानाम् अहं विष्णुः [गीता १०।२१] इत्य्-आदिना, न तद् अस्ति विना यत् स्यान् मया भूतं चराचरम् [गीता १०।३९], विष्टभ्याहम् इदं कृत्स्नम् एकांशेन स्थितो जगत् [१०।४२] इत्य् अन्तेन उदितम्। एक-स्थम् एक-देश-स्थं पाण्डावो भगवत्-प्रसाद-लब्ध-तद्-दर्शनानुगुण-दिव्य-चक्षुर् अपश्यत्॥११।१३॥

ततः स विस्मयाविष्टो हृष्ट-रोमा धनञ्जयः।

प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिर् अभाषत॥१४॥

ततो धनञ्जयः महाश्चर्यस्य कृत्स्नस्य जगतः स्व-देहैक-देशेन आश्रय-भूतं कृत्स्नस्य प्रवर्तयितारं चाश्चर्यतमानन्त-ज्ञानादि-कल्याण-गुण-गणं देवं दृष्ट्वा विस्मयाविष्टे हृष्ट-रोमा शिरसा दण्डावत् प्रणम्य कृताञ्जलिर् अभाषत॥११।१४॥

अर्जुन उवाच---

पश्यामि देवांस् तव देव देहे

सर्वांस् तथा भूत-विशेष-सङ्घान्।

ब्रह्माणम् ईशं कमलासन-स्थम्

ऋषींश् च सर्वान् उरगांश् च दिव्यान्॥१५॥

देव ! तव देहे सर्वान् देवान् पश्यामि। तथा सर्वान् प्राणि-विशेषाणां सङ्घान्, तथा ब्रह्माणं चतुर्-मुखम् अण्डाधिपतिम्, तथेशं कमलासन-स्थं कमलासने ब्रह्मणि स्थितम् ईशं तन्-मतेऽवस्थितं तथा देवर्षि-प्रमुखान् सर्वान् ऋषीन्, उरगांश् च वासुकि-तक्षकादीन् दीप्तान्॥११।१५॥

अनेक-बाहूदर-वक्त्र-नेत्रं

पश्यामि त्वा सर्वतोऽनन्त-रूपम्।

नान्तं न मध्यं न पुनस् तवादिं

पश्यामि विश्वेश्वर विश्व-रूप॥१६॥

अनेक-बाहूदर-वक्त्र-नेत्रम् अनन्त-रूपं त्वां सर्वतः पश्यामि। विश्वेश्वर विश्वस्य नियन्तः ! विश्व-रूप विश्व-शरीर यतस् त्वम् अनन्तः। अतस् तव नान्तं न मध्यं न पुनस् तवादिं च पश्यामि॥११।१६॥

किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च

तेजो-राशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम्।

पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्

दीप्तानलार्क-द्युतिम् अप्रमेयम्॥१७॥

तेजो-राशिं सर्व तो दीप्तिमन्तं समन्ताद् दुर्निरीक्ष्यं दीप्तानलार्क-द्युतिम् अप्रमेयं त्वां किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च पश्यामि॥११।१७॥

त्वम् अक्षरं परमं वेदितव्यं

त्वम् अस्य विश्वस्य परं निधानम्।

त्वम् अव्ययः शाश्वत-धर्म-गोप्ता

सनातनस् त्वं पुरुषो मतो मे॥१८॥

उपनिषत्सु द्वे विद्ये वेदितव्ये [मु।उ। १।१।४] इत्य्-आदिषु वेदितव्यतया निर्दिष्टं परमम् अक्षरं त्वम् एव। अस्य विश्वस्य परं निधानं विश्वस्यास्य परमाधार-भूतस् त्वम् एव। त्वम् अव्ययो व्यय-रहितः। यत्-स्वरूपो यद्-गुणो यद्-विभवश् च त्वं तेनैव रूपेण सर्वदावतिष्ठसे। शाश्वत-धर्म-गोप्ता शाश्वतस्य नित्यस्य वैदिकस्य धर्मस्यैवम् आदिभिर् अवतारैस् त्वम् एव गोप्ता। सनातनस् त्वं पुरुषो मतो मे--- वेदाहम् एतं पुरुषं महान्तम् [यजुः ३१।१८; तै।आ। ३।१२।७; श्वे।उ। ३।८] परात् परं पुरुषम् [मु।उ। ३।२।८] इत्य्-आदिषूदितः सनातन-पुरुषस् त्वम् एवेति मे मतो ज्ञातः। यदु-कुल-तिलकस् त्वम् एवं-भूत इदानीं साक्षात्-कृतो मयेत्य् अर्थः॥११।१८॥

अनादि-मध्यान्तम् अनन्त-वीर्यम्

अनन्त-बाहुं शशि-सूर्य-नेत्रम्।

पश्यामि त्वां दीप्त-हुताश-वक्त्रं

स्व-तेजसा विश्वम् इदं तपन्तम्॥१९॥

अनादि-मध्यान्तम् आदि-मध्यान्त-रहितम्। अनन्त-वीर्यम् अनवधिकातिशय-वीर्यम्, वीर्य-शब्दः प्रदर्शनार्थम्। अनवधिकातिशय-ज्ञान-बलैश्वर्य-शक्ति-तेजसां निधिम् इत्य् अर्थः। अनन्त-बाहुम् असङ्ख्येय-बाहुम्। सोऽपि प्रदर्शनार्थम्, अनन्त-बाहूदर-पाद-वक्त्रादिकम्। शशि-सूर्य-नेत्रं शशिवत् सूर्यवत् च प्रसाद-प्रताप-युक्त-सर्व-नेत्रम्। देवादीन् अनुकूलान् नमस्कारादि कुर्वाणान् प्रति प्रसादः, तद्-विपरीतान् असुर-राक्षसादीन् प्रति प्रतापः। रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्ध-सङ्घाः [११।३६] इति हि वक्ष्यते।

दीप्त-हुताश-वक्त्रं प्रदीप्त-कालानलवत् संहारानुगुण-वक्त्रम्। स्व-तेजसा विश्वम् इदं तपन्तम्--- तेजः पराभिभवन-सामर्थ्यम्, स्वकीयेन तेजसा विश्वम् इदं तपन्तं त्वां पश्यामि। एवं-भूतं सर्वस्य स्रष्टारम्, सर्वस्याधार-भूतं सर्वस्य प्रशासितारम्, सर्वस्य संहर्तारम्, ज्ञानाद्य्-अपरिमित-गुण-सागरम्, आदि-मध्यान्त-रहितम् एवं-भूत-दिव्य-देहं त्वां यथोपदेशं साक्षात्-करोमीत्य् अर्थः।

एकस्मिन् दिव्य-देहेऽनेकोदरादिकं कथम्। इत्थम् उपपद्यते--- एकस्मात् कटि-प्रदेशाद् अनन्त-परिमाणाद् ऊर्ध्वम् उद्गता यथोदित-दिव्योदरादयः, अधश् च यथोदित-दिव्य-पादाः, तत्रैकस्मिन् मुखे नेत्र-द्वयम् इति च न विरोधः॥११।१९॥

एवं-भूतं त्वां दृष्ट्वा देवादयोऽहं च प्रव्यथिता भवामीत्य् आह---

द्याव्-आपृथिव्योर् इदम् अन्तरं हि

व्याप्तं त्वयैकेन दिशश् च सर्वाः।

दृष्ट्वाद्भुतं रूपम् इदं तवोग्रं

लोक-त्रयं प्रव्यथितं महात्मन्॥२०॥

द्यु-शब्दः पृथिवी-शब्दश् च उभाव् उपरितनानाम् अधस्तनानां च लोकानां प्रदर्शनार्थम्। द्याव्-आपृथिव्योर् अन्तरम् अवकाशः, यस्मिन् अवकाशे सर्वे लोकास् तिष्ठन्ति, सर्वोऽयम् अवकाशः दिशश् च सर्वास् त्वयैकेन व्याप्ताः।

दृष्ट्वाद्भूतं रूपम् उग्रं तवेदम् अनन्तायाम-विस्तारम् अत्यद्भुतम् आत्युग्रं तव रूपं दृष्ट्वा लोक-त्रयं प्रव्यथितम्--- युद्ध-दिदृक्षयागतेषु ब्रह्मादि-देवासुर-पितृ-गण-सिद्ध-गन्धर्व-यक्ष-राक्षसेषु प्रतिकूलानुकूल-मध्यस्थ-रूपं लोक-त्रयं सर्वं प्रव्यथितम्, अत्यन्त-भीतम्। महात्मन् अपरिच्छेद्य-मनो-वृत्ते !

एतेषाम् अप्य् अर्जुनस्येव विश्वाश्रय-रूप-साक्षात्-कार-साधनं दिव्यं चक्षुर् भगवता दत्तम्। किम्-अर्थम् इति चेत्। अर्जुनाय स्वैश्वर्यं सर्वं प्रदर्शयितुम्। अत इदम् उच्यते--- दृष्ट्वाद्भुतं रूपम् उग्रं तवेदं लोक-त्रयं प्रव्यथितं महात्मन् इति॥११।२०॥

अमी हि त्वा सुर-सङ्घा विशन्ति

केचिद् भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति।

स्वस्तीत्य् उक्त्वा महर्षि-सिद्ध-सङ्घाः

स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः॥२१॥

अमी सुर-सङ्घा उत्कृष्टस् त्वां विश्वाश्रयम् अवलोक्य हृष्ट-मनसस् त्वत्-समीपं विशान्ति। तेष्व् एव केचिद् अत्युग्रम् अत्यद्भुतं च तवाकारम् आलोक्य भीताः प्राञ्जलयः स्व-ज्ञानानुगुणं स्तुति-रूपाणि वाक्यानि गृणन्त्य् उच्चारयन्ति। अपरे महार्षि-सङ्घाः सिद्ध-सङ्घाश् च परावर-तत्त्व-याथात्म्य-विदः स्वस्तीत्य् उक्त्वा पुष्कलाभिर् भगवद्-अनुरूपाभिः स्तुतिभिः स्तुवन्ति॥११।२१॥

रूपं महत् ते बहु-वक्त्र-नेत्रं

महा-बाहो बहु-बाहूरु-पादम्।

बहूदरं बहु-दंष्ट्रा-करालं

दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास् तथाहम्॥२३॥

ऊष्मपाः पितर ऊष्म-भागा हि पितरः [तै।ब्रा। १।३।१०] इति श्रुतेः। एते सर्वे विस्मयम् आपन्नास् त्वां वीक्षन्ते॥११।२२॥

नभः-स्पृशं दीप्तम् अनेक-वर्णं

व्यात्ताननं दीप्त-विशाल-नेत्रम्।

दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा

धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो॥२४॥

बह्वीभिः दंष्ट्राभिर् अतिभीषणाकारं लोकाः पूर्वोक्ताः प्रतिकूलानुकूल-मध्यस्थास् त्रि-विधाः सर्व एवाहं च तवेदम् ईदृशं रूपं दृष्ट्वातीव व्यथिता भवामः॥११।२३॥

नभः-स्पृशं दीप्तम् अनेक-वर्णं

व्यात्ताननं दीप्त-विशाल-नेत्रम्।

दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा

धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो॥२४॥

नभः-शब्दस् तद्-अक्षरे परमे व्योमन् [म।ना।उ। १।२], आदित्य-वर्णं तमसः परस्तात् [श्वे।उ। ३।८, य।वे। ३१।१८], क्षयं तमस्य रजसः पराके [ऋग्।वे। २।६।२५।५] यो अस्याध्यक्षः परमे व्योमन् [ऋग्।वे। ८।९।१७।७] इत्य्-आदि-श्रुति-सिद्ध-त्रिगुण-प्रकृत्य्-अतीत-परम-व्योम-वाची। स-विकारस्य प्रकृति-तत्त्वस्य पुरुषस्य च सर्वावस्थस्य, कृत्स्नस्य आश्रयतया नभः-स्पृशम् इति वचनात्। द्याव्-आपृथिव्योर् इदम् अन्तरं हि व्याप्तम् [११।२०] इति पूर्वोक्तत्वाच् च। दीप्तम् अनेक-वर्णं व्यात्ताननं दीप्त-विशाल-नेत्रं त्वां दृष्ट्वा प्रव्यथितान्तरात्मा अत्यन्त-भीत-मना धृतिं न विन्दामि, देहस्य धारणं न लभे। मनसश् च इन्द्रियाणां च शमं न लभे॥११।२४॥

विष्णो व्यापिन् सर्व-व्यापिनम् अतिमात्रम् अत्यद्भुतम् अतिघोरं च त्वां दृष्ट्वा प्रशिथिलवसर्वावयवो व्याकुलेन्द्रियश् च भवामीत्य् अर्थः।

