atha kshe:thra kshe:thrajna yo:go: na:ma thrayo:daso:'dhya:yah

पूर्वस्मिन् षट्के परम-प्राप्यस्य परस्य ब्रह्मणो भगवतो वासुदेवस्य प्राप्त्य्-उपाय-भूत-भक्ति-रूप-भगवद्-उपासनाङ्ग-भूतं प्राप्तुः प्रत्यग्-आत्मनो याथात्म्य-दर्शनं ज्ञान-योग-कर्म-योग-लक्षण-निष्ठा-द्वय-साध्यम् उक्तम्। मध्यमे च परम-प्राप्य-भूत-भगवत्-तत्त्व-याथात्म्य-तन्-माहात्म्य-ज्ञान-पूर्वकैकान्तिकात्यन्तिक-भक्ति-योग-निष्ठा प्रतिपादिताः। अतिशयितैश्वर्यापेक्षाणाम् आत्म-कैवल्य-मात्रापेक्षाणां च भक्ति-योगस् तत्-तद्-अपेक्षित-साधनम् इति चोक्तम्।

इदानीम् उपरितन-षट्के प्रकृति-पुरुष-तत्-संसर्ग-रूप-प्रपञ्चेश्वर-याथात्म्य-कर्म-ज्ञान-भक्ति-स्वरूप-तद्-उपादान-प्रकाराश् च षट्क-द्वयोदिता विशोध्यन्ते। तत्र तावत् त्रयोदशे देहात्मनोः स्वरूपं देह-याथात्म्य-शोधनं देह-वियुक्तात्म-प्राप्त्य्-उपायः। विविक्तात्म-स्वरूप-संशोधनम्। तथाविधस्यात्मनश् चाचित्-सम्बन्ध-हेतुः। ततो विवेकानुसन्धान-प्रकारश् चोच्यते---

इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रम् इत्य् अभिधीयते।

एतद् यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्-विदः॥१॥

इदं शरीरं देवोऽहम्, मनुष्योऽहम्, स्थूलोऽहम्, कृशोऽहम्, इत्य् आत्मना भोक्त्रा सह सामानाधिकरण्येन प्रतीयमानं भोक्तुर् आत्मनोऽर्थान्तर-भूतं तस्य भोग-क्षेत्रम् इति शरीर-याथात्म्य-विद्भिर् अभिधीयते। एतद् अवयवशः सङ्घात-रूपेण चेदम् अहं वेद्मि इति यो वेत्ति तं वेद्य-भूताद् अस्माद् वेदितृत्वेनार्थान्तर-भूतं क्षेत्रज्ञ इति तद्-विदः आत्म-याथात्म्य-विदः प्राहुः।

यद्यपि देह-व्यतिरिक्त-घटाद्य्-अर्थानुसन्धान-वेलायां देवोऽहम्, मनुष्योऽहम्, घटादिकं जानामीति देह-सामानाधिकरण्येन ज्ञातारम् आत्मानम् अनुसन्धत्ते। तथापि देहानुभव-वेलायां देहम् अपि घटादिकम् इव इदम् अहं वेद्मीति वेद्यतया वेदितानुभवतीति वेदितुर् आत्मनो वेद्यतया शरीरम् अपि घटादिवद् अर्थान्तर-भूतम्। तथा घटदेर् इव वेद्य-भूताच् छरीराद् अपि वेदिता क्षेत्रज्ञोऽर्थान्तर-भूतः। सामानाधिकरण्येन प्रतीतिस् तु वस्तुतः शरीरस्य गोत्वादिवद् आत्म-विशेषणतैक-स्वभावतया तद्-अपृथक्-सिद्धेर् उपपन्ना। तत्र वेदितुर् असाधारणाकारस्य चक्षुर्-आदि-करणाविषयत्वाद् योग-संस्कृत-मनो-विषयत्वाच् च, प्रकृति-सन्निधानाद् एव मूढाः प्रकृत्य्-आकारम् एव वेदितारं पश्यन्ति। तथा च वक्ष्यति---

क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्व-क्षेत्रेषु भारत।

क्षेत्र-क्षेत्रज्ञयोर् ज्ञानं यत् तज् ज्ञानं मतं मम॥२॥

देव-मनुष्यादि-सर्व-क्षेत्रेषु वेदितृत्वैकाकारं क्षेत्रज्ञं च मां विद्धि--- मद्-आत्मकं विद्धि। क्षेत्रज्ञं चापीत्य् अपि-शब्दात् क्षेत्रम् अपि मां विद्धीत्य् उक्तम् इत्य् अवगम्यते। यथा क्षेत्रं क्षेत्रज्ञ-विशेषणतैक-स्वभावतया तद्-अपृथक्-सिद्धेस् तत्-सामानाधिकरण्येनैव निर्देश्यं, तथा क्षेत्रं क्षेत्रज्ञश् च मद्-विशेषणतैक-स्वभावतया मद्-अपृथक्-सिद्धेर् मत्-सामानाधिकरण्येनैव निर्देश्यौ विद्धि।

वक्ष्यति हि--- क्षेत्रात् क्षेत्रज्ञाच् च बद्ध-मुक्तोभयावस्थात् क्षराक्षर-शब्द-निर्दिष्टद् अर्थान्तरत्वं परस्य ब्रह्मणो वासुदेवस्य---

पृथिव्य्-आदि-सङ्घात-रूपस्य क्षेत्रस्य क्षेत्रज्ञस्य च भगवच्-छरीरतैक-स्वभाव-स्वरूपतया भगवद्-आत्मकत्वं श्रुतयो वदन्ति। यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीम् अन्तरो यमयत्य् एष त आत्मान्तर्याम्य् अमृतः [बृ।आ।उ। ३।७।३] इत्य् आरभ्य य आत्मनि तिष्ठन्न् आत्मनोऽन्तरो यम् आत्मा वेद यस्यात्मा शरीरं य आत्मानम् अन्तरो यमयति। स त आत्मान्तर्याम्य् अमृतः [?] इत्य् आद्याः। इदम् एवान्तर्यामितया सर्व-क्षेत्र-ज्ञानाम् आत्मत्वेनावस्थानं भगवत्-सामानाधिकरण्येन व्यपदेश-हेतुः। अहम् आत्मा गुडाकेश सर्व-भूताशय-स्थितः [गीता १०।२०], न तद् अस्ति विना यत् स्यान् मया भूतं चराचरम् [गीता १०।३९], विष्टभ्याहम् इदं कृत्स्नम् एकांशेन स्थितो जगत् [गीता १०।४२] इति। पुरुस्ताद् उपरिष्टत् चाभिधाय मध्ये सामानाधिकरण्येन व्यपदिशति। आदित्यानाम् अहं विष्णुः [गीता १०।२१] इत्य् आदिना। यद् इदं क्षेत्र-क्षेत्रज्ञयोर् विवेक-विषयं तयोर् मद्-आत्मकत्व-विषयं च ज्ञानम् उक्तम्, तद् एव उपादेयं ज्ञानम् इति मम मतम्।

केचिद् आहुः--- क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धीति सामानाधिकरण्येनैकत्वम् अवगम्यते, ततश् चिश्वरस्यैव सतोऽज्ञानात् क्षेत्रज्ञत्वम् इव भवतीत्य् अभ्युपगन्तव्यम्, तन्-निवृत्त्य्-अर्थश् चायम् एकत्वोपदेशः। अनेन चाप्ततम-भगवद्-उपदेशेन "रज्जुर् इयं न सर्पः" इत्य् आप्तोपदेशेन सर्पत्व-भ्रम-निवृत्तिवत् क्षेत्रज्ञत्व-भ्रमो निवर्तत इति।

ते प्रष्टव्या अयम् उपदेष्टा भगवान् वासुदेवः परमेश्वरः किम् आत्म-याथात्म्य-साक्षात्-कारेण निवृत्ताज्ञानः, उत न। इति। निवृत्ताज्ञानश् चेत्, निर्विशेष-चिन्-मात्रैक-स्वरूप आत्मन्य् अतद्-रूपाध्यासासम्भावनया कौन्तेयादि-भेद-दर्शनं तान् प्रत्य् उपदेशादि-व्यापारश् च न सम्भवति। अथात्म-याथात्म्य-साक्षात्काराभावाद् अनिवृत्ताज्ञानः, तर्हि तस्याज्ञत्वाद् एव आत्म-ज्ञानोपदेशारम्भो न सम्भवति। उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस् तत्त्व-दर्शिनः [गीता ४।३४] इति ह्य् उक्तम्। अत एवम् आदिवादा अनाकलित-श्रुति-स्मृतीतिहास-पुराण-न्याय-सदाचार-स्व-वाक्य-विरोधैः स्व-वचः स्थापन-दुराग्रहैर् अज्ञानिभिर् जगन्-मोहनाय प्रवर्तिताः, इत्य् अनादरणीयाः।

अत्रेदं तत्त्वम्--- अचिद्-वस्तुनश् चिद्-वस्तुनः परस्य ब्रह्मणो भोग्यत्वेन भोक्तृत्वेन ईशितृत्वेन च स्वरूप-विवेकम् आहुः काश्चन श्रुतयः--- अस्मान् मायी सृजते विश्वम् एतत् तस्मिंश् चान्यो मायया सन्निरुद्धः [श्वे।उ। ४।९], मायां तु प्रकृतिं विद्यान् मायिनं तु महेश्वरम् [श्वे।उ। ४।१०], क्षरं प्रधानम् अमृताक्षरं हरः क्षरात्मानाव् ईशते देव एकः [श्वे।उ। १।१०]। अमृताक्षरं हर इति भोक्ता निर्दिश्यते, प्रधानं भोग्यत्वेन हरतीति हरः। स कारणं करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिज् जनिता न चाधिपः [श्वे।उ। ६।९], प्रधान-क्षेत्रज्ञ-पतिर् गुणेशः [श्वे।उ। ६।१६], पतिं विश्वस्यात्मेश्वरं शाश्वतं शिवम् अच्युतम् [तै।ना।उ। १] ज्ञाज्ञौ द्वाव् अजाव् ईशनीशौ [श्वे।उ। १।९], नित्यो नित्यानां चेतनश् चेतनानाम् एको बहूनां यो विदधाति कामान् [श्वे।उ। ६।१३], भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा [श्वे।उ। १।१२], पृथग् आत्मानं प्रेरितारं च मत्वा जुष्टस् ततस् तेनामृत्वम् एति [श्वे।उ। १।६], तयोर् अन्यः पिप्पलं स्वाद्व् अत्त्य् अनश्नन्न् अन्योऽभिचाकशीति [मु।उ। ३।१।१],

गौर् अनाद्य्-अन्तवती सा जनित्री भूत-भाविनी [मा।उ। ५],

अत्रापि---

प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्य् अनादी उभाव् अपि। [गीता १३।१९]