दंष्ट्रा-करालानि च ते मुखानि

दृष्ट्वैव कालानल-सन्निभानि।

दिशो न जाने न लभे च शर्म

प्रसीद देवेश जगन्-निवास॥२५॥

युगान्त-कालानलवत् सर्व-संहारे प्रवृत्तान्य् अतिघोराणि तव मुखानि दृष्ट्वा दिशो न जाने सुखं च न लभे। जगतां निवास देवेशे ब्रह्मादीनाम् ईश्वराणाम् अपि परम-महेश्वरं मां प्रति प्रसन्नो भव। यथाहं प्रकृतिं गतो भवामि, तथा कुर्व् इत्य् अर्थः॥११।२५॥

एवं सर्वस्य जगतः स्वायत्त-स्थिति-प्रवृत्तित्वं दर्शयन् पार्थ-सारथी राज-वेष-च्छद्मनावस्थितानां धार्तराष्ट्राणां यौधिष्ठिरेष्व् अनुप्रविष्टानां चासुरांशानां संहारेण भू-भारावतरणं स्वम् अनीषितं स्वेनैव करिष्यमाणं पार्थाय दर्शयामास। स च पार्थो भगवतः स्रष्टृत्वादिकं सर्वैश्वर्यं साक्षात्-कृत्य तस्मिन् एव भगवति सर्वात्मनि धार्तराष्ट्रादीनाम् उपसंहारम् अनागतम् अपि तत्-प्रसाद-लब्धेन दिव्येन चक्षुषा पश्यन्न् इदं प्रोवाच---

अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः

सर्वे सहैवावनिपाल-सङ्घैः।

भीष्मो द्रोणः सूत-पुत्रस् तथासौ

सहास्मदीयैर् अपि योध-मुख्यैः॥२६॥

वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति

दंष्ट्रा-करालानि भयानकानि।

केचिद् विलग्ना दशनान्तरेषु

सन्दृश्यन्ते चूर्णितैर् उत्तमाङ्गैः॥२७॥

अमी धृतराष्ट्रस्य पुत्रा दुर्योधनादयः सर्वे भीष्मो द्रोणः सूत-पुत्रः कर्णश् च तत्-पक्षीयैर् अवनि-पाल-समूहैः सर्वैः अस्मदीयैर् अपि कैश्चिद् योध-मुख्यैः सह त्वरमाणा दंष्ट्रा-करालाणि भयानकानि तव वक्त्राणि विनाशय विशन्ति। तत्र केचित् चूर्णितैर् उत्तमाङ्गैर् दशनान्तरेषु विलग्नाः सन्दृश्यन्ते॥११।२६-२७॥

यथा नदीनां बहवोऽम्बु-वेगाः

समुद्रम् एवाभिमुखा द्रवन्ति।

तथा तवामी नर-लोक-वीरा

विशन्ति वक्त्राण्य् अभिविज्वलन्ति॥२८॥

यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा

विशन्ति नाशाय समृद्ध-वेगाः।

तथैव नाशाय विशन्ति लोकास्

तवापि वक्त्राणि समृद्ध-वेगाः॥२९॥

एते राज-लोका बहवो नदीनाम् अम्बु-प्रवाहाः समुद्रम् इव प्रदीप्त-ज्वलनम् इव च शलभास् तव वक्त्राण्य् अभिविज्वलन्ति स्वयम् एव त्वरमाणा आत्म-नाशाय विशन्ति॥११।२८-२९॥

लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताल्

लोकान् समग्रान् वदनैर् ज्वलद्भिः।

तेजोभिर् आपूर्य जगत् समग्रं

भासस् तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो॥३०॥

राज-लोकान् समग्रान् ज्वलद्भिर् वदनैर् ग्रसमानः कोप-वेगेन तद्-रुधिरावसिक्तम् ओष्ठ-पुटादिकं लेलिह्यसे पुनः पुनर् लेहनं करोषि। तवातिघोरा भासो रश्मयस् तेजोभिः स्वकीयैः प्रकाशैर् जगत् समग्रम् आपूर्य प्रतपन्ति॥११।३०॥

दर्शयात्मानम् अव्ययम् [११।४] इति तवैश्वर्यं निरङ्कुशं साक्षात्-कर्तुं प्रार्थि तेन भवता निरङ्कुशम् ऐश्वर्यं दर्शयता अतिघोर-रूपम् इदम् आविष्कृतम्---

आख्याहि मे को भवान् उग्र-रूपो

नमोऽस्तु ते देव-वर प्रसीद।

विज्ञातुम् इच्छामि भवन्तम् आद्यं

न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम्॥३१॥

अतिघोर-रूपः को भवान्। किं कर्तुं प्रवृत्तः। इति भवन्तं ज्ञातुम् इच्छामि। तवाभिप्रेतां प्रवृत्तिं न जानामि। एतद् आख्याहि मे। नमोऽस्तु ते देव-वर प्रसीद--- नमस् तेऽस्तु सर्वेश्वर एवं कर्तुम् अनेनाभिप्रायेण इदं संहर्तृ-रूपम् आविष्कृतम् इत्य् उक्त्वा प्रसन्न-रूपश् च भव॥११।३१॥

आश्रित-वात्सल्यातिरेकेण विश्वैश्वर्यं दर्शयतो भवतो घोर-रूपाविष्कारे कोऽभिप्रायः। इति पृष्टे भगवान् पार्थ-सारथिः स्वाभिप्रायम् आह। पार्थोद्योगेन विनापि धार्तराष्ट्र-प्रमुखम् अशेषं राज-लोकं निहन्तुम् अहम् एव प्रवृत्तः, इति ज्ञापनाय मम घोर-रूपाविष्कारः। तज्-ज्ञापनं च पार्थम् उद्योजयितुम् इति श्री-भगवान् उवाच---

कालोऽस्मि लोक-क्षय-कृत् प्रवृद्धो

लोकान् समाहर्तुम् इह प्रवृत्तः।

ऋतेऽपि त्वा न भविष्यन्ति सर्वे

येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥३२॥

कलयति गणयतीति कालः। सर्वेषां धार्तराष्ट्र-प्रमुखानां राज-लोकानाम् आयुर्-अवसानं गणयन् अहं तत्-क्षय-कृद् घोर-रूपेण प्रवृद्धो राज-लोकान् समाहर्तुम् आभिमुख्येन संहर्तुम् इह प्रवृत्तोऽस्मि। अतो मत्-सङ्कल्पाद् एव त्वाम् ऋतेऽपि त्वद्-उद्योगम् ऋतेऽप्य् एते धार्तराष्ट्र-प्रमुखतस् तव प्रत्यनीकेषु येऽवस्थिता योधास् ते सर्वे न भविष्यन्ति विनङ्क्ष्यन्ति॥११।३२॥

तस्मात् त्वम् उत्तिष्ठ यशो लभस्व

जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम्।

मयैवैते निहताः पूर्वम् एव

निमित्त-मात्रं भव सव्यसाचिन्॥३३॥

तस्मात् त्वं तान् प्रति युद्धायोत्तिष्ठ। तान् शत्रून् जित्वा यशो लभस्व। धर्म्यं राज्यं च समृद्धं भुङ्क्ष्व। मयैवैते कृतापराधाः पूर्वम् एव निहताः, हनने विनियुक्ताः। त्वं तु तेषां हनने निमित्त-मात्रं भव। मया हन्यमानानां शस्त्रादि-स्थानीयो भव। सव्यसाचिन् ! षच समवाये [धातु १।१०२२] सव्येन शर-सचन-शीलः सव्यसाची। सव्येनापि करेण शर-समवाय-करः। कर-द्वयेन योद्धुं समर्थ इत्य् अर्थः॥११।३३॥

द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च

कर्णं तथान्यान् अपि योध-वीरान्।

मया हतांस् त्वं जहि मा व्यथिष्ठा

युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान्॥३४॥

द्रोण-भीष्म-कर्णादीन् कृतापराधतया मयैव हनने विनियुक्तान् त्वं जहि, त्वं हन्याः। एतान् गुरून् बन्धून् चान्यान् अपि भोग-सक्तान् कथं हनिष्यामि। इति मा व्यथिष्ठाः, तान् उद्दिश्य धर्माधर्म-भयेन बन्धु-स्नेहेन कारुण्येन च मा व्यथां कृथाः। यतस् ते कृतापराधाः। मयैव हनने विनियुक्ताः, अतो निर्विशङ्को युध्यस्व। रणे सपत्नान् जेतासि, जेष्यसि। नैतेषां वधे नृशंसता-गन्धः, अपि तु जय एव लभ्यत इत्य् अर्थः॥११।३४॥

सञ्जय उवाच---

एतच् छ्रुत्वा वचनं केशवस्य

कृताञ्जलिर् वेपमानः किरीटी।

नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं

स-गद्गदं भीत-भीतः प्रणम्य॥३५॥

एतद् आश्रित-वात्सल्य-जलधेः केशवस्य वचनं श्रुत्वार्जुनस् तस्मै नमस्कृत्य भीत-भीतोऽतिभीतो भूयस् तं प्रणम्य कृताञ्जलिर् वेपमानः किरीटी स-गद्गदम् आह॥११।३५॥

अर्जुन उवाच---

स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या

जगत् प्रहृष्यत्य् अनुरज्यते च।

रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति

सर्वे नमस्यन्ति च सिद्ध-सङ्घाः॥३६॥

स्थाने युक्तम्, यद् एतद् युद्ध-दिदृक्षया आगतम् अशेषं देव-गन्धर्व-सिद्ध-यक्ष-विद्याधर-किन्नर-किम्पुरुषादिकं जगत् त्वत्-प्रसादात् त्वां सर्वेश्वरम् अवलोक्य तव प्रकीर्त्या सर्वं प्रहृष्यत्य् अनुरज्यते च। यत् च त्वाम् अवलोक्य रक्षांसि भीतानि सर्वा दिशः प्रद्रवन्ति। सर्वे सिद्ध-सङ्घाः सिद्धाद्य्-अनुकूल-सङ्घा नमस्यन्ति च। तद् एतत् सर्वं युक्तम् इति पूर्वेण सम्बन्धः॥११।३६॥

युक्तताम् एवोपपादयति---

कस्माच् च ते न नमेरन् महात्मन्

गरीयसे ब्रह्मणोऽप्य् आदि-कर्त्रे।

अनन्त देवेश जगन्-निवास

त्वम् अक्षरं सद् असत् तत्-परं यत्॥३७॥

महात्मन् ! ते तुभ्यं गरीयसे ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्याप्य् आदि-भूताय कर्त्रे, हिरण्यगर्भादयः कस्माद् हेतोर् न नमस्कुर्युः। अनन्त देवेश जगन्-निवास त्वम् एवाक्षरम् न क्षरतीत्य् अक्षरं जीवात्म-तत्त्वम्। न जायते म्रियते वा विपश्चित् [क।उ। १।२।१८] इत्य्-आदि-श्रुति-सिद्धो जीवात्मा हि न क्षरति।

सद् असच् च त्वम् एव, सद्-असच्-छब्द-निर्दिष्टं कार्य-कारण-भावेनावस्थितं प्रकृति-तत्त्वम्, नाम-रूप-विभागवत्तया कार्यावस्थं सच्-छब्द-निर्दिष्टं तद्-अनर्हतया कारणावस्थम् असच्-छब्द-निर्दिष्टं च त्वम् एव। तत्-परं यत् तस्मात् प्रकृतेः प्रकृति-सम्बन्धिनश् च जीवात्मनः परम् अन्यन् मुक्तात्म-तत्त्वं यत् तद् अपि त्वम् एव॥११।३७॥

अतः---

त्वम् आदि-देवः पुरुषः पुराणस्

त्वम् अस्य विश्वस्य परं निधानम्।

वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम

त्वया ततं विश्वम् अनन्त-रूप॥३८॥

त्वम् आदि-देवः पुरुषः पुराणः। त्वम् अस्य विश्वस्य परं निधानम्, निधीयते त्वयि विश्वम् इति त्वम् अस्य विश्वस्य परं निधानम्, विश्वस्य शरीर-भूतस्यात्मतया परमाधार-भूतस् त्वम् एव इत्य् अर्थः। जगति सर्वो वेदिता वेद्यं च सर्वं त्वम् एव, एवं सर्वात्मतयावस्थितस् त्वम् एव परं च धाम स्थानं प्राप्य-स्थानम् इत्य् अर्थः। त्वया ततं विश्वम् अनन्त-रूप त्वयात्मत्वेन विश्वं चिद्-अचिन्-मिश्रं जगत् ततं व्याप्तम्॥११।३८॥

अतस् त्वम् एव वाय्व्-आदि-शब्द-वाच्य इत्य् आह---

वायुर् यमोऽग्निर् वरुणः शशाङ्कः

प्रजापतिस् त्वं प्रपितामहश् च।

नमो नमस् तेऽस्तु सहस्र-कृत्वः

पुनश् च भूयोऽपि नमो नमस् ते॥३९॥

सर्वेषां प्रपितामहस् त्वम् एव, पितामहादयश् च। सर्वासां प्रजानां पितरः प्रजापतयः प्रजापतीनां पिता हिरण्यगर्भः प्रजानां पितामहः, हिरण्यगर्भस्यापि पिता त्वं प्रजानां प्रपितामहः। पितामहादीनाम् आत्मतया तत्-तच्-छब्द-वाच्यस् त्वम् एवेत्य् अर्थः॥११।३९॥

अत्यद्भुताकारं भगवन्तं दृष्ट्वा हर्षोत्फुल्ल-नयनोऽत्यन्त-साध्वसावनतः सर्वतो नमस्करोति---

नमः पुरस्ताद् अथ पृष्ठतस् ते

नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व।

अनन्त-वीर्यामित-विक्रमस् त्वं

सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः॥४०॥

अनन्त-वीर्यामित-विक्रमस् त्वं सर्वम् आत्मतया समाप्नोषि ततः सर्वोऽसि। यतस् त्वं सर्वं चिद्-अचिद्-वस्तु-जातम् आत्मतया समाप्नोषि। अतः सर्वस्य चिद्-अचिद्-वस्तु-जातस्य त्वच्-छरीरतया त्वत्-प्रकारत्वात् सर्व-प्रकारस् त्वम् एव सर्व-शब्द-वाच्योऽसीत्य् अर्थः। त्वम् अक्षरं सद् असत् [गीता ११।३७] वायुर् यमोऽग्निः [गीता ११।३९] इत्य्-आदि-सर्व-सामानाधिकरण्य-निर्देशस्यात्मतया व्याप्तिर् एव हेतुर् इति सुव्यक्तम् उक्तम्। त्वया ततं विश्वम् अनन्त-रूप [गीता ११।३८] सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः इति च॥११।४०॥

सखेति मत्वा प्रसभं यद् उक्तं

हे कृष्ण हे यादव हे सखेति।

अजानता महिमानं तवेदं

मया प्रमादात् प्रणयेन वापि॥४१॥

यच् चावहासार्थम् असत्कृतोऽसि

विहार-शय्यासन-भोजनेषु।

एकोऽथ वाप्य् अच्युत तत्-समक्षं

तत् क्षामये त्वाम् अहम् अप्रमेयम्॥४२॥

तवानन्त-वीर्यत्वामित-विक्रमत्व-सर्वान्तर्-आत्मत्व-स्रष्टृत्वादिको यो महिमा तम् इमम् अजानतया मया प्रमादान् मोहात् प्रणयेन चिर-परिचयेन वा सखेति मम वयस्य इति मत्वा, हे कृष्ण हे यादव हे सखे ! इति त्वयि प्रसभं विनयापेतं यद् उक्तं यच् च परिहासार्थं सर्वदैव सत्-कारार्हस् त्वम् असत्कृतोऽसि, विहार-शय्यासन-भोजनेषु च सह-कृतेष्व् एकान्ते वा समक्षं वा यद् असत्कृतोऽसि, तत् सर्वं त्वाम् अप्रमेयम् अहं क्षामये॥११।४१-४२॥

पितासि लोकस्य चराचरस्य

त्वम् अस्य पूज्यश् च गुरुर् गरीयान्।

न त्वत्-समोऽस्त्य् अभ्यधिकः कुतोऽन्यो

लोक-त्रयेऽप्य् अप्रतिम-प्रभाव॥४३॥

अप्रतिम-प्रभावस् त्वम् अस्य सर्वस्य चराचरस्य लोकस्य पिता अस्य् अस्य लोकस्य गुरुश् चासि। अतस् त्वम् अस्य चराचरस्य लोकस्य गरीयान् पूज्यतमः। न त्वत्-समोऽस्त्य् अभ्यधिकः कुतोऽन्यः। लोक-त्रयेऽपि त्वद्-अन्यः कारुण्यादिना केनापि गुणेन न त्वत्-समोऽस्ति कुतोऽभ्यधिकः॥११।४३॥

यस्मात् त्वं सर्वस्य पिता पूज्यतमो गुरुश् च कारुण्यादि-गुणैश् च सर्वाधिकोऽसि---

तस्मात् प्रणम्य प्रणिधाय कायं

प्रसादये त्वाम् अहम् ईशम् ईड्यम्।

पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः

प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम्॥४४॥

तस्मात् त्वाम् ईशम् ईड्यं प्रणम्य प्रणिधाय च कायं प्रसादये। यथा कृतापराधस्यापि पुत्रस्य यथा च सख्युः प्रणाम-पूर्वकं प्रार्थितः पिता सखा वा प्रसीदति, तथा त्वं परम-कारुणिकः प्रियः प्रियाय मे सर्वं सोढुम् अर्हसि॥११।४४॥

अदृष्ट-पूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा

भयेन च प्रव्यथितं मनो मे।

तद् एव मे दर्शय देव रूपं

प्रसीद देवेश जगन्-निवास॥४५॥

अदृष्ट-पूर्वम् अत्यद्भुतम् अत्युग्रं च तव रूपं दृष्ट्वा हृषितोऽस्मि प्रीतोऽस्मि, भयेन प्रव्यथितं च मे मनः, अतस् तद् एव तव सुप्रसन्नं रूपं मे दर्शय। प्रसीद देवेश जगन्-निवास मयि प्रसादं कुरु देवानां ब्रह्मादीनाम् अपि ईश निखिल-जगद्-आश्रय-भूत॥११।४५॥

किरीटिनं गदिनं चक्र-हस्तम्

इच्छामि त्वां द्रष्टुम् अहं तथैव।

तेनैव रूपेण चतुर्-भुजेन

सहस्र-बाहो भव विश्व-मूर्ते॥४६॥

तथैव पूर्ववत् किरीटिनं गदिनं चक्र-हस्तं त्वां द्रष्टुम् इच्छामि, अतस् तेनैव पूर्व-सिद्धेन चतुर्-भुजेन रूपेण युक्तो भव सहस्र-बाहो विश्व-मूर्ते इदानीं सहस्र-बाहुत्वेन विश्व-शरीरत्वेन दृश्यमान-रूपस् त्वं तेनैव रूपेण युक्तो भवेत्य् अर्थः॥११।४६॥

श्री-भगवान् उवाच---

मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं

रूपं परं दर्शितम् आत्म-योगात्।

तेजो-मयं विश्वम् अनन्तम्

आद्यं यन् मे त्वद्-अन्येन न दृष्ट-पूर्वम्॥४७॥

यत् मे तेजो-मयं तेजो-राशिं विश्वं सर्वात्म-भूतम् अनन्तम् अन्त-रहितम्। प्रदर्शनार्थम् इदम्, आदि-मध्यान्त-रहितम्। आद्यं मद्-व्यतिरिक्तस्य कृत्स्नस्य आदि-भूतं त्वद्-अन्येन केनापि न दृष्ट-पूर्वं रूपं तद् इदं प्रसन्नेन मया मद्-भक्ताय ते दर्शितम् आत्म-योगाद् आत्मनः सत्य-सङ्कल्पत्व-योगात्॥११।४७॥

अनन्य-भक्ति-व्यतिरिक्तैः सर्वैर् अप्य् उपायैर् यथावद् अवस्थितोऽहं द्रष्टुं न शक्य इत्य् आह---

न वेद यज्ञाध्ययनैर् न दानैर्

न च क्रियाभिर् न तपोभिर् उग्रैः।

एवं-रूपः शक्य अहं नृ-लोके

द्रष्टुं त्वद्-अन्येन कुरु-प्रवीर॥४८॥

एवं-रूपो यथावस्थितोऽहं मयि भक्ति-मतस् त्वत्तोऽन्येनैकान्तिकात्यन्तिक-भक्ति-रहितेन केनापि पुरुषेण केवलैर् वेद-यज्ञादिभिर् द्रष्टुं न शक्यः॥११।४८॥

मा ते व्यथा मा च विमूढ-भावो

दृष्ट्वा रूपं घोरम् ईदृङ् ममेदम्।

व्यपेत-भीः प्रीत-मनाः पुनस् त्वं

तद् एव मे रूपम् इदं प्रपश्य॥४९॥

ईदृश-घोर-रूप-दर्शनेन ते या व्यथा, यश् च विमूढ-भावो वर्तते, तद् उभयं मा भूत्, त्वयाभ्यस्त-पूर्वम् एव सौम्य-रूपं दर्शयामि, तद् एवेदं मम रूपं प्रपश्य॥११।४९॥

सञ्जय उवाच---

इत्य् अर्जुनं वासुदेवस् तथोक्त्वा

स्वकं रूपं दर्शयाम् आस भूयः।

आश्वासयाम् आस च भीतम् एनं

भूत्वा पुनः सौम्य-वपुर् महात्मा॥५०॥

एवं पाण्डु-तनयं भगवान् वसुदेव-सूनुर् उक्त्वा भूयः स्वकीयम् एव चतुर्-भुज-रूपं दर्शयामास, अपरिचित-स्वरूप-दर्शनेन भीतम् एवं पुनर् अपि परिचित-सौम्य-वपुर् भूत्वा आश्वासयामास च, महात्मा सत्य-सङ्कल्पः।

अस्य सर्वेश्वरस्य परम-पुरुषस्य परस्य ब्रह्मणो जगद्-उपकृति-मर्त्यस्य वसुदेव-सूनोश् चतुर्-भुजम् एव स्वकीयं रूपं कंसाद् भीत-वसुदेव-प्रार्थनेन आ-कंस-वधात् पूर्वं भुज-द्वयम् उपसंहृतं पश्चाद् आविष्कृतं च।

शिशुपालस्यापि द्विषतोऽनवरत-भावना-विषयं चतुर्-भुजम् एव वसुदेव-सूनो रूपम् उदार-पीवर चतुर्-बाहुं शङ्ख-चक्र-गदाधरम् [वि।पु। ४।१५।१०] इति। अतः पार्थेनात्र तेनैव रूपेण चतुर्-भुजेन [गीता ११।४६] इत्य् उच्यते॥११।५०॥

अर्जुन उवाच---

दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन।

इदानीम् अस्मि संवृत्तः स-चेताः प्रकृतिं गतः॥५१॥

अनवधिकातिशय-सौन्दर्य-सौकुमार्य-लावण्यादि-युक्तं तवैवासाधारणं मनुष्यत्व-संस्थान-संस्थितम् अतिसौम्यम् इदं तव रूपं दृष्ट्वा स-चेताः संवृत्तोऽस्मि, प्रकृतिं गतश् च॥११।५१॥

श्री-भगवान् उवाच---

सुदुर्दर्शम् इदं रूपं दृष्टवान् असि यन् मम।

देवा अप्य् अस्य रूपस्य नित्यं दर्शन-काङ्क्षिणः॥५२॥

ममेदं सर्वस्य प्रशासनेऽवस्थितं सर्वाश्रयं सर्व-कारण-भूतं रूपं यत् दृष्टवान् असि, तत् सुदुर्दर्शो न केनापि द्रष्टुं शक्यम्। अस्य रूपस्य देवा अपि नित्यं दर्शन-काङ्क्षिणः, न तु दृष्टवन्तः॥११।५२॥

कुतः। इत्य् अत्राह---

नाहं वेदैर् न तपसा न दानेन न चेज्यया।

शक्य एवं-विधो द्रष्टुं दृष्टवान् असि मां यथा॥५३॥

भक्त्या त्व् अनन्यया शक्य अहम् एवं-विधोऽर्जुन।

ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप॥५४॥

वेदैर् अध्यापन-प्रवचनाध्ययन-श्रवण-जप-विषयैर् याग-दान-होम-तपोभिश् च मद्-भक्ति-रहितैः केवलैर् यथावद् अवस्थितोऽहं द्रष्टुं न शक्यः। अनन्यया तु भक्त्या तत्त्वतः शास्त्रैर् ज्ञातुं तत्त्वतः साक्षात्-कर्तुं तत्त्वतः प्रवेष्टुं च शक्यः। तथा च श्रुतिः---

मत्-कर्म-कृन् मत्-परमो मद्-भक्तः सङ्ग-वर्जितः।

निर्वैरः सर्व-भूतेषु यः स माम् एति पाण्डव॥५५॥

वेदाध्ययनादीनि सर्वाणि कर्माणि मद्-आराधन-रूपाणीति यः करोति स मत्-कर्म-कृत्। मत्-परमः--- सर्वेषाम् आरम्भाणाम् अहम् एव परमोद्देश्यो यस्य स मत्-परमः। मद्-भक्तः--- अत्यर्थ-मत्-प्रियत्वेन मत्-कीर्तन-स्तुति-ध्यानार्चन-प्रणामादिभिर् विनात्म-धारणम् अलभमानो मद्-एक-प्रयोजनतया यः सततं तानि करोति स मद्-भक्तः।