कृत्स्न-जगद्-योनि-भूतं महद् ब्रह्म मदीयं प्रकृत्य्-आख्यं भूत-सूक्ष्मम् अचिद्-वस्तु यत् तस्मिन् चेतनाख्यं गर्भं संयोजयामि, ततो मत्-सङ्कल्प-कृताच् चिद्-अचित्-संसर्गाद् एव देवादि-स्थावरान्तानाम् अचिन्-मिश्राणां सर्व-भूतानां सम्भवो भवतीत्य् अर्थः। श्रुतव् अपि भूत-सूक्ष्मं ब्रह्म इति निर्दिष्टं तस्माद् एतद् ब्रह्म नाम-रूपम् अन्नं च जायते [मु।उ। १।१।९] इति।

एवं भोक्तृ-भोग्य-रूपेणावस्थितयोः सर्वावस्थावस्थितयोश् चिद्-अचितोः परम-पुरुष-शरीरतया तन्-नियाम्यत्वेन तद्-अपृथक्-स्थितिं परम-पुरुषस्य चात्मत्वम् आहुः काश्चन श्रुतयः--- यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद, यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयति [बृ।आ।उ। ३।७।३] इत्य् आरभ्य, य आत्मनि तिष्ठन्न् आत्मनोऽन्तरो यम् आत्मा न वेद, यस्यात्मा शरीरं य आत्मानम् अन्तरो यमयति स त आत्मान्तर्याम्य् अमृतः [बृ।आ।उ। ३।७।२२] इति। तथा यस्य पृथिवी शरीरम्, यः पृथिवीम् अन्तरे सञ्चरयन् यं पृथिवी न वेद इत्य् आरभ्य, यस्याक्षरं शरीरं योऽक्षरम् अन्तरे सञ्चरयन् यम् अक्षरं न वेद यस्य मृत्युः शरीरं यो मृत्युम् अन्तरे सञ्चरन् यं मृत्युर् न वेद। स एष सर्व-भूतान्तरात्मापहत-पाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः [सु।उ। ७] अत्र मृत्यु-शब्देन तमः-शब्द-वाच्यं सूक्ष्मावस्थम् अचिद्-वस्त्व् अभिधीयते। अस्याम् एवोपनिषदि--- अव्यक्तम् अक्षरे लीयतेऽक्षरं तमसि लीयते। तमः परे देव एकीभूय तिष्ठति [सु।उ। २] इति वचनाद् अन्तः-प्रविष्टः शास्ता जनानां सर्वात्मा [तै।आ। ३।११] इति च।

एवं सर्वावस्थावस्थित-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरतया तत्-प्रकारः परम-पुरुष एव कार्यावस्थ-कारणावस्थ-जगद्-रूपेणावस्थित इतीमम् अर्थं ज्ञापयितुं काश्चन श्रुतयः कार्यावस्थं कारणावस्थं जगत् स एव इत्य् आहुः, यथा--- सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् एकम् एवाद्वितीयम् [छा।उ। ६।२।२], तद् ऐक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तत् तेजोऽसृजत [छा।उ। ६।२।३] इत्य् आरभ्य, सन्-मूलाः सर्वाः प्रजाः सद्-आयतनाः सत्-प्रतिष्ठाः [छा।उ। ६।८।६], ऐतदात्म्यम् इदं सर्वं तत् सत्यं स आत्मा तत्त्वम् असि श्वेतकेतो [छा।उ। ६।८।७] इति।

तथा, सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति। स तपोऽतप्यत। स तपस् तप्त्वेदं सर्वम् असृजत इत्य् आरभ्य सत्यं चानृतं च सत्यम् अभवत् [तै।उ। २।६।१] इत्य् आद्याः। अत्रापि श्रुत्य्-अन्तर-सिद्धश् चिद्-अचितोः परम-पुरुषस्य च स्वरूप-विवेकः स्मारितः। हन्ताहम् इमास् तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नाम-रूपे व्याकरवाणीति [छा।उ। ६।३।२] तत् सृष्ट्वा तद् एवानुप्राविशत्। तद् अनुप्रविश्य सच् च त्यच् चाभवत्। विज्ञानं चाविज्ञानं च सत्यं चानृतं च सत्यम् अभवत् [तै।उ। २।६।१] इति च।

अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्येति जीवस्य ब्रह्मात्मकत्वं, तद् सच् च त्यच् चाभवद् विज्ञानं चाविज्ञानं च इत्य् अनेनैकार्थ्याद् आत्म-शरीर-भाव-निबन्धनम् इति विज्ञायते। एवं-भूतम् एव यन्-नाम-रूप-व्याकरणं तद् धेदं तर्ह्य् अव्याकृतम् आसीत् तन्-नाम-रूपाभ्याम् एव व्याक्रियते [बृ।आ।उ। १।४।७] इत्य् अत्राप्य् उक्तम्। अतः कार्यावस्थः कारणावस्थश् च स्थूल-सूक्ष्म-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरः परम-पुरुष एव, इति कारणात् कार्यस्यानन्यत्वेन कारणाविज्ञानेन कार्यस्य ज्ञाततयैक-विज्ञानेन सर्व-विज्ञानं समीहितम् उपपन्नतरम्।

हन्ताहम् इमास् तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नाम-रूपे व्याकरवाणि [छा।उ। ६।३।२] इति तिस्रो देवता इति सर्वम् अचिद् वस्तु निर्दिश्य तत्र स्वात्मक-जीवानुप्रवेशेन नाम-रूप-व्याकरण-वचनात् सर्वे वाचकाः शब्दाः अचिज्-जीव-विशिष्ट-परमात्मन एव वाचकाः, इति कारणावस्थ-परमात्म-वाचिना शब्देन कार्य-वाचिनः शब्दस्य सामानाधिकरण्यं मुख्य-वृत्तम्। अतः स्थूल-सूक्ष्म-चिद्-अचित्-प्रकारं ब्रह्मैव कार्यं कारणं चेति ब्रह्मोपादानं जगत्। सूक्ष्म-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरं ब्रह्मैव कारणम् इति जगतो ब्रह्मोपादानत्वेऽपि सङ्घातस्य उपादानत्वेन चिद्-अचितोर् ब्रह्मणश् च स्वभावासङ्करोऽप्य् उपपन्नतरः।

यथा शुक्ल-कृष्ण-रक्त-तन्तु-सङ्घातोपादानत्वेऽपि विचित्र-पटस्य तत्-तत्-तन्तु-प्रदेश एव शौक्ल्यादि-संयोगः, इति कार्यावस्थायाम् अपि न सर्वत्र वर्ण-सङ्करः, कारणवत् सर्वत्र चासङ्करः। तथा चिद्-अचिद्-ईश्वर-सङ्घातोपादानत्वेऽपि जगतः कार्यावस्थायाम् अपि भोक्तृत्व-भोग्यत्व-नियन्तृत्व-नियम्यत्वाद्य्-असङ्करः। तन्तूनां पृथक्-स्थिति-योग्यानाम् एव पुरुषेच्छया कदाचित् संहतानां कारणत्वं कार्यत्वं च। इह तु चिद्-अचितोः सर्वावस्थयोः परम-पुरुष-शरीरत्वेन तत्-प्रकारतयैएव पदार्थत्वात् तत्-प्रकारः परम-पुरुष एव कारणं कार्यं च, स एव सर्वदा सर्व-शब्द-वाच्य इति विशेषः स्वभाव-वेदस् तद्-असङ्करश् च तत्र चात्र च तुल्यः।

एवं च सति परस्य ब्रह्मणः कार्यानुप्रवेशेऽपि स्वरूपान्यथा-भावाभावाद् अविकृतत्वम् उपपन्नतरम्। स्थूलावस्थस्य नाम-रूप-विभाग-विभक्तस्य चिद्-अचिद्-वस्तुन आत्मतया अवस्थानात् कार्यत्वम् अप्य् उपपन्नतरम्। अवस्थान्तरापत्तिर् एव हि कार्यता। निर्गुण-वादाश् च परस्य ब्रह्मणो हेय-गुण-सम्बन्धाभावाद् उपपद्यन्ते। अपहत-पाप्मा विजरो विमृत्युर् विशोको विजिघत्सोऽपिपासः [छा।उ। ८।७।१] इति हेय-गुणान् प्रतिषिध्य सत्य-कामः सत्य-सङ्कल्पः [छा।उ। ८।७।१] इति कल्याण-गुणान् विदधतीयं श्रुतिर् एवान्यत्र सामान्येनावगतं गुण-निषेधं हेय-गुण-विषयं व्यवस्थापयति।

ज्ञान-स्वरूपं ब्रह्म इति वादश् च सर्वज्ञस्य सर्व-शक्तेर् निखिल-हेय-प्रत्यनीक-कल्याण-गुणाकरस्य परस्य ब्रह्मणः स्वरूपं ज्ञानैक-निरूपणीयं स्वप्रकाशतया ज्ञान-स्वरूपं चेत्य् अभ्युपगमाद् उपपन्नतरः। यः सर्वज्ञः सर्व-वित् [मु।उ। १।१।९], परास्य शक्तिर् विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञान-बल-क्रिया च [श्वे।उ। ६।८], विज्ञातारम् अरे केन विजानीयात् [बृ।आ।उ। २।४।१४] इत्य् आदिका ज्ञातृत्वम् आवेदयन्ति। सत्यं ज्ञानम् अनन्तम् [तै।उ। २।१।१] इत्य्-आदिकाश् च, ज्ञानैक-निरूपणीयतया स्वप्रकाशतया च ज्ञान-स्वरूपत्वम्। सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय [तै।उ। २।६।१], तद् ऐक्षत बहु स्याम् [छा।उ। ६।२।३], तन्-नाम-रूपाभ्याम् एव व्याक्रियत [बृ।आ।उ। १।४।७], आत्मनि खल्व् अरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञात इदं सर्वं विदितं [भवति] [बृ।आ।उ। ४।५।६], सर्वं तं परादाद् योऽन्यत्रात्मनः सर्वं वेद [बृ।आ।उ। ४।५।७], तस्य ह वा एतस्य महतो भूतस्य निःश्वसितम् एतद् यद् ऋग्-वेदः [बृ।आ।उ। ४।५।११], इति ब्रह्मैव स्व-सङ्कल्पाद् विचित्र-स्थिर-त्रस-स्वरूपतया नाना-प्रकारम् अवस्थितम् इति। तत्-प्रत्यनीकाब्रह्मात्मक-वस्तुनानात्वम् अतत्त्वम् इति प्रतिषिध्यते। मृत्योः स मृत्युम् आप्नोति य इह नानेव पश्यति [बृ।आ।उ। ४।४।१९], नेह नानास्ति किञ्चन [क।उ। २।१।११], यत्र हि द्वैतम् इव भवति \॥। तद्-इतर इतरं पश्यति\॥। यत्र त्व् अस्य सर्वम् आत्मैवाभूत् तत् केन किं जिघ्रेत् तत् केन कं पश्येत् [बृ।आ।उ। २।४।१४] इत्य् आदिना।