सङ्ग-वर्जितः--- मद्-एक-प्रियत्वेनेतर-सङ्गम् असहमानो निर्वैरः सर्व-भूतेषु--- मत्-संश्लेष-वियोगैक-सुख-दुःख-स्वभावत्वात् स्व-दुःखस्य स्वापराध-निमित्तत्वानुसन्धानाच् च सर्व-भूतानां परम-पुरुष-पर-तन्त्रत्वानुसन्धानाच् च सर्व-भूतेषु वैर-निमित्ताभावात् तेषु निर्वैरः। य एवं-भूतः स माम् एति, मां यथावद् अवस्थितं प्राप्नोति। निरस्ताविद्याद्य्-अशेष-दोष-गन्धो मद्-एकानुभवो भवतीत्य् अर्थः॥११।५५॥

इति श्रीमद्-रामानुजाचार्य-विरचिते गीता-भाष्ये एकादशोऽध्यायः॥११॥

**

ఏవం భక్తి-యోగ-నిష్పత్తయే సద్-వివృద్ధయే చ సకలేతర-విలక్షణేన స్వాభావికేన భగవద్-అసాధారణేన కల్యాణ-గుణ-గణేన సహ భగవత సర్వాత్మత్వమ్। తత ఏవ తద్-వ్యతిరిక్తస్య కృత్స్నస్య చిద్-అచిద్-ఆత్మకస్య వస్తు-జాతస్య తచ్-ఛరీరతయా తద్-ఆయత్త-స్వరూప-స్థితి-ప్రవృత్తిత్వం చోక్తమ్। తమ్ ఏతం భగవద్-అసాధారణం స్వభావం కృత్స్నస్య తద్-ఆయత్త-స్వరూప-స్థితి-ప్రవృత్తితాం చ భగవత్-సకాశాద్ ఉపశ్రుత్య ఏవమ్ ఏవేతి నిశ్చిత్య తథా-భూతం భగవన్తం సాక్షాత్కర్తు-కామోఽర్జున ఉవాచ। తథైవ భగవత్-ప్రసాదాద్ అనన్తరం ద్రక్ష్యతి। సర్వాశ్చర్యమయం దేవమ్ అనన్తం విశ్వతో-ముఖమ్ [గీతా ౧౧।౧౧], తత్రైకస్థం జగత్ కృత్స్నం ప్రవిభక్తమ్ అనేకధా [గీతా ౧౧।౧౩] ఇతి హి వక్ష్యతే।

మద్-అనుగ్రహాయ పరమం గుహ్యమ్ అధ్యాత్మ-సంజ్ఞితమ్।

యత్ త్వయోక్తం వచస్ తేన మోహోఽయం విగతో మమ॥౧॥

దేహాత్మాభిమాన-రూప-మోహేన మోహితస్య మమానుగ్రహైక-ప్రయోజనాయ పరమం గుహ్యం పరమం రహస్యమ్ అధ్యాత్మ-సంజ్ఞితమ్ ఆత్మని వక్తవ్యం వచో న త్వ్ ఏవాహం జాతు నాసమ్ [౨।౧౨] ఇత్య్-ఆది। తస్మాద్ యోగీ భవార్జున [౬।౪౬] ఇత్య్ ఏతద్ అన్తం యత్ త్వయోక్తమ్, తేనాయం మమ ఆత్మ-విషయో మోహః సర్వో విగతః దూరతో నిరస్తః॥౧౧।౧॥

భవాప్యయౌ హి భూతానాం శ్రుతౌ విస్తరశో మయా।

త్వత్తః కమల-పత్రాక్ష మాహాత్మ్యమ్ అపి చావ్యయమ్॥౨॥

తథా సప్తమ-ప్రభృతి దశమ-పర్యన్తం త్వద్-వ్యతిరిక్తానాం సర్వేషాం భూతానాం త్వత్తః పరమాత్మానో భవాప్యయావ్ ఉత్పత్తి-ప్రలయౌ విస్తరశో మయా శ్రుతౌ। హే కమల-పత్రాక్ష ! తవావ్యయం నిత్యం సర్వ-చేతనాచేతన-వస్తు-శేషిత్వం జ్ఞాన-బలాది-కల్యాణ-గుణ-గణైస్ తవ ఏవ పరతరత్వం సర్వాధారత్వం చిన్తిత-నిమిషితాది-సర్వ-ప్రవృత్తిషు తవైవ ప్రవర్తయితృత్వమ్, ఇత్య్ ఆది అపరిమితం మాహాత్మ్యం చ శ్రుతం హి శబ్దో వక్ష్యమాణ-దిదృక్షా-ద్యోతనార్థః॥౧౧।౨॥

ఏవమ్ ఏతద్ యథాత్థ త్వమ్ ఆత్మానం పరమేశ్వర।

ద్రష్టుమ్ ఇచ్ఛామి తే రూపమ్ ఐశ్వరం పురుషోత్తమ॥౩॥

హే పరమేశ్వర ! ఏవమ్ ఏతద్ ఇత్య్ అవధృతం యథాత్థ త్వమ్ ఆత్మానం బ్రవీషి। పురుషోత్తమ ఆశ్రిత-వాత్సల్య-జలధే ! తవైశ్వరం త్వద్-అసాధారణం సర్వస్య ప్రశాసితృత్వే పాలయితృత్వే స్రష్టృత్వే సంహర్తృత్వే భర్తృత్వే కల్యాణ-గుణాకరత్వే పరతరత్వే సకలేతర-విసజాతీయత్వే చావస్థితం రూపం ద్రష్టుమ్ సాక్షాత్-కర్తుమ్ ఇచ్ఛామి॥౧౧।౩॥

మన్యసే యది తచ్ ఛక్యం మయా ద్రష్టుమ్ ఇతి ప్రభో।

యోగేశ్వర తతో మే త్వం దర్శయాత్మానమ్ అవ్యయమ్॥౪॥

తత్ సర్వస్య స్రష్టృ సర్వస్య ప్రశాసితృ సర్వస్యాధార-భూతం త్వద్-రూపం మయా ద్రష్టుం శక్యమ్ ఇతి యది మన్యసే। తతో యోగేశ్వర ! యోగో జ్ఞానాది-కల్యాణ-గుణ-యోగః పశ్య మే యోగమ్ ఐశ్వరమ్ [గీతా ౧౧।౮] ఇతి హి వక్ష్యతే। త్వద్-వ్యతిరిక్తస్య కస్యాప్య్ అసమ్భావితానాం జ్ఞాన-బలైశ్వర్య-వీర్య-శక్తి-తేజసాం నిధే ! ఆత్మానం త్వామ్ అవ్యయం మే దర్శయ త్వమ్ అవ్యయమ్ ఇతి క్రియా-విశేషణమ్। త్వాం సకలం మే దర్శయేత్య్ అర్థః॥౧౧।౪॥

ఏవం కౌతూహలాన్వితేన హర్ష-గద్గద-కణ్ఠేన పార్థేన ప్రార్థితో భగవాన్ ఉవాచ---

పశ్య మే పార్థ రూపాణి శతశోఽథ సహస్రశః।

నానా-విధాని దివ్యాని నానా-వర్ణాకృతీని చ॥౫॥

పశ్య మే సర్వాశ్రయాణి రూపాణ్య్ అథ శతశః సహస్రశశ్ చ నానా-విధాని నానా-ప్రకారాణి దివ్యాన్య్ అప్రాకృతాని నానా-వర్ణాకృతీని శుక్ల-కృష్ణాది-నానా-వర్ణాని నానాకారాణి చ పశ్య॥౧౧।౫॥

పశ్యాదిత్యాన్ వసూన్ రుద్రాన్ అశ్వినౌ మరుతస్ తథా।

బహూన్య్ అదృష్ట-పూర్వాణి పశ్యాశ్చర్యాణి భారత॥౬॥

మమైకస్మిన్ రూపే పశ్యాదిత్యాన్ ద్వాదశ, వసూన్ అష్టౌ, రుద్రాన్ ఏకాదశ, అశ్వినౌ ద్వౌ, మరుతశ్ చైకోనపఞ్చాశతమ్। ప్రదర్శనార్థమ్ ఇదమ్। ఇహ జగతి ప్రత్యక్ష-దృష్టాని శాస్త్ర-దృష్టాని చ యాని వస్తూని తాని సర్వాణ్య్ అన్యాన్య్ అపి సర్వేషు లోకేషు సర్వేషు చ శాస్త్రేష్వ్ అదృష్ట-పూర్వాణి బహూన్య్ ఆశ్చర్యాణి పశ్య॥౧౧।౬॥

ఇహైకస్థం జగత్ కృత్స్నం పశ్యాద్య స-చరాచరమ్।

మమ దేహే గుడాకేశ యచ్ చాన్యద్ ద్రష్టుమ్ ఇచ్ఛసి॥౭॥

ఇహ మామ ఏకస్మిన్ దేహే తత్రాపి ఏకస్థమ్ ఏకదేశస్థం సచరాచరం కృత్స్నం జగత్ పశ్య। యత్ చాన్యద్ ద్రష్టుమ్ ఇచ్ఛసి తద్ అపి ఏకదేహైకదేశే ఏవ పశ్య॥౧౧।౭॥

న తు మాం శక్యసే ద్రష్టుమ్ అనేనైవ స్వ-చక్షుషా।

దివ్యం దదామి తే చక్షుః పశ్య మే యోగమ్ ఐశ్వరమ్॥౮॥

అహం మమ దేహైక-దేశే సర్వం జగద్ దర్శయిష్యామి, త్వం త్వ్ అనేన నియమిత-పరిమిత-వస్తు-గ్రాహిణా ప్రాకృతేన స్వ-చక్షుషా మాం తథా-భూతం సకలేతర-విసజాతీయమ్ అపరిమేయం ద్రష్టుం న శక్యసే। తవ దివ్యమ్ అప్రాకృతం మద్-దర్శన-సాధనం చక్షుర్ దదామి। పశ్య మే యోగమ్ ఐశ్వరం మద్-అసాధారణం యోగం పశ్య। మమానన్త-జ్ఞానాది-యోగమ్ అనన్త-విభూతి-యోగం చ పశ్యేత్య్ అర్థః॥౧౧।౮॥

సఞ్జయ ఉవాచ---

ఏవమ్ ఉక్త్వా తతో రాజన్ మహా-యోగేశ్వరో హరిః।

దర్శయామ్ ఆస పార్థాయ పరమం రూపమ్ ఐశ్వరమ్॥౯॥

ఏవమ్ ఉక్త్వా సారథ్యేఽవస్థితః పార్థ-మాతుల-జో మహా-యోగేశ్వరో హరిర్ మహాశ్చర్య-యోగానామ్ ఈశ్వరః పర-బ్రహ్మ-భూతో నారాయణః పరమమ్ ఐశ్వరం స్వాసాధారణం రూపం పార్థాయ పితృ-ష్వసుః పృథాయాః పుత్రాయ దర్శయామాస తద్ వివిధ-విచిత్ర-నిఖిల-జగద్-ఆశ్రయం విశ్వస్య ప్రశాసితృ చ రూపమ్॥౧౧।౯॥

తచ్ చేదృశమ్---

అనేక-వక్త్ర-నయనమ్ అనేకాద్భుత-దర్శనమ్।

అనేక-దివ్యాభరణం దివ్యానేకోద్యతాయుధమ్॥౧౦॥

దివ్య-మాల్యామ్బర-ధరం దివ్య-గన్ధానులేపనమ్।

సర్వాశ్చర్య-మయం దేవమ్ అనన్తం విశ్వతో-ముఖమ్॥౧౧॥

దేవం ద్యోతమానమ్ అనన్తం కాల-త్రయ-వర్తి-నిఖిల-జగద్-ఆశ్రయతయా దేశ-కాల-పరిచ్ఛేదనార్హం విశ్వతో-ముఖం విశ్వ-దిగ్-వర్తి-ముఖం స్వోచిత-దివ్యామ్బర-గన్ధ-మాల్యాభరణాయుధాన్వితమ్॥౧౧।౧౦-౧౧॥

తామ్ ఏవ దేవ-శబ్ద-నిర్దిష్టం ద్యోతమానతాం విశినష్టి---

దివి సూర్య-సహస్రస్య భవేద్ యుగపద్ ఉత్థితా।

యది భాః సదృశీ సా స్యాద్ భాసస్ తస్య మహాత్మనః॥౧౨॥

తేజసోఽపరిమితత్వ-దర్శనార్థమ్ ఇదమ్। అక్షయ-తేజః-స్వరూపమ్ ఇత్య్ అర్థః॥౧౧।౧౨॥

తత్రైకస్థం జగత్ కృత్స్నం ప్రవిభక్తమ్ అనేకధా।

అపశ్యద్ దేవ-దేవస్య శరీరే పాణ్డవస్ తదా॥౧౩॥

తత్రానన్తాయామ-విస్తారేఽనన్త-బాహూదర-వక్త్ర-నేత్రేఽపరిమిత-తేజస్కేఽపరిమిత-దివ్యాయుధోపేతే స్వోచితాపరిమిత-దివ్య-భూషణే దివ్య-మాల్యామ్బర-ధరే దివ్య-గన్ధానులేపనేఽనన్తాశ్చర్య-మయే దేవ-దేవస్య దివ్యే శరీరేఽనేకాధా ప్రవిభక్తం బ్రహ్మాది-వివిధ-విచిత్ర-దేవ-తిర్యఙ్-మనుష్య-స్థావరాది-భోక్తృ-వర్గ-పృథివ్య్-అన్తరిక్ష-స్వర్గ-పాతాలాతల-వితల-సుతలాది-భోగ-స్థాన-భోగ్య-భోగోపకరణ-భేద-భిన్నం ప్రకృతి-పురుషాత్మకం కృత్స్నం జగద్ అహం సర్వస్య ప్రభవో మత్తః సర్వం ప్రవర్తతే [గీతా ౧౦।౮], హన్త తే కథయిష్యామి విభూతీర్ ఆత్మనః శుభాః [గీతా ౧౦।౧౯], అహమ్ ఆత్మా గుడాకేశ సర్వ-భూతాశయ-స్థితః [గీతా ౧౦।౨౦], ఆదిత్యానామ్ అహం విష్ణుః [గీతా ౧౦।౨౧] ఇత్య్-ఆదినా, న తద్ అస్తి వినా యత్ స్యాన్ మయా భూతం చరాచరమ్ [గీతా ౧౦।౩౯], విష్టభ్యాహమ్ ఇదం కృత్స్నమ్ ఏకాంశేన స్థితో జగత్ [౧౦।౪౨] ఇత్య్ అన్తేన ఉదితమ్। ఏక-స్థమ్ ఏక-దేశ-స్థం పాణ్డావో భగవత్-ప్రసాద-లబ్ధ-తద్-దర్శనానుగుణ-దివ్య-చక్షుర్ అపశ్యత్॥౧౧।౧౩॥

తతః స విస్మయావిష్టో హృష్ట-రోమా ధనఞ్జయః।

ప్రణమ్య శిరసా దేవం కృతాఞ్జలిర్ అభాషత॥౧౪॥

తతో ధనఞ్జయః మహాశ్చర్యస్య కృత్స్నస్య జగతః స్వ-దేహైక-దేశేన ఆశ్రయ-భూతం కృత్స్నస్య ప్రవర్తయితారం చాశ్చర్యతమానన్త-జ్ఞానాది-కల్యాణ-గుణ-గణం దేవం దృష్ట్వా విస్మయావిష్టే హృష్ట-రోమా శిరసా దణ్డావత్ ప్రణమ్య కృతాఞ్జలిర్ అభాషత॥౧౧।౧౪॥

అర్జున ఉవాచ---

పశ్యామి దేవాంస్ తవ దేవ దేహే

సర్వాంస్ తథా భూత-విశేష-సఙ్ఘాన్।

బ్రహ్మాణమ్ ఈశం కమలాసన-స్థమ్

ఋషీంశ్ చ సర్వాన్ ఉరగాంశ్ చ దివ్యాన్॥౧౫॥

దేవ ! తవ దేహే సర్వాన్ దేవాన్ పశ్యామి। తథా సర్వాన్ ప్రాణి-విశేషాణాం సఙ్ఘాన్, తథా బ్రహ్మాణం చతుర్-ముఖమ్ అణ్డాధిపతిమ్, తథేశం కమలాసన-స్థం కమలాసనే బ్రహ్మణి స్థితమ్ ఈశం తన్-మతేఽవస్థితం తథా దేవర్షి-ప్రముఖాన్ సర్వాన్ ఋషీన్, ఉరగాంశ్ చ వాసుకి-తక్షకాదీన్ దీప్తాన్॥౧౧।౧౫॥

అనేక-బాహూదర-వక్త్ర-నేత్రం

పశ్యామి త్వా సర్వతోఽనన్త-రూపమ్।

నాన్తం న మధ్యం న పునస్ తవాదిం

పశ్యామి విశ్వేశ్వర విశ్వ-రూప॥౧౬॥

అనేక-బాహూదర-వక్త్ర-నేత్రమ్ అనన్త-రూపం త్వాం సర్వతః పశ్యామి। విశ్వేశ్వర విశ్వస్య నియన్తః ! విశ్వ-రూప విశ్వ-శరీర యతస్ త్వమ్ అనన్తః। అతస్ తవ నాన్తం న మధ్యం న పునస్ తవాదిం చ పశ్యామి॥౧౧।౧౬॥

కిరీటినం గదినం చక్రిణం చ

తేజో-రాశిం సర్వతో దీప్తిమన్తమ్।

పశ్యామి త్వాం దుర్నిరీక్ష్యం సమన్తాద్

దీప్తానలార్క-ద్యుతిమ్ అప్రమేయమ్॥౧౭॥

తేజో-రాశిం సర్వ తో దీప్తిమన్తం సమన్తాద్ దుర్నిరీక్ష్యం దీప్తానలార్క-ద్యుతిమ్ అప్రమేయం త్వాం కిరీటినం గదినం చక్రిణం చ పశ్యామి॥౧౧।౧౭॥

త్వమ్ అక్షరం పరమం వేదితవ్యం

త్వమ్ అస్య విశ్వస్య పరం నిధానమ్।

త్వమ్ అవ్యయః శాశ్వత-ధర్మ-గోప్తా

సనాతనస్ త్వం పురుషో మతో మే॥౧౮॥

ఉపనిషత్సు ద్వే విద్యే వేదితవ్యే [ము।ఉ। ౧।౧।౪] ఇత్య్-ఆదిషు వేదితవ్యతయా నిర్దిష్టం పరమమ్ అక్షరం త్వమ్ ఏవ। అస్య విశ్వస్య పరం నిధానం విశ్వస్యాస్య పరమాధార-భూతస్ త్వమ్ ఏవ। త్వమ్ అవ్యయో వ్యయ-రహితః। యత్-స్వరూపో యద్-గుణో యద్-విభవశ్ చ త్వం తేనైవ రూపేణ సర్వదావతిష్ఠసే। శాశ్వత-ధర్మ-గోప్తా శాశ్వతస్య నిత్యస్య వైదికస్య ధర్మస్యైవమ్ ఆదిభిర్ అవతారైస్ త్వమ్ ఏవ గోప్తా। సనాతనస్ త్వం పురుషో మతో మే--- వేదాహమ్ ఏతం పురుషం మహాన్తమ్ [యజుః ౩౧।౧౮; తై।ఆ। ౩।౧౨।౭; శ్వే।ఉ। ౩।౮] పరాత్ పరం పురుషమ్ [ము।ఉ। ౩।౨।౮] ఇత్య్-ఆదిషూదితః సనాతన-పురుషస్ త్వమ్ ఏవేతి మే మతో జ్ఞాతః। యదు-కుల-తిలకస్ త్వమ్ ఏవం-భూత ఇదానీం సాక్షాత్-కృతో మయేత్య్ అర్థః॥౧౧।౧౮॥

అనాది-మధ్యాన్తమ్ అనన్త-వీర్యమ్

అనన్త-బాహుం శశి-సూర్య-నేత్రమ్।

పశ్యామి త్వాం దీప్త-హుతాశ-వక్త్రం

స్వ-తేజసా విశ్వమ్ ఇదం తపన్తమ్॥౧౯॥

అనాది-మధ్యాన్తమ్ ఆది-మధ్యాన్త-రహితమ్। అనన్త-వీర్యమ్ అనవధికాతిశయ-వీర్యమ్, వీర్య-శబ్దః ప్రదర్శనార్థమ్। అనవధికాతిశయ-జ్ఞాన-బలైశ్వర్య-శక్తి-తేజసాం నిధిమ్ ఇత్య్ అర్థః। అనన్త-బాహుమ్ అసఙ్ఖ్యేయ-బాహుమ్। సోఽపి ప్రదర్శనార్థమ్, అనన్త-బాహూదర-పాద-వక్త్రాదికమ్। శశి-సూర్య-నేత్రం శశివత్ సూర్యవత్ చ ప్రసాద-ప్రతాప-యుక్త-సర్వ-నేత్రమ్। దేవాదీన్ అనుకూలాన్ నమస్కారాది కుర్వాణాన్ ప్రతి ప్రసాదః, తద్-విపరీతాన్ అసుర-రాక్షసాదీన్ ప్రతి ప్రతాపః। రక్షాంసి భీతాని దిశో ద్రవన్తి సర్వే నమస్యన్తి చ సిద్ధ-సఙ్ఘాః [౧౧।౩౬] ఇతి హి వక్ష్యతే।

దీప్త-హుతాశ-వక్త్రం ప్రదీప్త-కాలానలవత్ సంహారానుగుణ-వక్త్రమ్। స్వ-తేజసా విశ్వమ్ ఇదం తపన్తమ్--- తేజః పరాభిభవన-సామర్థ్యమ్, స్వకీయేన తేజసా విశ్వమ్ ఇదం తపన్తం త్వాం పశ్యామి। ఏవం-భూతం సర్వస్య స్రష్టారమ్, సర్వస్యాధార-భూతం సర్వస్య ప్రశాసితారమ్, సర్వస్య సంహర్తారమ్, జ్ఞానాద్య్-అపరిమిత-గుణ-సాగరమ్, ఆది-మధ్యాన్త-రహితమ్ ఏవం-భూత-దివ్య-దేహం త్వాం యథోపదేశం సాక్షాత్-కరోమీత్య్ అర్థః।

ఏకస్మిన్ దివ్య-దేహేఽనేకోదరాదికం కథమ్। ఇత్థమ్ ఉపపద్యతే--- ఏకస్మాత్ కటి-ప్రదేశాద్ అనన్త-పరిమాణాద్ ఊర్ధ్వమ్ ఉద్గతా యథోదిత-దివ్యోదరాదయః, అధశ్ చ యథోదిత-దివ్య-పాదాః, తత్రైకస్మిన్ ముఖే నేత్ర-ద్వయమ్ ఇతి చ న విరోధః॥౧౧।౧౯॥

ఏవం-భూతం త్వాం దృష్ట్వా దేవాదయోఽహం చ ప్రవ్యథితా భవామీత్య్ ఆహ---

ద్యావ్-ఆపృథివ్యోర్ ఇదమ్ అన్తరం హి

వ్యాప్తం త్వయైకేన దిశశ్ చ సర్వాః।

దృష్ట్వాద్భుతం రూపమ్ ఇదం తవోగ్రం

లోక-త్రయం ప్రవ్యథితం మహాత్మన్॥౨౦॥

ద్యు-శబ్దః పృథివీ-శబ్దశ్ చ ఉభావ్ ఉపరితనానామ్ అధస్తనానాం చ లోకానాం ప్రదర్శనార్థమ్। ద్యావ్-ఆపృథివ్యోర్ అన్తరమ్ అవకాశః, యస్మిన్ అవకాశే సర్వే లోకాస్ తిష్ఠన్తి, సర్వోఽయమ్ అవకాశః దిశశ్ చ సర్వాస్ త్వయైకేన వ్యాప్తాః।

దృష్ట్వాద్భూతం రూపమ్ ఉగ్రం తవేదమ్ అనన్తాయామ-విస్తారమ్ అత్యద్భుతమ్ ఆత్యుగ్రం తవ రూపం దృష్ట్వా లోక-త్రయం ప్రవ్యథితమ్--- యుద్ధ-దిదృక్షయాగతేషు బ్రహ్మాది-దేవాసుర-పితృ-గణ-సిద్ధ-గన్ధర్వ-యక్ష-రాక్షసేషు ప్రతికూలానుకూల-మధ్యస్థ-రూపం లోక-త్రయం సర్వం ప్రవ్యథితమ్, అత్యన్త-భీతమ్। మహాత్మన్ అపరిచ్ఛేద్య-మనో-వృత్తే !