न पुनः बहु स्यां प्रजायेय [तै।उ। २।६] इत्य् आदि श्रुति-सिद्ध-स्व-सङ्कल्प-कृतं ब्रह्मणो नाना-नाम-रूप-भाक्त्वेन नाना-प्रकारत्वम् अपि निषिध्यते। यत्र त्व् अस्य सर्वम् आत्मैवाभूत् [बृ।आ।उ। २।४।१४] इति निषेध-वाक्यारम्भे च तत्-स्थापितं सर्वं तं परादाद् योऽन्यत्रात्मनः सर्वं वेद [बृ।आ।उ। ४।५।७], तस्य ह वा एतस्य महतो भूतस्य निःश्वसितम् एतद् यद् ऋग्-वेदः [बृ।आ।उ। ४।५।७] इत्य् आदिना।

एवं चिद्-अचिद्-ईश्वराणां स्वरूप-भेदं स्वभाव-भेदं च वदन्तीनां तासां कार्य-कारण-भावं कार्य-कारणयोर् अनन्यत्वं वदन्तीनां च सर्वासां श्रुतीनाम् अविरोधः, चिद्-अचितोः परमात्मनश् च सर्वदा शरीरात्म-भावं शरीर-भूतयोः कारण-दशायां नाम-रूप-विभागानर्ह-सूक्ष्म-दशापत्तिं कार्य-दशायां च तद्-अर्ह-स्थूल-दशापत्तिं वदन्तीभिः श्रुतिभिर् एव ज्ञायते, इति ब्रह्माज्ञान-वादस्यौपाधिक-ब्रह्म-भेद-वादस्यान्यस्याप्य् अन्याय-मूलकस्य सकल-श्रुति-विरुद्धस्य न कथञ्चिद् अप्य् अवकाशो विद्यते। इत्य् अलम् अतिविस्तरेण॥१३।२॥

तत् क्षेत्रं यच् च यादृक् च यद्-विकारि यतश् च यत्।

स च यो यत्-प्रभावश् च तत् समासेन मे शृणु॥३॥

तत् क्षेत्रं यच् च यद्-द्रव्यम्, यादृक् च येषाम् आश्रय-भूतम्, यद्-विकारि ये चास्य विकाराः, यतश् च यतो हेतोर् इदम् उत्पन्नं, यस्मै प्रयोजनाय उत्पन्नम् इत्य् अर्थः। यत् यत्-स्वरूपं च। इदं स च यः स च क्षेत्रज्ञो यः यत्-स्वरूपो यत्-प्रभावश् च ये चास्य प्रभावाः, तत् सर्वं समासेन सङ्क्षेपेण मे मत्तः सृणु॥१३।३॥

ऋषिभिर् बहुधा गीतं छन्दोभिर् विविधैः पृथक्।

ब्रह्म-सूत्र-पदैश् चैव हेतुमद्भिर् विनिश्चितैः॥४॥

तद् इदं क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ-याथात्म्यम् ऋषिभिः पराशरादिभिर् बहुधा बहु-प्रकारं गीतम्---

तथा---

तथा च---

एवं विविक्तयोः द्वयोर् वासुदेवात्मकत्वं चाहुः---

छन्दोभिर् विविधैः पृथक् पृथग्-विधैश् छन्दोभिः ऋग्-यजुः-सामाथर्वभिर् देहात्मनोः स्वरूपं पृथग् गीतम्--- तस्माद् वा एतस्माद् आत्मन आकाशः सम्भूतः। आकाशाद् वायुः, वायोरग्निः, अग्नेरापः, अद्भ्यः पृथिवी, पृथिव्या ओषधयः, ओषधीभ्योऽन्नम्, अन्नात् पुरुषः, स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः [तै।उ। २।१] इति शरीर-स्वरूपम् अभिधाय तस्माद् अन्तरं प्राण-मयं तस्माच् चान्तरं मनो-मयम् अभिधाय, तस्माद् वा एतस्मान् मनो-मयाद् अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञान-मयः [तै।उ। २।४] इति क्षेत्रज्ञ-स्वरूपम् अभिधाय तस्माद् वा एतस्माद् विज्ञान-मयात् अन्योऽन्तर आत्मानन्द-मयः [तै।उ। २।५] इति क्षेत्रज्ञस्याप्य् अन्तरात्मतया आनन्द-मयः परमात्माभिहितः। एवम् ऋक्-सामार्थवसु च तत्र तत्र क्षेत्र-क्षेत्रज्ञयोः पृथग्-भावस् तयोर् ब्रह्मात्मकत्वं च सुस्पष्टं गीतम्।

ब्रह्म-सूत्रपदैश् चैव ब्रह्म-प्रतिपादन-सूत्राख्यैः पदैः शारीरक-सूत्रैः हेतुमद्भिर् हेतु-युक्तैः। विनिश्चितैर् निर्णयान्तैः। न वियद् अश्रुतेः [वे।सू। २।३।१] इत्य् आरभ्य क्षेत्र-प्रकार-निर्णय उक्तः। नात्माऽश्रुतेर् नित्यत्वाच् च ताभ्यः [वे।सू। २।३।१७] इत्य् आरभ्य ज्ञोऽत एव [वे।सू। २।३।१८] इत्य्-आदिभिः क्षेत्रज्ञ-याथात्म्य-निर्णय उक्तः। परात् तु तच् छ्रुतेः [वे।सू। २।३।४१] इति च भगवत्-प्रवर्त्यत्वेन भगवद्-आत्मकत्वम् उक्तम्॥१३।४॥

एवं बहुदा गीतं क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ-याथात्म्यं मया सङ्क्षेपेण सुस्पष्टम् उच्यमानं सृण्व् इत्य् अर्थः।

महा-भूतान्य् अहङ्कारो बुद्धिर् अव्यक्तम् एव च।

इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रिय-गोचराः॥५॥

महा-भूतान्य् अहङ्कारो बुद्धिर् अव्यक्तम् एव च इति क्षेत्रारम्भक-द्रव्याणि। पृथिव्य्-अप्-तेजो-वाय्व्-आकाश-महा-भूतानि, अहङ्कारो भूतादिः, बुद्धिर् महान्, अव्यक्तं प्रकृतिः। इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रिय-गोचरा इति क्षेत्राश्रितानि तत्त्वानि। इन्द्रियाणि श्रोत्र-त्वक्-चक्षुर्-जिह्वा-घ्राणानि पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि वाक्-पाणि-पाद-पायूपस्थानि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, तानि दश। एकम् इति मनः। इन्द्रिय-गोचराश् च पञ्च शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गन्धाः॥१३।५॥

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश् चेतना धृतिः।

एतत् क्षेत्रं समासेन स-विकारम् उदाहृतम्॥६॥

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखम् इति क्षेत्र-कार्याणि क्षेत्र-विकारा उच्यन्ते। यद्यपीच्छाद्वेष-सुख-दुःखान्य् आत्म-धर्म-भूतानि, तथाप्य् आत्मनः क्षेत्र-सम्बन्ध-प्रयुक्तानीति क्षेत्र-कार्यतया क्षेत्र-विकारा उच्यन्ते। तेषां पुरुष धर्मत्वं पुरुषः सुख-दुःखानां भोक्तृत्वे हेतुर् उच्यते [१३।२०] इति वक्ष्यते। सङ्घातश् चेतनाधृतिः। आधृतिर् आधारः, सुख-दुःखे भुञ्जानस्य भोगापवर्गौ साधयतश् च चेतनस्याधारतया उत्पन्नो भूत-सङ्घातः, प्रकृत्य्-आदि-पृथिव्य्-अन्त-द्रव्यारब्धम् इन्द्रियाश्रय-भूतम्, इच्छा-द्वेष-सुख-दुःख-विकारि-भूत-सङ्घात-रूपं चेतन-सुख-दुःखोपभोगाधारत्व-प्रयोजनं क्षेत्रम् इत्य् उक्तं भवति। एतत् क्षेत्रं समासेन सङ्क्षेपेण स-विकारं स-कार्यम् उदाहृतम्॥१३।६॥

अथ क्षेत्र-कार्येष्व् आत्म-ज्ञान-साधनतयोपादेया गुणाः प्रोच्यन्ते---

 अमानित्वम् अदम्भित्वम् अहिंसा क्षान्तिर् आर्जवम्।

आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यम् आत्म-विनिग्रहः॥७॥

अमानित्वम् उत्कृष्ट-जनेष्व् अवधीरणा-रहितत्वम्। अदम्भित्वं धार्मिकत्व-यशः-प्रयोजनतया धर्मानुष्ठानं दम्भस् तद्-रहितत्वम्। अहिंसा वाङ्-मनः-कायैः पर-पीडा-रहितत्वम्। क्षान्तिः परैः पीड्यमानस्यापि तान् प्रत्य् अविकृत-चित्तव्यम्। आर्जवं परान् प्रति वाङ्-मनः-काय-वृत्तीनाम् एक-रूपता। आचार्योपासनम् आत्म-ज्ञान-प्रदायिन्य् आचार्ये प्रणिपात-परिप्रश्न-सेवादि-निरतत्वम्। शौचम् आत्म-ज्ञान-तत्-साधन-योग्यता मनो-वाक्-काय-गता शास्त्र-सिद्धा। स्थैर्यम् अध्यात्म-शास्त्रोदितेष्व् अर्थेषु निश्चलत्वम्। आत्म-विनिग्रह आत्म-स्वरूप-व्यतिरिक्त-विषयेभ्यो मनसो निवर्तनम्॥१३।७॥

इन्द्रियार्थेषु वैराग्यम् अनहङ्कार एव च।

जन्म-मृत्यु-जरा-व्याधि-दुःख-दोषानुदर्शनम्॥८॥

इन्द्रियार्थेषु वैराग्यम् आत्म-व्यतिरिक्तेषु विषयेषु स-दोषतानुसन्धानेन उद्वेजनम्। अनहङ्कारोऽनात्मनि देहे आत्माभिमान-रहितत्वम्। प्रदर्शनार्थम् इदम्, अनात्मीयेष्व् आत्मीयाभिमान-रहित्वं चापि विवक्षितम्। जन्म-मृत्यु-जरा-व्याधि-दुःख-दोषानु-दर्शनम्। स-शरीरत्वे जन्म-मृत्यु-जरा-व्याधि-दुःख-स्वरूपस्य दोषस्यावर्जनीय-त्वानुसन्धानम्॥१३।८॥