ఏతేషామ్ అప్య్ అర్జునస్యేవ విశ్వాశ్రయ-రూప-సాక్షాత్-కార-సాధనం దివ్యం చక్షుర్ భగవతా దత్తమ్। కిమ్-అర్థమ్ ఇతి చేత్। అర్జునాయ స్వైశ్వర్యం సర్వం ప్రదర్శయితుమ్। అత ఇదమ్ ఉచ్యతే--- దృష్ట్వాద్భుతం రూపమ్ ఉగ్రం తవేదం లోక-త్రయం ప్రవ్యథితం మహాత్మన్ ఇతి॥౧౧।౨౦॥

అమీ హి త్వా సుర-సఙ్ఘా విశన్తి

కేచిద్ భీతాః ప్రాఞ్జలయో గృణన్తి।

స్వస్తీత్య్ ఉక్త్వా మహర్షి-సిద్ధ-సఙ్ఘాః

స్తువన్తి త్వాం స్తుతిభిః పుష్కలాభిః॥౨౧॥

అమీ సుర-సఙ్ఘా ఉత్కృష్టస్ త్వాం విశ్వాశ్రయమ్ అవలోక్య హృష్ట-మనసస్ త్వత్-సమీపం విశాన్తి। తేష్వ్ ఏవ కేచిద్ అత్యుగ్రమ్ అత్యద్భుతం చ తవాకారమ్ ఆలోక్య భీతాః ప్రాఞ్జలయః స్వ-జ్ఞానానుగుణం స్తుతి-రూపాణి వాక్యాని గృణన్త్య్ ఉచ్చారయన్తి। అపరే మహార్షి-సఙ్ఘాః సిద్ధ-సఙ్ఘాశ్ చ పరావర-తత్త్వ-యాథాత్మ్య-విదః స్వస్తీత్య్ ఉక్త్వా పుష్కలాభిర్ భగవద్-అనురూపాభిః స్తుతిభిః స్తువన్తి॥౧౧।౨౧॥

రూపం మహత్ తే బహు-వక్త్ర-నేత్రం

మహా-బాహో బహు-బాహూరు-పాదమ్।

బహూదరం బహు-దంష్ట్రా-కరాలం

దృష్ట్వా లోకాః ప్రవ్యథితాస్ తథాహమ్॥౨౩॥

ఊష్మపాః పితర ఊష్మ-భాగా హి పితరః [తై।బ్రా। ౧।౩।౧౦] ఇతి శ్రుతేః। ఏతే సర్వే విస్మయమ్ ఆపన్నాస్ త్వాం వీక్షన్తే॥౧౧।౨౨॥

నభః-స్పృశం దీప్తమ్ అనేక-వర్ణం

వ్యాత్తాననం దీప్త-విశాల-నేత్రమ్।

దృష్ట్వా హి త్వాం ప్రవ్యథితాన్తరాత్మా

ధృతిం న విన్దామి శమం చ విష్ణో॥౨౪॥

బహ్వీభిః దంష్ట్రాభిర్ అతిభీషణాకారం లోకాః పూర్వోక్తాః ప్రతికూలానుకూల-మధ్యస్థాస్ త్రి-విధాః సర్వ ఏవాహం చ తవేదమ్ ఈదృశం రూపం దృష్ట్వాతీవ వ్యథితా భవామః॥౧౧।౨౩॥

నభః-స్పృశం దీప్తమ్ అనేక-వర్ణం

వ్యాత్తాననం దీప్త-విశాల-నేత్రమ్।

దృష్ట్వా హి త్వాం ప్రవ్యథితాన్తరాత్మా

ధృతిం న విన్దామి శమం చ విష్ణో॥౨౪॥

నభః-శబ్దస్ తద్-అక్షరే పరమే వ్యోమన్ [మ।నా।ఉ। ౧।౨], ఆదిత్య-వర్ణం తమసః పరస్తాత్ [శ్వే।ఉ। ౩।౮, య।వే। ౩౧।౧౮], క్షయం తమస్య రజసః పరాకే [ఋగ్।వే। ౨।౬।౨౫।౫] యో అస్యాధ్యక్షః పరమే వ్యోమన్ [ఋగ్।వే। ౮।౯।౧౭।౭] ఇత్య్-ఆది-శ్రుతి-సిద్ధ-త్రిగుణ-ప్రకృత్య్-అతీత-పరమ-వ్యోమ-వాచీ। స-వికారస్య ప్రకృతి-తత్త్వస్య పురుషస్య చ సర్వావస్థస్య, కృత్స్నస్య ఆశ్రయతయా నభః-స్పృశమ్ ఇతి వచనాత్। ద్యావ్-ఆపృథివ్యోర్ ఇదమ్ అన్తరం హి వ్యాప్తమ్ [౧౧।౨౦] ఇతి పూర్వోక్తత్వాచ్ చ। దీప్తమ్ అనేక-వర్ణం వ్యాత్తాననం దీప్త-విశాల-నేత్రం త్వాం దృష్ట్వా ప్రవ్యథితాన్తరాత్మా అత్యన్త-భీత-మనా ధృతిం న విన్దామి, దేహస్య ధారణం న లభే। మనసశ్ చ ఇన్ద్రియాణాం చ శమం న లభే॥౧౧।౨౪॥

విష్ణో వ్యాపిన్ సర్వ-వ్యాపినమ్ అతిమాత్రమ్ అత్యద్భుతమ్ అతిఘోరం చ త్వాం దృష్ట్వా ప్రశిథిలవసర్వావయవో వ్యాకులేన్ద్రియశ్ చ భవామీత్య్ అర్థః।

దంష్ట్రా-కరాలాని చ తే ముఖాని

దృష్ట్వైవ కాలానల-సన్నిభాని।

దిశో న జానే న లభే చ శర్మ

ప్రసీద దేవేశ జగన్-నివాస॥౨౫॥

యుగాన్త-కాలానలవత్ సర్వ-సంహారే ప్రవృత్తాన్య్ అతిఘోరాణి తవ ముఖాని దృష్ట్వా దిశో న జానే సుఖం చ న లభే। జగతాం నివాస దేవేశే బ్రహ్మాదీనామ్ ఈశ్వరాణామ్ అపి పరమ-మహేశ్వరం మాం ప్రతి ప్రసన్నో భవ। యథాహం ప్రకృతిం గతో భవామి, తథా కుర్వ్ ఇత్య్ అర్థః॥౧౧।౨౫॥

ఏవం సర్వస్య జగతః స్వాయత్త-స్థితి-ప్రవృత్తిత్వం దర్శయన్ పార్థ-సారథీ రాజ-వేష-చ్ఛద్మనావస్థితానాం ధార్తరాష్ట్రాణాం యౌధిష్ఠిరేష్వ్ అనుప్రవిష్టానాం చాసురాంశానాం సంహారేణ భూ-భారావతరణం స్వమ్ అనీషితం స్వేనైవ కరిష్యమాణం పార్థాయ దర్శయామాస। స చ పార్థో భగవతః స్రష్టృత్వాదికం సర్వైశ్వర్యం సాక్షాత్-కృత్య తస్మిన్ ఏవ భగవతి సర్వాత్మని ధార్తరాష్ట్రాదీనామ్ ఉపసంహారమ్ అనాగతమ్ అపి తత్-ప్రసాద-లబ్ధేన దివ్యేన చక్షుషా పశ్యన్న్ ఇదం ప్రోవాచ---

అమీ చ త్వాం ధృతరాష్ట్రస్య పుత్రాః

సర్వే సహైవావనిపాల-సఙ్ఘైః।

భీష్మో ద్రోణః సూత-పుత్రస్ తథాసౌ

సహాస్మదీయైర్ అపి యోధ-ముఖ్యైః॥౨౬॥

వక్త్రాణి తే త్వరమాణా విశన్తి

దంష్ట్రా-కరాలాని భయానకాని।

కేచిద్ విలగ్నా దశనాన్తరేషు

సన్దృశ్యన్తే చూర్ణితైర్ ఉత్తమాఙ్గైః॥౨౭॥

అమీ ధృతరాష్ట్రస్య పుత్రా దుర్యోధనాదయః సర్వే భీష్మో ద్రోణః సూత-పుత్రః కర్ణశ్ చ తత్-పక్షీయైర్ అవని-పాల-సమూహైః సర్వైః అస్మదీయైర్ అపి కైశ్చిద్ యోధ-ముఖ్యైః సహ త్వరమాణా దంష్ట్రా-కరాలాణి భయానకాని తవ వక్త్రాణి వినాశయ విశన్తి। తత్ర కేచిత్ చూర్ణితైర్ ఉత్తమాఙ్గైర్ దశనాన్తరేషు విలగ్నాః సన్దృశ్యన్తే॥౧౧।౨౬-౨౭॥

యథా నదీనాం బహవోఽమ్బు-వేగాః

సముద్రమ్ ఏవాభిముఖా ద్రవన్తి।

తథా తవామీ నర-లోక-వీరా

విశన్తి వక్త్రాణ్య్ అభివిజ్వలన్తి॥౨౮॥

యథా ప్రదీప్తం జ్వలనం పతఙ్గా

విశన్తి నాశాయ సమృద్ధ-వేగాః।

తథైవ నాశాయ విశన్తి లోకాస్

తవాపి వక్త్రాణి సమృద్ధ-వేగాః॥౨౯॥

ఏతే రాజ-లోకా బహవో నదీనామ్ అమ్బు-ప్రవాహాః సముద్రమ్ ఇవ ప్రదీప్త-జ్వలనమ్ ఇవ చ శలభాస్ తవ వక్త్రాణ్య్ అభివిజ్వలన్తి స్వయమ్ ఏవ త్వరమాణా ఆత్మ-నాశాయ విశన్తి॥౧౧।౨౮-౨౯॥

లేలిహ్యసే గ్రసమానః సమన్తాల్

లోకాన్ సమగ్రాన్ వదనైర్ జ్వలద్భిః।

తేజోభిర్ ఆపూర్య జగత్ సమగ్రం

భాసస్ తవోగ్రాః ప్రతపన్తి విష్ణో॥౩౦॥

రాజ-లోకాన్ సమగ్రాన్ జ్వలద్భిర్ వదనైర్ గ్రసమానః కోప-వేగేన తద్-రుధిరావసిక్తమ్ ఓష్ఠ-పుటాదికం లేలిహ్యసే పునః పునర్ లేహనం కరోషి। తవాతిఘోరా భాసో రశ్మయస్ తేజోభిః స్వకీయైః ప్రకాశైర్ జగత్ సమగ్రమ్ ఆపూర్య ప్రతపన్తి॥౧౧।౩౦॥

దర్శయాత్మానమ్ అవ్యయమ్ [౧౧।౪] ఇతి తవైశ్వర్యం నిరఙ్కుశం సాక్షాత్-కర్తుం ప్రార్థి తేన భవతా నిరఙ్కుశమ్ ఐశ్వర్యం దర్శయతా అతిఘోర-రూపమ్ ఇదమ్ ఆవిష్కృతమ్---

ఆఖ్యాహి మే కో భవాన్ ఉగ్ర-రూపో

నమోఽస్తు తే దేవ-వర ప్రసీద।

విజ్ఞాతుమ్ ఇచ్ఛామి భవన్తమ్ ఆద్యం

న హి ప్రజానామి తవ ప్రవృత్తిమ్॥౩౧॥

అతిఘోర-రూపః కో భవాన్। కిం కర్తుం ప్రవృత్తః। ఇతి భవన్తం జ్ఞాతుమ్ ఇచ్ఛామి। తవాభిప్రేతాం ప్రవృత్తిం న జానామి। ఏతద్ ఆఖ్యాహి మే। నమోఽస్తు తే దేవ-వర ప్రసీద--- నమస్ తేఽస్తు సర్వేశ్వర ఏవం కర్తుమ్ అనేనాభిప్రాయేణ ఇదం సంహర్తృ-రూపమ్ ఆవిష్కృతమ్ ఇత్య్ ఉక్త్వా ప్రసన్న-రూపశ్ చ భవ॥౧౧।౩౧॥

ఆశ్రిత-వాత్సల్యాతిరేకేణ విశ్వైశ్వర్యం దర్శయతో భవతో ఘోర-రూపావిష్కారే కోఽభిప్రాయః। ఇతి పృష్టే భగవాన్ పార్థ-సారథిః స్వాభిప్రాయమ్ ఆహ। పార్థోద్యోగేన వినాపి ధార్తరాష్ట్ర-ప్రముఖమ్ అశేషం రాజ-లోకం నిహన్తుమ్ అహమ్ ఏవ ప్రవృత్తః, ఇతి జ్ఞాపనాయ మమ ఘోర-రూపావిష్కారః। తజ్-జ్ఞాపనం చ పార్థమ్ ఉద్యోజయితుమ్ ఇతి శ్రీ-భగవాన్ ఉవాచ---

కాలోఽస్మి లోక-క్షయ-కృత్ ప్రవృద్ధో

లోకాన్ సమాహర్తుమ్ ఇహ ప్రవృత్తః।

ఋతేఽపి త్వా న భవిష్యన్తి సర్వే

యేఽవస్థితాః ప్రత్యనీకేషు యోధాః॥౩౨॥

కలయతి గణయతీతి కాలః। సర్వేషాం ధార్తరాష్ట్ర-ప్రముఖానాం రాజ-లోకానామ్ ఆయుర్-అవసానం గణయన్ అహం తత్-క్షయ-కృద్ ఘోర-రూపేణ ప్రవృద్ధో రాజ-లోకాన్ సమాహర్తుమ్ ఆభిముఖ్యేన సంహర్తుమ్ ఇహ ప్రవృత్తోఽస్మి। అతో మత్-సఙ్కల్పాద్ ఏవ త్వామ్ ఋతేఽపి త్వద్-ఉద్యోగమ్ ఋతేఽప్య్ ఏతే ధార్తరాష్ట్ర-ప్రముఖతస్ తవ ప్రత్యనీకేషు యేఽవస్థితా యోధాస్ తే సర్వే న భవిష్యన్తి వినఙ్క్ష్యన్తి॥౧౧।౩౨॥

తస్మాత్ త్వమ్ ఉత్తిష్ఠ యశో లభస్వ

జిత్వా శత్రూన్ భుఙ్క్ష్వ రాజ్యం సమృద్ధమ్।

మయైవైతే నిహతాః పూర్వమ్ ఏవ

నిమిత్త-మాత్రం భవ సవ్యసాచిన్॥౩౩॥

తస్మాత్ త్వం తాన్ ప్రతి యుద్ధాయోత్తిష్ఠ। తాన్ శత్రూన్ జిత్వా యశో లభస్వ। ధర్మ్యం రాజ్యం చ సమృద్ధం భుఙ్క్ష్వ। మయైవైతే కృతాపరాధాః పూర్వమ్ ఏవ నిహతాః, హననే వినియుక్తాః। త్వం తు తేషాం హననే నిమిత్త-మాత్రం భవ। మయా హన్యమానానాం శస్త్రాది-స్థానీయో భవ। సవ్యసాచిన్ ! షచ సమవాయే [ధాతు ౧।౧౦౨౨] సవ్యేన శర-సచన-శీలః సవ్యసాచీ। సవ్యేనాపి కరేణ శర-సమవాయ-కరః। కర-ద్వయేన యోద్ధుం సమర్థ ఇత్య్ అర్థః॥౧౧।౩౩॥

ద్రోణం చ భీష్మం చ జయద్రథం చ

కర్ణం తథాన్యాన్ అపి యోధ-వీరాన్।

మయా హతాంస్ త్వం జహి మా వ్యథిష్ఠా

యుధ్యస్వ జేతాసి రణే సపత్నాన్॥౩౪॥

ద్రోణ-భీష్మ-కర్ణాదీన్ కృతాపరాధతయా మయైవ హననే వినియుక్తాన్ త్వం జహి, త్వం హన్యాః। ఏతాన్ గురూన్ బన్ధూన్ చాన్యాన్ అపి భోగ-సక్తాన్ కథం హనిష్యామి। ఇతి మా వ్యథిష్ఠాః, తాన్ ఉద్దిశ్య ధర్మాధర్మ-భయేన బన్ధు-స్నేహేన కారుణ్యేన చ మా వ్యథాం కృథాః। యతస్ తే కృతాపరాధాః। మయైవ హననే వినియుక్తాః, అతో నిర్విశఙ్కో యుధ్యస్వ। రణే సపత్నాన్ జేతాసి, జేష్యసి। నైతేషాం వధే నృశంసతా-గన్ధః, అపి తు జయ ఏవ లభ్యత ఇత్య్ అర్థః॥౧౧।౩౪॥

సఞ్జయ ఉవాచ---

ఏతచ్ ఛ్రుత్వా వచనం కేశవస్య

కృతాఞ్జలిర్ వేపమానః కిరీటీ।

నమస్కృత్వా భూయ ఏవాహ కృష్ణం

స-గద్గదం భీత-భీతః ప్రణమ్య॥౩౫॥

ఏతద్ ఆశ్రిత-వాత్సల్య-జలధేః కేశవస్య వచనం శ్రుత్వార్జునస్ తస్మై నమస్కృత్య భీత-భీతోఽతిభీతో భూయస్ తం ప్రణమ్య కృతాఞ్జలిర్ వేపమానః కిరీటీ స-గద్గదమ్ ఆహ॥౧౧।౩౫॥

అర్జున ఉవాచ---

స్థానే హృషీకేశ తవ ప్రకీర్త్యా

జగత్ ప్రహృష్యత్య్ అనురజ్యతే చ।

రక్షాంసి భీతాని దిశో ద్రవన్తి

సర్వే నమస్యన్తి చ సిద్ధ-సఙ్ఘాః॥౩౬॥

స్థానే యుక్తమ్, యద్ ఏతద్ యుద్ధ-దిదృక్షయా ఆగతమ్ అశేషం దేవ-గన్ధర్వ-సిద్ధ-యక్ష-విద్యాధర-కిన్నర-కిమ్పురుషాదికం జగత్ త్వత్-ప్రసాదాత్ త్వాం సర్వేశ్వరమ్ అవలోక్య తవ ప్రకీర్త్యా సర్వం ప్రహృష్యత్య్ అనురజ్యతే చ। యత్ చ త్వామ్ అవలోక్య రక్షాంసి భీతాని సర్వా దిశః ప్రద్రవన్తి। సర్వే సిద్ధ-సఙ్ఘాః సిద్ధాద్య్-అనుకూల-సఙ్ఘా నమస్యన్తి చ। తద్ ఏతత్ సర్వం యుక్తమ్ ఇతి పూర్వేణ సమ్బన్ధః॥౧౧।౩౬॥

యుక్తతామ్ ఏవోపపాదయతి---

కస్మాచ్ చ తే న నమేరన్ మహాత్మన్

గరీయసే బ్రహ్మణోఽప్య్ ఆది-కర్త్రే।

అనన్త దేవేశ జగన్-నివాస

త్వమ్ అక్షరం సద్ అసత్ తత్-పరం యత్॥౩౭॥

మహాత్మన్ ! తే తుభ్యం గరీయసే బ్రహ్మణో హిరణ్యగర్భస్యాప్య్ ఆది-భూతాయ కర్త్రే, హిరణ్యగర్భాదయః కస్మాద్ హేతోర్ న నమస్కుర్యుః। అనన్త దేవేశ జగన్-నివాస త్వమ్ ఏవాక్షరమ్ న క్షరతీత్య్ అక్షరం జీవాత్మ-తత్త్వమ్। న జాయతే మ్రియతే వా విపశ్చిత్ [క।ఉ। ౧।౨।౧౮] ఇత్య్-ఆది-శ్రుతి-సిద్ధో జీవాత్మా హి న క్షరతి।

సద్ అసచ్ చ త్వమ్ ఏవ, సద్-అసచ్-ఛబ్ద-నిర్దిష్టం కార్య-కారణ-భావేనావస్థితం ప్రకృతి-తత్త్వమ్, నామ-రూప-విభాగవత్తయా కార్యావస్థం సచ్-ఛబ్ద-నిర్దిష్టం తద్-అనర్హతయా కారణావస్థమ్ అసచ్-ఛబ్ద-నిర్దిష్టం చ త్వమ్ ఏవ। తత్-పరం యత్ తస్మాత్ ప్రకృతేః ప్రకృతి-సమ్బన్ధినశ్ చ జీవాత్మనః పరమ్ అన్యన్ ముక్తాత్మ-తత్త్వం యత్ తద్ అపి త్వమ్ ఏవ॥౧౧।౩౭॥

అతః---

త్వమ్ ఆది-దేవః పురుషః పురాణస్

త్వమ్ అస్య విశ్వస్య పరం నిధానమ్।

వేత్తాసి వేద్యం చ పరం చ ధామ

త్వయా తతం విశ్వమ్ అనన్త-రూప॥౩౮॥

త్వమ్ ఆది-దేవః పురుషః పురాణః। త్వమ్ అస్య విశ్వస్య పరం నిధానమ్, నిధీయతే త్వయి విశ్వమ్ ఇతి త్వమ్ అస్య విశ్వస్య పరం నిధానమ్, విశ్వస్య శరీర-భూతస్యాత్మతయా పరమాధార-భూతస్ త్వమ్ ఏవ ఇత్య్ అర్థః। జగతి సర్వో వేదితా వేద్యం చ సర్వం త్వమ్ ఏవ, ఏవం సర్వాత్మతయావస్థితస్ త్వమ్ ఏవ పరం చ ధామ స్థానం ప్రాప్య-స్థానమ్ ఇత్య్ అర్థః। త్వయా తతం విశ్వమ్ అనన్త-రూప త్వయాత్మత్వేన విశ్వం చిద్-అచిన్-మిశ్రం జగత్ తతం వ్యాప్తమ్॥౧౧।౩౮॥

అతస్ త్వమ్ ఏవ వాయ్వ్-ఆది-శబ్ద-వాచ్య ఇత్య్ ఆహ---

వాయుర్ యమోఽగ్నిర్ వరుణః శశాఙ్కః

ప్రజాపతిస్ త్వం ప్రపితామహశ్ చ।

నమో నమస్ తేఽస్తు సహస్ర-కృత్వః

పునశ్ చ భూయోఽపి నమో నమస్ తే॥౩౯॥

సర్వేషాం ప్రపితామహస్ త్వమ్ ఏవ, పితామహాదయశ్ చ। సర్వాసాం ప్రజానాం పితరః ప్రజాపతయః ప్రజాపతీనాం పితా హిరణ్యగర్భః ప్రజానాం పితామహః, హిరణ్యగర్భస్యాపి పితా త్వం ప్రజానాం ప్రపితామహః। పితామహాదీనామ్ ఆత్మతయా తత్-తచ్-ఛబ్ద-వాచ్యస్ త్వమ్ ఏవేత్య్ అర్థః॥౧౧।౩౯॥

అత్యద్భుతాకారం భగవన్తం దృష్ట్వా హర్షోత్ఫుల్ల-నయనోఽత్యన్త-సాధ్వసావనతః సర్వతో నమస్కరోతి---

నమః పురస్తాద్ అథ పృష్ఠతస్ తే

నమోఽస్తు తే సర్వత ఏవ సర్వ।

అనన్త-వీర్యామిత-విక్రమస్ త్వం

సర్వం సమాప్నోషి తతోఽసి సర్వః॥౪౦॥

అనన్త-వీర్యామిత-విక్రమస్ త్వం సర్వమ్ ఆత్మతయా సమాప్నోషి తతః సర్వోఽసి। యతస్ త్వం సర్వం చిద్-అచిద్-వస్తు-జాతమ్ ఆత్మతయా సమాప్నోషి। అతః సర్వస్య చిద్-అచిద్-వస్తు-జాతస్య త్వచ్-ఛరీరతయా త్వత్-ప్రకారత్వాత్ సర్వ-ప్రకారస్ త్వమ్ ఏవ సర్వ-శబ్ద-వాచ్యోఽసీత్య్ అర్థః। త్వమ్ అక్షరం సద్ అసత్ [గీతా ౧౧।౩౭] వాయుర్ యమోఽగ్నిః [గీతా ౧౧।౩౯] ఇత్య్-ఆది-సర్వ-సామానాధికరణ్య-నిర్దేశస్యాత్మతయా వ్యాప్తిర్ ఏవ హేతుర్ ఇతి సువ్యక్తమ్ ఉక్తమ్। త్వయా తతం విశ్వమ్ అనన్త-రూప [గీతా ౧౧।౩౮] సర్వం సమాప్నోషి తతోఽసి సర్వః ఇతి చ॥౧౧।౪౦॥

సఖేతి మత్వా ప్రసభం యద్ ఉక్తం

హే కృష్ణ హే యాదవ హే సఖేతి।

అజానతా మహిమానం తవేదం

మయా ప్రమాదాత్ ప్రణయేన వాపి॥౪౧॥

యచ్ చావహాసార్థమ్ అసత్కృతోఽసి

విహార-శయ్యాసన-భోజనేషు।

ఏకోఽథ వాప్య్ అచ్యుత తత్-సమక్షం

తత్ క్షామయే త్వామ్ అహమ్ అప్రమేయమ్॥౪౨॥

తవానన్త-వీర్యత్వామిత-విక్రమత్వ-సర్వాన్తర్-ఆత్మత్వ-స్రష్టృత్వాదికో యో మహిమా తమ్ ఇమమ్ అజానతయా మయా ప్రమాదాన్ మోహాత్ ప్రణయేన చిర-పరిచయేన వా సఖేతి మమ వయస్య ఇతి మత్వా, హే కృష్ణ హే యాదవ హే సఖే ! ఇతి త్వయి ప్రసభం వినయాపేతం యద్ ఉక్తం యచ్ చ పరిహాసార్థం సర్వదైవ సత్-కారార్హస్ త్వమ్ అసత్కృతోఽసి, విహార-శయ్యాసన-భోజనేషు చ సహ-కృతేష్వ్ ఏకాన్తే వా సమక్షం వా యద్ అసత్కృతోఽసి, తత్ సర్వం త్వామ్ అప్రమేయమ్ అహం క్షామయే॥౧౧।౪౧-౪౨॥