असक्तिर् अनभिष्वङ्गः पुत्र-दार-गृहादिषु।

नित्यं च सम-चित्तत्वम् इष्टानिष्टोपपत्तिषु॥९॥

असक्तिर् आत्म-व्यतिरिक्त-विषयेषु सङ्ग-रहितत्वम्। अनभिष्वङ्गः पुत्र-दार-गृहादिषु तेषु शास्त्रीय-कर्मोपकरणत्वातिरेकेणाश्लेष-रहितत्वम्। नित्यं च सम-चित्तत्वम् इष्टनिष्टेपपत्तिषु। सङ्कल्प-प्रभवेष्व् इष्टानिष्टोपपत्तिषु हर्षोद्वेग-रहितत्वम्॥१३।९॥

मयि चानन्य-योगेन भक्तिर् अव्यभिचारिणी।

विविक्त-देश-सेवित्वम् अरतिर् जन-संसदि॥१०॥

मयि सर्वेश्वरे चैकान्तिक-योगेन स्थिरा भक्तिर् जन-वर्जित-देश-वासित्वं जन-संसदि चाप्रीतिः॥१३।१०॥

अध्यात्म-ज्ञान-नित्यत्वं तत्त्व-ज्ञानार्थ-दर्शनम्।

एतज् ज्ञानम् इति प्रोक्तम् अज्ञानं यद् अतोऽन्यथा॥११॥

आत्मनि ज्ञानम् अध्यात्म-ज्ञानं तन्-निष्ठत्वम्, तत्त्व-ज्ञानार्थ-दर्शनं तत्त्व-ज्ञान-प्रयोजनं यत् तत्त्वं तन्-निरतत्वम् इत्य् अर्थः। ज्ञायतेऽनेनात्मेति ज्ञानम् आत्म-ज्ञान-साधनम् इत्य् अर्थः। क्षेत्र-सम्बन्धिनः पुरुषस्यामानित्वादिकम् उक्तं गुण-वृन्दम् एव आत्म-ज्ञानोपयोगि, एतद्-व्यतिरिक्तं सर्वं क्षेत्र-कार्यम् आत्म-ज्ञान-विरोधीत्य् अज्ञानम्॥१३।११॥

अथ एतद् यो वेत्ति [१३।१] इति वेदितृत्व-लक्षणेनोक्तस्य क्षेत्रज्ञस्य स्वरूपं विशोध्यते---

ज्ञेयं यत् तत् प्रवक्ष्यामि यज् ज्ञात्वामृतम् अश्नुते।

अनादि मत्-परं ब्रह्म न सत् तन् नासद् उच्यते॥१२॥

अमानित्वादिभिः साधनैर् ज्ञेयं प्राप्यं यत् प्रत्यग्-आत्म-स्वरूपं तत् प्रवक्ष्यामि, यज् ज्ञात्वा जन्म-जरा-मरणादि-प्राकृत-धर्म-रहितम् अमृतम् आत्मानं प्राप्नोति। अनाद्य् आदिर् यस्य न विद्यते तद् अनादि, अस्य हि प्रत्यग्-आत्मन उत्पत्तिर् न विद्यते तत एवान्तो न विद्यते। श्रुतिश् च--- न जायते म्रियते वा विपश्चित् [क।उ। १।२।१८] इति।

मत्-परम्--- अहं परो यस्य तन् मत्-परम्। इतस् त्व् अन्यां प्रकृतिं विद्धि मे परां जीव-भूताम् [६।५] इति ह्य् उक्तम्, भगवच्-छरीरतया भगवच्-छेषतैक-रसं ह्य् आत्म-स्वरूपम्। तथा च श्रुतिः--- य आत्मनि तिष्ठन्न् आत्मनोऽन्तरो यम् आत्मा न वेद यस्यात्मा शरीरं य आत्मानम् अन्तरो यमयति [बृ।आ।उ। ३।७।२२] इति। तथा, स कारणं करणादिपाधिपो न चास्य कश्चिज् जनिता न चाधिपः [श्वे।उ। ६।९] प्रधान-क्षेत्रज्ञ-पतिर् गुणेशः [श्वे।उ। ६।१६] इत्य् आदिका।

ब्रह्म बृहत्त्व-गुण-योगि, शरीरादेर् अर्थान्तर-भूतम्, स्वतः शरीरादिभिः परिच्छेद-रहितं क्षेत्रज्ञ-तत्त्वम् इत्य् अर्थः। स चानन्त्याय कल्पते [श्वे।उ। ५।९] इति हि श्रूयते। शरीर-परिच्छिन्नत्वं चास्य कर्म-कृतं कर्म-बन्धान् मुक्तस्यानन्त्यम्। आत्मन्य् अपि ब्रह्म-शब्दः प्रयुज्यते। स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्म-भूयाय कल्पते [१४।२६], ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहम् अमृतस्याव्ययस्य च [१४।२७],

न सत् तत् नासद् उच्यते। कार्य-कारण-रूपावस्था-द्वय-रहिततया सद्-असच्-छब्दाभ्याम् आत्म-स्वरूपं नोच्यते। कार्यावस्थायां हि देवादि-नाम-रूप-भाक्त्वेन सद् इत्य् उच्यते, तद्-अनर्हतया कारणावस्थायाम् असद् इत्य् उच्यते। तथा च श्रुतिः--- असद् वा इदम् अग्र आसीत्। ततो वै सद् अजायत [तै।उ। २।७], तद् धेदं तर्ह्य् अव्याकृतम् आसीत् तन् नाम-रूपाभ्यां व्याक्रियते [बृ।आ।उ। १।४।७] इत्य् आदिका। कार्य-कारणावस्था-द्वयान्वयस् त्व् आत्मनः कर्म-रूपाविद्या-वेष्टन-कृतः, न स्वरूपतः, इति सद्-असच्-छब्दाभ्याम् आत्म-स्वरूपं नोच्यते।

यद्यपि असद् वा इदम् अग्र आसीत् इति कारणावस्थं परं ब्रह्मोच्यते। तथापि नाम-रूप-विभागानर्ह-सूक्ष्म-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरं परं ब्रह्म कारणावस्थम् इति कारणावस्थायां क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ-स्वरूपम् अप्य् असच्-छब्द-वाच्यम्, क्षेत्रज्ञस्य सावस्था कर्म-कृता इति परिशुद्ध-स्वरूपं न सद्-असच्-छब्द-निर्देश्यम्॥१३।१२॥

सर्वतः पाणि-पादं तत् सर्वतोऽक्षि-शिरो-मुखम्।

सर्वतः श्रुतिमल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति॥१३॥

सर्वतः पाणि-पादं तत् परिशुद्धात्म-स्वरूपं सर्वतः पाणि-पाद-कार्य-शक्तम्। तथा सर्वतोऽक्षि-शिरो-मुखम्। सर्वतः श्रुतिमत्। सर्वतश् चक्षुर्-आदि-कार्य-कृत्। अपाणि-पादो जवनो ग्रहीता पश्यत्य् अचक्षुः स शृणोत्य् अकर्णः [श्वे।उ। ३।१९] इति परस्य ब्रह्मणो ऽपाणि-पादस्यापि सर्वतः पाणि-पादादि-कार्य-कर्तृत्वं श्रूयते। प्रत्यग्-आत्मनोऽपि परिशुद्धस्य तत्-साम्यापत्त्या सर्वतः पाणि-पादादि-कार्य-कर्तृत्वं श्रुति-सिद्धम् एव। तदा विद्वान् पुण्य-पापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यम् उपैति [मु।उ। ३।१।३] इति हि श्रूयते। इदं ज्ञानम् उपाश्रित्य मम साधर्म्यम् आगताः [१४।२] इति च वक्ष्यते। लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठतीति। लोके यद् वस्तु-जातं तत् सर्वं व्याप्य तिष्ठति। परिशुद्धस्वरूपं देशादि-परिच्छेद-रहिततया सर्व-गतम् इत्य् अर्थः॥१३।१३॥

सर्वेन्द्रिय-गुणाभासं सर्वेन्द्रिय-विवर्जितम्।

असक्तं सर्व-भृच् चैव निर्गुणं गुण-भोक्तृ च॥१४॥

सर्वेन्द्रिय-गुणाभासं सर्वेन्द्रिय-गुणैर् आभासो यस्य तत् सर्वेन्द्रिय-गुणाभासम्। इन्द्रिय-गुणा इन्द्रिय-वृत्तयः, इन्द्रिय-वृत्तिभिर् अपि विषयान् ज्ञातुं समर्थम् इत्य् अर्थः। स्वभावतः सर्वेन्द्रिय-विवर्जितं विनैव इन्द्रिय-वृत्तिभिः स्वत एव सर्वं जानातीत्य् अर्थः। असक्तं स्वभावाद् एव देवादि-देहसङ्ग-रहितम्। सर्व-भृच् चैव देवादि-सर्व-देह-भरण-समर्थं च। स एकधा भवति [ द्विधा भवति ] त्रिधा भवति [छा।उ। ७।२६।२] इत्य्-आदि-श्रुतेः। निर्गुणं तथा स्वभावतः सत्त्वादि-गुण-रहितं गुण-भोक्तृ च सत्त्वादीनां गुणानां भोग-समर्थं च॥१३।१४॥

बहिर् अन्तश् च भूतानाम् अचरं चरम् एव च।

सूक्ष्मत्वात् तद् अविज्ञेयं दूर-स्थं चान्तिके च तत्॥१५॥

पृथिव्य्-आदीनि भूतानि परित्यज्याशरीरो बहिर् वर्तते। तेषाम् अन्तश् च वर्तते। जक्षन् क्रीडान् रममाणः स्त्रीभिर् वा यानैर् वा [छा।उ। ८।१२।३] इत्य्-आदि-श्रुति-सिद्ध-स्वच्छन्द-वृत्तिषु। अचरं चरम् एव च--- स्वभावतोऽचरं चरं च देहित्वे। सूक्ष्मत्वात् तद् अविज्ञेयम्, एवं सर्व-शक्ति-युक्तं सर्वज्ञं तद् आत्म-तत्त्वम् अस्मिन् क्षेत्रे वर्तमानम् अप्य् अतिसूक्ष्मत्वाद् देहात् पृथक्त्वेन संसारिभिर् अविज्ञेयम्। दूर-स्थं चान्तिके च तत्, अमानित्वाद्य्-उक्त-गुण-रहितानां विपरीत-गुणानां पुंसां स्व-देहे वर्तमानम् अप्य् अतिदूरस्-थम्, तथा अमानित्वादि-गुणोपेतानां तद् एवान्तिके च वर्तते॥१३।१५॥

अविभक्तं च भूतेषु विभक्तम् इव च स्थितम्।

भूत-भर्तृ च तज् ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च॥१६॥

देव-मनुष्यादि-भूतेषु सर्वत्र स्थितम् आत्म-वस्तु वेदितृत्वैकाकारतया अविभक्तम्। अविदुषां देवाद्य्-आकारेणायं देवो मनुष्य इति विभक्तम् इव च स्थितम्। देवोऽहम् मनुष्योऽहम् इति देह-सामानाधिकरण्येनानुसन्धीयमानम् अपि वेदितृत्वेन देहाद् अर्थान्तर-भूतं ज्ञातुं शक्यम् इत्य् आदाव् उक्तम् एतद् यो वेत्ति [१३।१] इति। इदानीं प्रकारान्तरैश् च देहाद् अर्थान्तरत्वेन ज्ञातुं शक्यम् इत्य् आह--- भूत-भर्तृ च इति।

भूतानां पृथिव्य्-आदीनां देह-रूपेण संहृतानां यद् भर्तृ तद् भर्तव्येभ्यो भूतेभ्योऽर्थान्तरं ज्ञेयम्, अर्थान्तरम् इति ज्ञातुं शक्यम् इत्य् अर्थः। तथा ग्रसिष्ण्व् अन्नादीनां भौतिकानां ग्रसिष्णु, ग्रस्यमानेभ्यो भूतेभ्यो ग्रसितृत्वेनार्थान्तर-भूतम् इति ज्ञातुं शक्यम्। प्रभविष्णु च प्रभव-हेतुश् च। ग्रस्तानाम् अन्नादीनाम् आकारान्तरेण परिणतानां प्रभव-हेतुस् तेभ्योऽर्थान्तरम् इति ज्ञातुं शक्यम् इत्य् अर्थः। मृत-शरीरे ग्रसन-प्रभवादीनाम् अदर्शनान् न भूत-सङ्घात-रूपं क्षेत्रं ग्रसन-प्रभव-भरण-हेतुर् इति निश्चीयते॥१३।१६॥

ज्योतिषाम् अपि तज् ज्योतिस् तमसः परम् उच्यते।

ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञान-गम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्॥१७॥

ज्योतिषां दीपादित्य-मणि-प्रभृतीनाम् अपि तद् एव ज्योतिः प्रकाशकम्। दीपादित्यादीनाम् अप्य् आत्म-प्रभा-रूपं ज्ञानम् एव प्रकाशकम्। दीपादयस् तु विषयेन्द्रिय-सन्निकर्ष-विरोधि-सन्तमस-निरसन-मात्रं कुर्वते, तावन्-मात्रेणैव तेषां प्रकाशकत्वम्। तमसः परम् उच्यते--- तमः-शब्दः सूक्ष्मावस्थ-प्रकृति-वचनः, प्रकृतेः परम् उच्यते इत्य् अर्थः। अतो ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानैकाकारम् इति ज्ञेयम्। तच् च ज्ञान-गम्यम् अमानित्वादिभिर् उक्तैर् ज्ञान-साधनैः प्राप्यम् इत्य् अर्थः। हृदि सर्वस्य विष्ठितं सर्वस्य मनुष्यादेः हृदि विशेषेणावस्थितं सन्निहितम्॥१३।१७॥

इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः।

मद्-भक्त एतद् विज्ञाय मद्-भावायोपपद्यते॥१८॥

एवं महा-भूतान्य् अहङ्कारः [१३।५] इत्य् आदिना सङ्घातश् चेतना धृतिः [१३।६] इत्य् अन्तेन क्षेत्र-तत्त्वं समासेनोक्तम्। अमानित्वम् [१३।७] इत्य् आदिना तत्त्व-ज्ञानार्थ-दर्शनम् [१३।११] इत्य् अन्तेन ज्ञातव्यस्यात्म-तत्त्वस्य ज्ञान-साधनम् उक्तम्। अनादि मत्-परम् [१३।१२] इत्य् आदिना हृदि सर्वस्य विष्ठितम् [१३।१७] इत्य् अन्तेन ज्ञेयस्य क्षेत्रज्ञस्य याथात्म्यं च सङ्क्षेपेण उक्तम्। मद्-भक्त एतत् क्षेत्र-याथात्म्यं क्षेत्राद् विविक्तात्म-स्वरूप-प्राप्त्य्-उपाय-याथात्म्यं क्षेत्रज्ञ-याथात्म्यं च विज्ञाय मद्-भावायोपपद्यते। मम यो भावः स्वभावोऽसंसारित्वम्, असंसारित्व-प्राप्तय उपपन्नो भवतीत्य् अर्थः॥१३।१८॥

अथात्यन्त-विविक्त-स्वभावयोः प्रकृत्यात्मनोः संसर्ग-स्थानादित्वं संसृष्टयोर् द्वयोः कार्य-भेदः संसर्ग-हेतुश् चोच्यते---

प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्य् अनादी उभाव् अपि।

विकारांश् च गुणांश् चैव विद्धि प्रकृति-सम्भवान्॥१९॥

प्रकृति-पुरुषाव् उभाव् अन्योन्य-संसृष्टी अनादी इति विद्धि। बन्ध-हेतु-भूतान् विकारान् इच्छा-द्वेषादीन् अमानित्वादिकांश् च गुणान् मोक्ष-हेतु-भूतान् प्रकृति-सम्भवान् विद्धि। पुरुषेण संसृष्टेयम् अनादि-काल-प्रवृत्ता क्षेत्राकार-परिणता प्रकृतिः स्व-विकारैर् इच्छा-द्वेषादिभिः पुरुषस्य बन्ध-हेतुर् भवति। सा एवामानित्वादिभिः स्व-विकारैः पुरुषस्यापवर्ग-हेतुर् भवतीत्य् अर्थः॥१३।१९॥

संसृष्ट्योः प्रकृति-पुरुषयोः कार्य-भेदम् आह---

कार्य-करण-कर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिर् उच्यते।

पुरुषः सुख-दुःखानां भोक्तृत्वे हेतुर् उच्यते॥२०॥

कार्यं शरीरं करणानि ज्ञान-कर्मात्मकानि स-मनस्कानीन्द्रियाणि, तेषां क्रिया-कारित्वे पुरुषाधिष्ठिता प्रकृतिर् एव हेतुः, पुरुषाधिष्ठित-क्षेत्राकार-परिणत-प्रकृत्य्-आश्रया भोग-साधन-भूता क्रिया इत्य् अर्थः। पुरुषस्य त्व् अधिष्ठातृत्वम् एव तद्-अपेक्षया अधिकं कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् [वे।सू। २।३।३३] इत्य्-आदिकम् उक्तम्। शरीराधिष्ठान-प्रयत्न-हेतुत्वम् एव हि पुरुषस्य कर्तृत्वम्। प्रकृति-संसृष्टः पुरुषः सुख-दुःखानां भोक्तृत्वे हेतुः, सुख-दुःखानुभवाश्रय इत्य् अर्थः॥१३।२०॥

एवम् अन्योन्य-संसृष्ट्योः प्रकृति-पुरुषयोः कार्य-भेद उक्तः। पुरुषस्य स्वतः स्वानुभवैक-सुखस्यापि वैषयिक-सुख-दुःखोपभोग-हेतुत्वम् आह---

पुरुषः प्रकृति-स्थो हि भुङ्क्ते प्रकृति-जान् गुणान्।

कारणं गुण-सङ्गोऽस्य सद्-असद्-योनि-जन्मसु॥२१॥

गुण-शब्दः स्व-कार्येष्व् औपचारिकः, स्वतः-स्वानुभवैक-सुखः पुरुषः प्रकृति-स्थः प्रकृति-संसृष्टः प्रकृति-जान् गुणान् प्रकृति-संसर्गौपाधिकान् सत्त्वादि-गुण-कार्य-भूतान् सुख-दुःखादीन् भुङ्क्तेऽनुभवति। प्रकृति-संसर्ग-हेतुम् आह--- पूर्व-पूर्व-प्रकृति-परिणाम-रूप-देव-मनुष्यादि-योनि-विशेषेषु स्थितोऽयं पुरुषस् तत्-तद्-योनि-प्रयुक्त-सत्त्वादि-गुण-मयेषु सुख-दुःखादिषु सक्तस् तत्-साधन-हेतु-भूतेषु पुण्य-पाप-कर्मसु प्रवर्तते, ततस् तत्-पुण्य-पाप-फलानुभवाय सद्-असद्-योनिषु साध्व्-असाधु-योनिषु जायते। ततश् च कर्म आरभते। ततश् च जायते। यावद् अमानित्वादिकान् आत्म-प्राप्ति-साधन-भूतान् गुणान् न सेवते, तावद् एव संसरति। तद् इदम् उक्तम्--- कारणं गुण-सङ्गोऽस्य सद्-असद्-योनि-जन्मसु इति॥१३।२१॥

उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः।

परमात्मेति चाप्य् उक्तो देहेऽस्मिन् पुरुषः परः॥२२॥

अस्मिन् देहेऽवस्थितो अयं पुरुषो देह-प्रवृत्त्य्-अनुगुण-सङ्कल्पादि-रूपेण देहस्य उपद्रष्टानुमन्ता च भवति। तथा देहस्य भर्ता च भवति। तथा देह-प्रवृत्ति-जनित-सुख-दुःखयोर् भोक्ता च भवति। एवं देह-नियमनेन देह-भरणेन देह-शेषित्वेन च देहेन्द्रिय-मनांसि प्रति महेश्वरो भवति। तथा च वक्ष्यते---

अस्मिन् देहे देहेन्द्रिय-मनांसि प्रति परमात्मेति चाप्य् उक्तः। देहे मनसि चात्म-शब्दोऽनन्तरम् एव प्रयुज्यते--- ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिद् आत्मानम् आत्मना [गीता १३।२४] इति। अपि-शब्दात् महेश्वर इत्य् अप्य् उक्त इति गम्यते। पुरुषः परः--- अनादि मत्-परम् [गीता १३।१२] इत्य् आदिनोक्तोऽपरिच्छिन्न-ज्ञान-शक्तिर् अयं पुरुषोऽनादि-प्रकृति-सम्बन्ध-कृत-गुण-सङ्गाद् एतद्-देह-मात्र-महेश्वरो देह-मात्र-परमात्मा च भवति॥१३।२२॥

य एनं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह।

सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते॥२३॥

एनम् उक्त-स्वभावं पुरुषम् उक्त-स्वभावां च प्रकृतिं वक्ष्यमाण-स्वभाव-युक्तैः सत्त्वादिभिर् गुणैः सह यो वेत्ति यथावद् विवेकेन जानाति स सर्वथा देव-मनुष्यादि-देहेष्व् अतिमात्र-क्लिष्ट-प्रकारेण वर्तमानोऽपि न भूयोऽभिजायते न भूयः प्रकृत्या संसर्गम् अर्हति, अपरिच्छिन्न-ज्ञान-लक्षणम्, अपहत-पाप्मानम् आत्मानं तद्-देहावसान-समये प्राप्नोतीत्य् अर्थः॥१३।२३॥

ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिद् आत्मानम् आत्मना।

अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्म-योगेन चापरे॥२४॥

केचिन् निष्पन्न-योगा आत्मनि शरीरेऽवस्थितम् आत्मानम् आत्मना मनसा ध्यानेन भक्ति-योगेन पश्यन्ति। अन्ये चानिष्पन्न-योगाः साङ्ख्येन योगेन ज्ञान-योगेन योग-योग्यं मनः कृत्वात्मानं पश्यन्ति। अपरे योगादिष्व् आत्मावलोकन-साधनेष्व् अनधिकृता ये ज्ञान-योगानधिकारिणः, तद्-अधिकारिणश् च, सुकरोपाय-सक्ताः व्यपदेश्याश् च, कर्म-योगेनान्तर्गत-ज्ञानेन मनसा योग-योग्यताम् आपाद्य आत्मानं पश्यन्ति॥१३।२४॥

अन्ये त्व् एवम् अजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते।

तेऽपि चातितरन्त्य् एव मृत्युं श्रुति-परायणाः॥२५॥

अन्ये तु कर्म-योगादिष्व् आत्मावलोकन-साधनेष्व् अनधिकृताः अन्येभ्यस् तत्त्व-दर्शिभ्यो ज्ञानिभ्यः श्रुत्वा कर्म-योगादिभिर् आत्मानम् उपासते, तेऽप्य् आत्म-दर्शनेन मृत्युम् अतितरन्ति। ये श्रुति-परायणाः श्रवण-मात्र-निष्ठाः, ते च श्रवण-निष्ठाः पूत-पापाः क्रमेण कर्म-योगादिकम् आरभ्यातितरन्त्य् एव मृत्युम्। अपि-शब्दाच् च पर्व-भेदोऽवगम्यते॥१३।२५॥

अथ प्रकृति-संसृष्टस्य आत्मनो विवेकानुसन्धान-प्रकारं वक्तुं सर्वं स्थावरं जङ्गमं च सत्त्वं चिद्-अचित्-संसर्ग-जम् इत्य् आह---

यावत् सञ्जायते किञ्चित् सत्त्वं स्थावर-जङ्गमम्।

क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ-संयोगात् तद् विद्धि भरतर्षभ॥२६॥

यावत् स्थावर-जङ्गमात्मना सत्त्वं जायते तावत् क्षेत्र-क्षेत्रज्ञयोर् इतरेतर-संयोगाद् एव जायते। संयुक्तम् एव जायते, न त्व् इतरेतर-वियुक्तम् इत्य् अर्थः॥१३।२६॥

समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्।

विनश्यत्स्व् अविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति॥२७॥

एवम् इतरेतर-युक्तेषु सर्वेषु भूतेषु देवादि-विषमाकाराद् वियुक्तं तत्र तत्र तत्-तद्-देहेन्द्रिय-मनांसि प्रति परमेश्वरत्वेन स्थितम् आत्मानं ज्ञातृत्वेन समानाकारं तेषु देहादिषु विनश्यत्सु विनाशानर्ह-स्वभावेनाविनश्यन्तं यः पश्यति, स पश्यति। स आत्मानं यथावद् अवस्थितं पश्यति। यस् तु देवादि-विषयम् आकारेणात्मानम् अपि विषमाकारं जन्म-विनाशादि-युक्तं च पश्यति स नित्यम् एव संसरतीत्य् अभिप्रायः॥१३।२७॥

समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितम् ईश्वरम्।

न हिनस्त्य् आत्मनात्मानं ततो याति परां गतिम्॥२८॥

सर्वत्र देवादिशरीरेषु तत्-तच्-छेषित्वेनाधारतया नियन्तृतया च स्थितम् ईश्वरम् आत्मानं देवादि-विषमाकार-वियुक्तं ज्ञानैकाकारतया समं पश्यन् आत्मना मनसा स्वम् आत्मानं न हिनस्ति रक्षति, संसारान् मोचयति। ततस् तस्माद् ज्ञातृतया सर्वत्र समानाकार-दर्शनात् परां गतिं याति। गम्यत इति गतिः। परं गन्तव्यं यथावद् अवस्थितम् आत्मानं प्राप्नोति। देवाद्य्-आकार-युक्ततया सर्वत्र विषमम् आत्मानं पश्यन्न् आत्मानं हिनस्ति, भव-जलधि-मध्ये प्रक्षिपति॥१३।२८॥

प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः।

यः पश्यति तथात्मानम् अकर्तारं स पश्यति॥२९॥

सर्वाणि कर्माणि कार्य-कारण-कर्तृत्वे हेतुः प्रकतिर् उच्यते [१३।२०] इति पूर्वोक्त-रीत्या प्रकृत्या क्रियमाणानीति यः पश्यति, तथात्मानम् अकर्तारं ज्ञानाकारं च यः पश्यति, तस्य प्रकृति-संयोगस् तद्-अधिष्ठानं तज्-जन्य-सुख-दुःखानुभवश् च कर्म-रूपाज्ञान-कृतानीति च यः पश्यति स आत्मानं यथावद् अवस्थितं पश्यति॥१३।२९॥

यदा भूत-पृथग्-भावम् एक-स्थम् अनुपश्यति।

तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा॥३०॥

प्रकृति-पुरुष-तत्त्व-द्वयात्मकेषु देवादिषु सर्वेषु भूतेषु सत्सु तेषां देवत्व-मनुष्यत्व-ह्रस्वत्व-दीर्घत्वादि पृथग्-भावम् एक-स्थम् एक-तत्त्व-स्थं प्रकृति-स्थं यदा पश्यति, नात्म-स्थम्, तत एव प्रकृतित एव उत्तरोत्तर-पुत्र-पौत्रादि-भेद-विस्तारं च यदा पश्यति, तदइव ब्रह्म सम्पद्यतेऽनवच्छिन्न-ज्ञानैकाकारम् आत्मानं प्राप्नोतीत्य् अर्थः॥१३।३०॥

अनादित्वान् निर्गुणत्वात् परमात्मायम् अव्ययः।

शरीर-स्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते॥३१॥

अयं परमात्मा देहात् निष्कृष्य स्वभावेन निरूपितः। शरीर-स्थोऽप्य् अनादित्वाद् अनारभ्यत्वाद् अव्ययो व्यय-रहितः। निर्गुणत्वात् सत्त्वादि-गुण-रहितत्वात् न करोति न लिप्यते। देह-स्वभावैः न लिप्यते, न बध्यते॥१३।३१॥

यद्यपि निर्गुणत्वान् न करोति, नित्य-संयुक्तो देह-स्वभावैः कथं न लिप्यते। इत्य् अत्राह---

यथा सर्व-गतं सौक्ष्म्याद् आकाशं नोपलिप्यते।

सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते॥३२॥

यथाकाशं सर्व-गतम् अपि सर्वैः वस्तुभिः संयुक्तम् अपि सौक्ष्म्यात् सर्व-वस्तु-स्वभावैर् न लिप्यते, तथात्मा अतिसौक्ष्म्यात् सर्वत्र देव-मनुष्यादौ देहेऽवस्थितोऽपि तत्-तद्-देह-स्वभावैर् न लिप्यते॥१३।३२॥

यथा प्रकाशयत्य् एकः कृत्स्नं लोकम् इमं रविः।

क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत॥३३॥

यथा एक आदित्यः स्वया प्रभया कृत्स्नम् इमं लोकं प्रकाशयति, तथा क्षेत्रम् अपि क्षेत्री ममेदं क्षेत्रम् ईदृशम् इति कृत्स्नं बहिर् अन्तश् चापाद-तल-मस्तकं स्वकीयेन ज्ञानेन प्रकाशयति। अतः प्रकाश्या लोकात् प्रकाशकादित्यवद् वेदितृत्वेन वेद्य-भूताद् अस्मात् क्षेत्राद् अत्यन्त-विलक्षणोऽयम् उक्त-लक्षण आत्मेत्य् अर्थः॥१३।३३॥

क्षेत्र-क्षेत्रज्ञयोर् एवम् अन्तरं ज्ञान-चक्षुषा।

भूत-प्रकृति-मोक्षं च ये विदुर् यान्ति ते परम्॥३४॥

एवम् उक्तेन प्रकारेण क्षेत्र-क्षेत्रज्ञयोर् अन्तरं विशेषं विवेक-विषय-ज्ञानाख्येन चक्षुषा ये विदुर् भूत-प्रकृति-मोक्षं च ते परं यान्ति निर्मुक्त-बन्धनम्, आत्मानं प्राप्नुवन्ति। मोक्ष्यतेऽनेन इति मोक्षः। अमानित्वादिकम् उक्तं मोक्ष-साधनम् इत्य् अर्थः। क्षेत्र-क्षेत्रज्ञयोर् विवेक-विषयेणोक्तेन ज्ञानेन तयोर् विवेकं विदित्वा भूताकार-परिणत-प्रकृति-मोक्षोपायम् अमानित्वादिकं चावगम्य ये आचरन्ति, ते निर्मुक्त-बन्धाः स्वेन रूपेणावस्थितम् अनवच्छिन्न-ज्ञान-लक्षणम् आत्मानं प्राप्नुवन्तीत्य् अर्थः॥१३।३४॥

इति श्रीमद्-रामानुजाचार्य-विरचिते गीता-भाष्ये त्रयोदशोऽध्यायः॥१३॥

**

పూర్వస్మిన్ షట్కే పరమ-ప్రాప్యస్య పరస్య బ్రహ్మణో భగవతో వాసుదేవస్య ప్రాప్త్య్-ఉపాయ-భూత-భక్తి-రూప-భగవద్-ఉపాసనాఙ్గ-భూతం ప్రాప్తుః ప్రత్యగ్-ఆత్మనో యాథాత్మ్య-దర్శనం జ్ఞాన-యోగ-కర్మ-యోగ-లక్షణ-నిష్ఠా-ద్వయ-సాధ్యమ్ ఉక్తమ్। మధ్యమే చ పరమ-ప్రాప్య-భూత-భగవత్-తత్త్వ-యాథాత్మ్య-తన్-మాహాత్మ్య-జ్ఞాన-పూర్వకైకాన్తికాత్యన్తిక-భక్తి-యోగ-నిష్ఠా ప్రతిపాదితాః। అతిశయితైశ్వర్యాపేక్షాణామ్ ఆత్మ-కైవల్య-మాత్రాపేక్షాణాం చ భక్తి-యోగస్ తత్-తద్-అపేక్షిత-సాధనమ్ ఇతి చోక్తమ్।

ఇదానీమ్ ఉపరితన-షట్కే ప్రకృతి-పురుష-తత్-సంసర్గ-రూప-ప్రపఞ్చేశ్వర-యాథాత్మ్య-కర్మ-జ్ఞాన-భక్తి-స్వరూప-తద్-ఉపాదాన-ప్రకారాశ్ చ షట్క-ద్వయోదితా విశోధ్యన్తే। తత్ర తావత్ త్రయోదశే దేహాత్మనోః స్వరూపం దేహ-యాథాత్మ్య-శోధనం దేహ-వియుక్తాత్మ-ప్రాప్త్య్-ఉపాయః। వివిక్తాత్మ-స్వరూప-సంశోధనమ్। తథావిధస్యాత్మనశ్ చాచిత్-సమ్బన్ధ-హేతుః। తతో వివేకానుసన్ధాన-ప్రకారశ్ చోచ్యతే---