పితాసి లోకస్య చరాచరస్య

త్వమ్ అస్య పూజ్యశ్ చ గురుర్ గరీయాన్।

న త్వత్-సమోఽస్త్య్ అభ్యధికః కుతోఽన్యో

లోక-త్రయేఽప్య్ అప్రతిమ-ప్రభావ॥౪౩॥

అప్రతిమ-ప్రభావస్ త్వమ్ అస్య సర్వస్య చరాచరస్య లోకస్య పితా అస్య్ అస్య లోకస్య గురుశ్ చాసి। అతస్ త్వమ్ అస్య చరాచరస్య లోకస్య గరీయాన్ పూజ్యతమః। న త్వత్-సమోఽస్త్య్ అభ్యధికః కుతోఽన్యః। లోక-త్రయేఽపి త్వద్-అన్యః కారుణ్యాదినా కేనాపి గుణేన న త్వత్-సమోఽస్తి కుతోఽభ్యధికః॥౧౧।౪౩॥

యస్మాత్ త్వం సర్వస్య పితా పూజ్యతమో గురుశ్ చ కారుణ్యాది-గుణైశ్ చ సర్వాధికోఽసి---

తస్మాత్ ప్రణమ్య ప్రణిధాయ కాయం

ప్రసాదయే త్వామ్ అహమ్ ఈశమ్ ఈడ్యమ్।

పితేవ పుత్రస్య సఖేవ సఖ్యుః

ప్రియః ప్రియాయార్హసి దేవ సోఢుమ్॥౪౪॥

తస్మాత్ త్వామ్ ఈశమ్ ఈడ్యం ప్రణమ్య ప్రణిధాయ చ కాయం ప్రసాదయే। యథా కృతాపరాధస్యాపి పుత్రస్య యథా చ సఖ్యుః ప్రణామ-పూర్వకం ప్రార్థితః పితా సఖా వా ప్రసీదతి, తథా త్వం పరమ-కారుణికః ప్రియః ప్రియాయ మే సర్వం సోఢుమ్ అర్హసి॥౧౧।౪౪॥

అదృష్ట-పూర్వం హృషితోఽస్మి దృష్ట్వా

భయేన చ ప్రవ్యథితం మనో మే।

తద్ ఏవ మే దర్శయ దేవ రూపం

ప్రసీద దేవేశ జగన్-నివాస॥౪౫॥

అదృష్ట-పూర్వమ్ అత్యద్భుతమ్ అత్యుగ్రం చ తవ రూపం దృష్ట్వా హృషితోఽస్మి ప్రీతోఽస్మి, భయేన ప్రవ్యథితం చ మే మనః, అతస్ తద్ ఏవ తవ సుప్రసన్నం రూపం మే దర్శయ। ప్రసీద దేవేశ జగన్-నివాస మయి ప్రసాదం కురు దేవానాం బ్రహ్మాదీనామ్ అపి ఈశ నిఖిల-జగద్-ఆశ్రయ-భూత॥౧౧।౪౫॥

కిరీటినం గదినం చక్ర-హస్తమ్

ఇచ్ఛామి త్వాం ద్రష్టుమ్ అహం తథైవ।

తేనైవ రూపేణ చతుర్-భుజేన

సహస్ర-బాహో భవ విశ్వ-మూర్తే॥౪౬॥

తథైవ పూర్వవత్ కిరీటినం గదినం చక్ర-హస్తం త్వాం ద్రష్టుమ్ ఇచ్ఛామి, అతస్ తేనైవ పూర్వ-సిద్ధేన చతుర్-భుజేన రూపేణ యుక్తో భవ సహస్ర-బాహో విశ్వ-మూర్తే ఇదానీం సహస్ర-బాహుత్వేన విశ్వ-శరీరత్వేన దృశ్యమాన-రూపస్ త్వం తేనైవ రూపేణ యుక్తో భవేత్య్ అర్థః॥౧౧।౪౬॥

శ్రీ-భగవాన్ ఉవాచ---

మయా ప్రసన్నేన తవార్జునేదం

రూపం పరం దర్శితమ్ ఆత్మ-యోగాత్।

తేజో-మయం విశ్వమ్ అనన్తమ్

ఆద్యం యన్ మే త్వద్-అన్యేన న దృష్ట-పూర్వమ్॥౪౭॥

యత్ మే తేజో-మయం తేజో-రాశిం విశ్వం సర్వాత్మ-భూతమ్ అనన్తమ్ అన్త-రహితమ్। ప్రదర్శనార్థమ్ ఇదమ్, ఆది-మధ్యాన్త-రహితమ్। ఆద్యం మద్-వ్యతిరిక్తస్య కృత్స్నస్య ఆది-భూతం త్వద్-అన్యేన కేనాపి న దృష్ట-పూర్వం రూపం తద్ ఇదం ప్రసన్నేన మయా మద్-భక్తాయ తే దర్శితమ్ ఆత్మ-యోగాద్ ఆత్మనః సత్య-సఙ్కల్పత్వ-యోగాత్॥౧౧।౪౭॥

అనన్య-భక్తి-వ్యతిరిక్తైః సర్వైర్ అప్య్ ఉపాయైర్ యథావద్ అవస్థితోఽహం ద్రష్టుం న శక్య ఇత్య్ ఆహ---

న వేద యజ్ఞాధ్యయనైర్ న దానైర్

న చ క్రియాభిర్ న తపోభిర్ ఉగ్రైః।

ఏవం-రూపః శక్య అహం నృ-లోకే

ద్రష్టుం త్వద్-అన్యేన కురు-ప్రవీర॥౪౮॥

ఏవం-రూపో యథావస్థితోఽహం మయి భక్తి-మతస్ త్వత్తోఽన్యేనైకాన్తికాత్యన్తిక-భక్తి-రహితేన కేనాపి పురుషేణ కేవలైర్ వేద-యజ్ఞాదిభిర్ ద్రష్టుం న శక్యః॥౧౧।౪౮॥

మా తే వ్యథా మా చ విమూఢ-భావో

దృష్ట్వా రూపం ఘోరమ్ ఈదృఙ్ మమేదమ్।

వ్యపేత-భీః ప్రీత-మనాః పునస్ త్వం

తద్ ఏవ మే రూపమ్ ఇదం ప్రపశ్య॥౪౯॥

ఈదృశ-ఘోర-రూప-దర్శనేన తే యా వ్యథా, యశ్ చ విమూఢ-భావో వర్తతే, తద్ ఉభయం మా భూత్, త్వయాభ్యస్త-పూర్వమ్ ఏవ సౌమ్య-రూపం దర్శయామి, తద్ ఏవేదం మమ రూపం ప్రపశ్య॥౧౧।౪౯॥

సఞ్జయ ఉవాచ---

ఇత్య్ అర్జునం వాసుదేవస్ తథోక్త్వా

స్వకం రూపం దర్శయామ్ ఆస భూయః।

ఆశ్వాసయామ్ ఆస చ భీతమ్ ఏనం

భూత్వా పునః సౌమ్య-వపుర్ మహాత్మా॥౫౦॥

ఏవం పాణ్డు-తనయం భగవాన్ వసుదేవ-సూనుర్ ఉక్త్వా భూయః స్వకీయమ్ ఏవ చతుర్-భుజ-రూపం దర్శయామాస, అపరిచిత-స్వరూప-దర్శనేన భీతమ్ ఏవం పునర్ అపి పరిచిత-సౌమ్య-వపుర్ భూత్వా ఆశ్వాసయామాస చ, మహాత్మా సత్య-సఙ్కల్పః।

అస్య సర్వేశ్వరస్య పరమ-పురుషస్య పరస్య బ్రహ్మణో జగద్-ఉపకృతి-మర్త్యస్య వసుదేవ-సూనోశ్ చతుర్-భుజమ్ ఏవ స్వకీయం రూపం కంసాద్ భీత-వసుదేవ-ప్రార్థనేన ఆ-కంస-వధాత్ పూర్వం భుజ-ద్వయమ్ ఉపసంహృతం పశ్చాద్ ఆవిష్కృతం చ।

శిశుపాలస్యాపి ద్విషతోఽనవరత-భావనా-విషయం చతుర్-భుజమ్ ఏవ వసుదేవ-సూనో రూపమ్ ఉదార-పీవర చతుర్-బాహుం శఙ్ఖ-చక్ర-గదాధరమ్ [వి।పు। ౪।౧౫।౧౦] ఇతి। అతః పార్థేనాత్ర తేనైవ రూపేణ చతుర్-భుజేన [గీతా ౧౧।౪౬] ఇత్య్ ఉచ్యతే॥౧౧।౫౦॥

అర్జున ఉవాచ---

దృష్ట్వేదం మానుషం రూపం తవ సౌమ్యం జనార్దన।

ఇదానీమ్ అస్మి సంవృత్తః స-చేతాః ప్రకృతిం గతః॥౫౧॥

అనవధికాతిశయ-సౌన్దర్య-సౌకుమార్య-లావణ్యాది-యుక్తం తవైవాసాధారణం మనుష్యత్వ-సంస్థాన-సంస్థితమ్ అతిసౌమ్యమ్ ఇదం తవ రూపం దృష్ట్వా స-చేతాః సంవృత్తోఽస్మి, ప్రకృతిం గతశ్ చ॥౧౧।౫౧॥

శ్రీ-భగవాన్ ఉవాచ---

సుదుర్దర్శమ్ ఇదం రూపం దృష్టవాన్ అసి యన్ మమ।

దేవా అప్య్ అస్య రూపస్య నిత్యం దర్శన-కాఙ్క్షిణః॥౫౨॥

మమేదం సర్వస్య ప్రశాసనేఽవస్థితం సర్వాశ్రయం సర్వ-కారణ-భూతం రూపం యత్ దృష్టవాన్ అసి, తత్ సుదుర్దర్శో న కేనాపి ద్రష్టుం శక్యమ్। అస్య రూపస్య దేవా అపి నిత్యం దర్శన-కాఙ్క్షిణః, న తు దృష్టవన్తః॥౧౧।౫౨॥

కుతః। ఇత్య్ అత్రాహ---

నాహం వేదైర్ న తపసా న దానేన న చేజ్యయా।

శక్య ఏవం-విధో ద్రష్టుం దృష్టవాన్ అసి మాం యథా॥౫౩॥

భక్త్యా త్వ్ అనన్యయా శక్య అహమ్ ఏవం-విధోఽర్జున।

జ్ఞాతుం ద్రష్టుం చ తత్త్వేన ప్రవేష్టుం చ పరన్తప॥౫౪॥

వేదైర్ అధ్యాపన-ప్రవచనాధ్యయన-శ్రవణ-జప-విషయైర్ యాగ-దాన-హోమ-తపోభిశ్ చ మద్-భక్తి-రహితైః కేవలైర్ యథావద్ అవస్థితోఽహం ద్రష్టుం న శక్యః। అనన్యయా తు భక్త్యా తత్త్వతః శాస్త్రైర్ జ్ఞాతుం తత్త్వతః సాక్షాత్-కర్తుం తత్త్వతః ప్రవేష్టుం చ శక్యః। తథా చ శ్రుతిః---

మత్-కర్మ-కృన్ మత్-పరమో మద్-భక్తః సఙ్గ-వర్జితః।

నిర్వైరః సర్వ-భూతేషు యః స మామ్ ఏతి పాణ్డవ॥౫౫॥

వేదాధ్యయనాదీని సర్వాణి కర్మాణి మద్-ఆరాధన-రూపాణీతి యః కరోతి స మత్-కర్మ-కృత్। మత్-పరమః--- సర్వేషామ్ ఆరమ్భాణామ్ అహమ్ ఏవ పరమోద్దేశ్యో యస్య స మత్-పరమః। మద్-భక్తః--- అత్యర్థ-మత్-ప్రియత్వేన మత్-కీర్తన-స్తుతి-ధ్యానార్చన-ప్రణామాదిభిర్ వినాత్మ-ధారణమ్ అలభమానో మద్-ఏక-ప్రయోజనతయా యః సతతం తాని కరోతి స మద్-భక్తః।

సఙ్గ-వర్జితః--- మద్-ఏక-ప్రియత్వేనేతర-సఙ్గమ్ అసహమానో నిర్వైరః సర్వ-భూతేషు--- మత్-సంశ్లేష-వియోగైక-సుఖ-దుఃఖ-స్వభావత్వాత్ స్వ-దుఃఖస్య స్వాపరాధ-నిమిత్తత్వానుసన్ధానాచ్ చ సర్వ-భూతానాం పరమ-పురుష-పర-తన్త్రత్వానుసన్ధానాచ్ చ సర్వ-భూతేషు వైర-నిమిత్తాభావాత్ తేషు నిర్వైరః। య ఏవం-భూతః స మామ్ ఏతి, మాం యథావద్ అవస్థితం ప్రాప్నోతి। నిరస్తావిద్యాద్య్-అశేష-దోష-గన్ధో మద్-ఏకానుభవో భవతీత్య్ అర్థః॥౧౧।౫౫॥

ఇతి శ్రీమద్-రామానుజాచార్య-విరచితే గీతా-భాష్యే ఏకాదశోఽధ్యాయః॥౧౧॥

**