ఇదం శరీరం కౌన్తేయ క్షేత్రమ్ ఇత్య్ అభిధీయతే।

ఏతద్ యో వేత్తి తం ప్రాహుః క్షేత్రజ్ఞ ఇతి తద్-విదః॥౧॥

ఇదం శరీరం దేవోఽహమ్, మనుష్యోఽహమ్, స్థూలోఽహమ్, కృశోఽహమ్, ఇత్య్ ఆత్మనా భోక్త్రా సహ సామానాధికరణ్యేన ప్రతీయమానం భోక్తుర్ ఆత్మనోఽర్థాన్తర-భూతం తస్య భోగ-క్షేత్రమ్ ఇతి శరీర-యాథాత్మ్య-విద్భిర్ అభిధీయతే। ఏతద్ అవయవశః సఙ్ఘాత-రూపేణ చేదమ్ అహం వేద్మి ఇతి యో వేత్తి తం వేద్య-భూతాద్ అస్మాద్ వేదితృత్వేనార్థాన్తర-భూతం క్షేత్రజ్ఞ ఇతి తద్-విదః ఆత్మ-యాథాత్మ్య-విదః ప్రాహుః।

యద్యపి దేహ-వ్యతిరిక్త-ఘటాద్య్-అర్థానుసన్ధాన-వేలాయాం దేవోఽహమ్, మనుష్యోఽహమ్, ఘటాదికం జానామీతి దేహ-సామానాధికరణ్యేన జ్ఞాతారమ్ ఆత్మానమ్ అనుసన్ధత్తే। తథాపి దేహానుభవ-వేలాయాం దేహమ్ అపి ఘటాదికమ్ ఇవ ఇదమ్ అహం వేద్మీతి వేద్యతయా వేదితానుభవతీతి వేదితుర్ ఆత్మనో వేద్యతయా శరీరమ్ అపి ఘటాదివద్ అర్థాన్తర-భూతమ్। తథా ఘటదేర్ ఇవ వేద్య-భూతాచ్ ఛరీరాద్ అపి వేదితా క్షేత్రజ్ఞోఽర్థాన్తర-భూతః। సామానాధికరణ్యేన ప్రతీతిస్ తు వస్తుతః శరీరస్య గోత్వాదివద్ ఆత్మ-విశేషణతైక-స్వభావతయా తద్-అపృథక్-సిద్ధేర్ ఉపపన్నా। తత్ర వేదితుర్ అసాధారణాకారస్య చక్షుర్-ఆది-కరణావిషయత్వాద్ యోగ-సంస్కృత-మనో-విషయత్వాచ్ చ, ప్రకృతి-సన్నిధానాద్ ఏవ మూఢాః ప్రకృత్య్-ఆకారమ్ ఏవ వేదితారం పశ్యన్తి। తథా చ వక్ష్యతి---

క్షేత్రజ్ఞం చాపి మాం విద్ధి సర్వ-క్షేత్రేషు భారత।

క్షేత్ర-క్షేత్రజ్ఞయోర్ జ్ఞానం యత్ తజ్ జ్ఞానం మతం మమ॥౨॥

దేవ-మనుష్యాది-సర్వ-క్షేత్రేషు వేదితృత్వైకాకారం క్షేత్రజ్ఞం చ మాం విద్ధి--- మద్-ఆత్మకం విద్ధి। క్షేత్రజ్ఞం చాపీత్య్ అపి-శబ్దాత్ క్షేత్రమ్ అపి మాం విద్ధీత్య్ ఉక్తమ్ ఇత్య్ అవగమ్యతే। యథా క్షేత్రం క్షేత్రజ్ఞ-విశేషణతైక-స్వభావతయా తద్-అపృథక్-సిద్ధేస్ తత్-సామానాధికరణ్యేనైవ నిర్దేశ్యం, తథా క్షేత్రం క్షేత్రజ్ఞశ్ చ మద్-విశేషణతైక-స్వభావతయా మద్-అపృథక్-సిద్ధేర్ మత్-సామానాధికరణ్యేనైవ నిర్దేశ్యౌ విద్ధి।

వక్ష్యతి హి--- క్షేత్రాత్ క్షేత్రజ్ఞాచ్ చ బద్ధ-ముక్తోభయావస్థాత్ క్షరాక్షర-శబ్ద-నిర్దిష్టద్ అర్థాన్తరత్వం పరస్య బ్రహ్మణో వాసుదేవస్య---

పృథివ్య్-ఆది-సఙ్ఘాత-రూపస్య క్షేత్రస్య క్షేత్రజ్ఞస్య చ భగవచ్-ఛరీరతైక-స్వభావ-స్వరూపతయా భగవద్-ఆత్మకత్వం శ్రుతయో వదన్తి। యః పృథివ్యాం తిష్ఠన్ పృథివ్యా అన్తరో యం పృథివీ న వేద యస్య పృథివీ శరీరం యః పృథివీమ్ అన్తరో యమయత్య్ ఏష త ఆత్మాన్తర్యామ్య్ అమృతః [బృ।ఆ।ఉ। ౩।౭।౩] ఇత్య్ ఆరభ్య య ఆత్మని తిష్ఠన్న్ ఆత్మనోఽన్తరో యమ్ ఆత్మా వేద యస్యాత్మా శరీరం య ఆత్మానమ్ అన్తరో యమయతి। స త ఆత్మాన్తర్యామ్య్ అమృతః [?] ఇత్య్ ఆద్యాః। ఇదమ్ ఏవాన్తర్యామితయా సర్వ-క్షేత్ర-జ్ఞానామ్ ఆత్మత్వేనావస్థానం భగవత్-సామానాధికరణ్యేన వ్యపదేశ-హేతుః। అహమ్ ఆత్మా గుడాకేశ సర్వ-భూతాశయ-స్థితః [గీతా ౧౦।౨౦], న తద్ అస్తి వినా యత్ స్యాన్ మయా భూతం చరాచరమ్ [గీతా ౧౦।౩౯], విష్టభ్యాహమ్ ఇదం కృత్స్నమ్ ఏకాంశేన స్థితో జగత్ [గీతా ౧౦।౪౨] ఇతి। పురుస్తాద్ ఉపరిష్టత్ చాభిధాయ మధ్యే సామానాధికరణ్యేన వ్యపదిశతి। ఆదిత్యానామ్ అహం విష్ణుః [గీతా ౧౦।౨౧] ఇత్య్ ఆదినా। యద్ ఇదం క్షేత్ర-క్షేత్రజ్ఞయోర్ వివేక-విషయం తయోర్ మద్-ఆత్మకత్వ-విషయం చ జ్ఞానమ్ ఉక్తమ్, తద్ ఏవ ఉపాదేయం జ్ఞానమ్ ఇతి మమ మతమ్।

కేచిద్ ఆహుః--- క్షేత్రజ్ఞం చాపి మాం విద్ధీతి సామానాధికరణ్యేనైకత్వమ్ అవగమ్యతే, తతశ్ చిశ్వరస్యైవ సతోఽజ్ఞానాత్ క్షేత్రజ్ఞత్వమ్ ఇవ భవతీత్య్ అభ్యుపగన్తవ్యమ్, తన్-నివృత్త్య్-అర్థశ్ చాయమ్ ఏకత్వోపదేశః। అనేన చాప్తతమ-భగవద్-ఉపదేశేన "రజ్జుర్ ఇయం న సర్పః" ఇత్య్ ఆప్తోపదేశేన సర్పత్వ-భ్రమ-నివృత్తివత్ క్షేత్రజ్ఞత్వ-భ్రమో నివర్తత ఇతి।

తే ప్రష్టవ్యా అయమ్ ఉపదేష్టా భగవాన్ వాసుదేవః పరమేశ్వరః కిమ్ ఆత్మ-యాథాత్మ్య-సాక్షాత్-కారేణ నివృత్తాజ్ఞానః, ఉత న। ఇతి। నివృత్తాజ్ఞానశ్ చేత్, నిర్విశేష-చిన్-మాత్రైక-స్వరూప ఆత్మన్య్ అతద్-రూపాధ్యాసాసమ్భావనయా కౌన్తేయాది-భేద-దర్శనం తాన్ ప్రత్య్ ఉపదేశాది-వ్యాపారశ్ చ న సమ్భవతి। అథాత్మ-యాథాత్మ్య-సాక్షాత్కారాభావాద్ అనివృత్తాజ్ఞానః, తర్హి తస్యాజ్ఞత్వాద్ ఏవ ఆత్మ-జ్ఞానోపదేశారమ్భో న సమ్భవతి। ఉపదేక్ష్యన్తి తే జ్ఞానం జ్ఞానినస్ తత్త్వ-దర్శినః [గీతా ౪।౩౪] ఇతి హ్య్ ఉక్తమ్। అత ఏవమ్ ఆదివాదా అనాకలిత-శ్రుతి-స్మృతీతిహాస-పురాణ-న్యాయ-సదాచార-స్వ-వాక్య-విరోధైః స్వ-వచః స్థాపన-దురాగ్రహైర్ అజ్ఞానిభిర్ జగన్-మోహనాయ ప్రవర్తితాః, ఇత్య్ అనాదరణీయాః।

అత్రేదం తత్త్వమ్--- అచిద్-వస్తునశ్ చిద్-వస్తునః పరస్య బ్రహ్మణో భోగ్యత్వేన భోక్తృత్వేన ఈశితృత్వేన చ స్వరూప-వివేకమ్ ఆహుః కాశ్చన శ్రుతయః--- అస్మాన్ మాయీ సృజతే విశ్వమ్ ఏతత్ తస్మింశ్ చాన్యో మాయయా సన్నిరుద్ధః [శ్వే।ఉ। ౪।౯], మాయాం తు ప్రకృతిం విద్యాన్ మాయినం తు మహేశ్వరమ్ [శ్వే।ఉ। ౪।౧౦], క్షరం ప్రధానమ్ అమృతాక్షరం హరః క్షరాత్మానావ్ ఈశతే దేవ ఏకః [శ్వే।ఉ। ౧।౧౦]। అమృతాక్షరం హర ఇతి భోక్తా నిర్దిశ్యతే, ప్రధానం భోగ్యత్వేన హరతీతి హరః। స కారణం కరణాధిపాధిపో న చాస్య కశ్చిజ్ జనితా న చాధిపః [శ్వే।ఉ। ౬।౯], ప్రధాన-క్షేత్రజ్ఞ-పతిర్ గుణేశః [శ్వే।ఉ। ౬।౧౬], పతిం విశ్వస్యాత్మేశ్వరం శాశ్వతం శివమ్ అచ్యుతమ్ [తై।నా।ఉ। ౧] జ్ఞాజ్ఞౌ ద్వావ్ అజావ్ ఈశనీశౌ [శ్వే।ఉ। ౧।౯], నిత్యో నిత్యానాం చేతనశ్ చేతనానామ్ ఏకో బహూనాం యో విదధాతి కామాన్ [శ్వే।ఉ। ౬।౧౩], భోక్తా భోగ్యం ప్రేరితారం చ మత్వా [శ్వే।ఉ। ౧।౧౨], పృథగ్ ఆత్మానం ప్రేరితారం చ మత్వా జుష్టస్ తతస్ తేనామృత్వమ్ ఏతి [శ్వే।ఉ। ౧।౬], తయోర్ అన్యః పిప్పలం స్వాద్వ్ అత్త్య్ అనశ్నన్న్ అన్యోఽభిచాకశీతి [ము।ఉ। ౩।౧।౧],

గౌర్ అనాద్య్-అన్తవతీ సా జనిత్రీ భూత-భావినీ [మా।ఉ। ౫],

అత్రాపి---

ప్రకృతిం పురుషం చైవ విద్ధ్య్ అనాదీ ఉభావ్ అపి। [గీతా ౧౩।౧౯]

కృత్స్న-జగద్-యోని-భూతం మహద్ బ్రహ్మ మదీయం ప్రకృత్య్-ఆఖ్యం భూత-సూక్ష్మమ్ అచిద్-వస్తు యత్ తస్మిన్ చేతనాఖ్యం గర్భం సంయోజయామి, తతో మత్-సఙ్కల్ప-కృతాచ్ చిద్-అచిత్-సంసర్గాద్ ఏవ దేవాది-స్థావరాన్తానామ్ అచిన్-మిశ్రాణాం సర్వ-భూతానాం సమ్భవో భవతీత్య్ అర్థః। శ్రుతవ్ అపి భూత-సూక్ష్మం బ్రహ్మ ఇతి నిర్దిష్టం తస్మాద్ ఏతద్ బ్రహ్మ నామ-రూపమ్ అన్నం చ జాయతే [ము।ఉ। ౧।౧।౯] ఇతి।

ఏవం భోక్తృ-భోగ్య-రూపేణావస్థితయోః సర్వావస్థావస్థితయోశ్ చిద్-అచితోః పరమ-పురుష-శరీరతయా తన్-నియామ్యత్వేన తద్-అపృథక్-స్థితిం పరమ-పురుషస్య చాత్మత్వమ్ ఆహుః కాశ్చన శ్రుతయః--- యః పృథివ్యాం తిష్ఠన్ పృథివ్యా అన్తరో యం పృథివీ న వేద, యస్య పృథివీ శరీరం యః పృథివీమన్తరో యమయతి [బృ।ఆ।ఉ। ౩।౭।౩] ఇత్య్ ఆరభ్య, య ఆత్మని తిష్ఠన్న్ ఆత్మనోఽన్తరో యమ్ ఆత్మా న వేద, యస్యాత్మా శరీరం య ఆత్మానమ్ అన్తరో యమయతి స త ఆత్మాన్తర్యామ్య్ అమృతః [బృ।ఆ।ఉ। ౩।౭।౨౨] ఇతి। తథా యస్య పృథివీ శరీరమ్, యః పృథివీమ్ అన్తరే సఞ్చరయన్ యం పృథివీ న వేద ఇత్య్ ఆరభ్య, యస్యాక్షరం శరీరం యోఽక్షరమ్ అన్తరే సఞ్చరయన్ యమ్ అక్షరం న వేద యస్య మృత్యుః శరీరం యో మృత్యుమ్ అన్తరే సఞ్చరన్ యం మృత్యుర్ న వేద। స ఏష సర్వ-భూతాన్తరాత్మాపహత-పాప్మా దివ్యో దేవ ఏకో నారాయణః [సు।ఉ। ౭] అత్ర మృత్యు-శబ్దేన తమః-శబ్ద-వాచ్యం సూక్ష్మావస్థమ్ అచిద్-వస్త్వ్ అభిధీయతే। అస్యామ్ ఏవోపనిషది--- అవ్యక్తమ్ అక్షరే లీయతేఽక్షరం తమసి లీయతే। తమః పరే దేవ ఏకీభూయ తిష్ఠతి [సు।ఉ। ౨] ఇతి వచనాద్ అన్తః-ప్రవిష్టః శాస్తా జనానాం సర్వాత్మా [తై।ఆ। ౩।౧౧] ఇతి చ।

ఏవం సర్వావస్థావస్థిత-చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరతయా తత్-ప్రకారః పరమ-పురుష ఏవ కార్యావస్థ-కారణావస్థ-జగద్-రూపేణావస్థిత ఇతీమమ్ అర్థం జ్ఞాపయితుం కాశ్చన శ్రుతయః కార్యావస్థం కారణావస్థం జగత్ స ఏవ ఇత్య్ ఆహుః, యథా--- సద్ ఏవ సోమ్యేదమ్ అగ్ర ఆసీద్ ఏకమ్ ఏవాద్వితీయమ్ [ఛా।ఉ। ౬।౨।౨], తద్ ఐక్షత బహు స్యాం ప్రజాయేయేతి తత్ తేజోఽసృజత [ఛా।ఉ। ౬।౨।౩] ఇత్య్ ఆరభ్య, సన్-మూలాః సర్వాః ప్రజాః సద్-ఆయతనాః సత్-ప్రతిష్ఠాః [ఛా।ఉ। ౬।౮।౬], ఐతదాత్మ్యమ్ ఇదం సర్వం తత్ సత్యం స ఆత్మా తత్త్వమ్ అసి శ్వేతకేతో [ఛా।ఉ। ౬।౮।౭] ఇతి।

తథా, సోఽకామయత బహు స్యాం ప్రజాయేయేతి। స తపోఽతప్యత। స తపస్ తప్త్వేదం సర్వమ్ అసృజత ఇత్య్ ఆరభ్య సత్యం చానృతం చ సత్యమ్ అభవత్ [తై।ఉ। ౨।౬।౧] ఇత్య్ ఆద్యాః। అత్రాపి శ్రుత్య్-అన్తర-సిద్ధశ్ చిద్-అచితోః పరమ-పురుషస్య చ స్వరూప-వివేకః స్మారితః। హన్తాహమ్ ఇమాస్ తిస్రో దేవతా అనేన జీవేనాత్మనానుప్రవిశ్య నామ-రూపే వ్యాకరవాణీతి [ఛా।ఉ। ౬।౩।౨] తత్ సృష్ట్వా తద్ ఏవానుప్రావిశత్। తద్ అనుప్రవిశ్య సచ్ చ త్యచ్ చాభవత్। విజ్ఞానం చావిజ్ఞానం చ సత్యం చానృతం చ సత్యమ్ అభవత్ [తై।ఉ। ౨।౬।౧] ఇతి చ।

అనేన జీవేనాత్మనానుప్రవిశ్యేతి జీవస్య బ్రహ్మాత్మకత్వం, తద్ సచ్ చ త్యచ్ చాభవద్ విజ్ఞానం చావిజ్ఞానం చ ఇత్య్ అనేనైకార్థ్యాద్ ఆత్మ-శరీర-భావ-నిబన్ధనమ్ ఇతి విజ్ఞాయతే। ఏవం-భూతమ్ ఏవ యన్-నామ-రూప-వ్యాకరణం తద్ ధేదం తర్హ్య్ అవ్యాకృతమ్ ఆసీత్ తన్-నామ-రూపాభ్యామ్ ఏవ వ్యాక్రియతే [బృ।ఆ।ఉ। ౧।౪।౭] ఇత్య్ అత్రాప్య్ ఉక్తమ్। అతః కార్యావస్థః కారణావస్థశ్ చ స్థూల-సూక్ష్మ-చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరః పరమ-పురుష ఏవ, ఇతి కారణాత్ కార్యస్యానన్యత్వేన కారణావిజ్ఞానేన కార్యస్య జ్ఞాతతయైక-విజ్ఞానేన సర్వ-విజ్ఞానం సమీహితమ్ ఉపపన్నతరమ్।

హన్తాహమ్ ఇమాస్ తిస్రో దేవతా అనేన జీవేనాత్మనానుప్రవిశ్య నామ-రూపే వ్యాకరవాణి [ఛా।ఉ। ౬।౩।౨] ఇతి తిస్రో దేవతా ఇతి సర్వమ్ అచిద్ వస్తు నిర్దిశ్య తత్ర స్వాత్మక-జీవానుప్రవేశేన నామ-రూప-వ్యాకరణ-వచనాత్ సర్వే వాచకాః శబ్దాః అచిజ్-జీవ-విశిష్ట-పరమాత్మన ఏవ వాచకాః, ఇతి కారణావస్థ-పరమాత్మ-వాచినా శబ్దేన కార్య-వాచినః శబ్దస్య సామానాధికరణ్యం ముఖ్య-వృత్తమ్। అతః స్థూల-సూక్ష్మ-చిద్-అచిత్-ప్రకారం బ్రహ్మైవ కార్యం కారణం చేతి బ్రహ్మోపాదానం జగత్। సూక్ష్మ-చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరం బ్రహ్మైవ కారణమ్ ఇతి జగతో బ్రహ్మోపాదానత్వేఽపి సఙ్ఘాతస్య ఉపాదానత్వేన చిద్-అచితోర్ బ్రహ్మణశ్ చ స్వభావాసఙ్కరోఽప్య్ ఉపపన్నతరః।

యథా శుక్ల-కృష్ణ-రక్త-తన్తు-సఙ్ఘాతోపాదానత్వేఽపి విచిత్ర-పటస్య తత్-తత్-తన్తు-ప్రదేశ ఏవ శౌక్ల్యాది-సంయోగః, ఇతి కార్యావస్థాయామ్ అపి న సర్వత్ర వర్ణ-సఙ్కరః, కారణవత్ సర్వత్ర చాసఙ్కరః। తథా చిద్-అచిద్-ఈశ్వర-సఙ్ఘాతోపాదానత్వేఽపి జగతః కార్యావస్థాయామ్ అపి భోక్తృత్వ-భోగ్యత్వ-నియన్తృత్వ-నియమ్యత్వాద్య్-అసఙ్కరః। తన్తూనాం పృథక్-స్థితి-యోగ్యానామ్ ఏవ పురుషేచ్ఛయా కదాచిత్ సంహతానాం కారణత్వం కార్యత్వం చ। ఇహ తు చిద్-అచితోః సర్వావస్థయోః పరమ-పురుష-శరీరత్వేన తత్-ప్రకారతయైఏవ పదార్థత్వాత్ తత్-ప్రకారః పరమ-పురుష ఏవ కారణం కార్యం చ, స ఏవ సర్వదా సర్వ-శబ్ద-వాచ్య ఇతి విశేషః స్వభావ-వేదస్ తద్-అసఙ్కరశ్ చ తత్ర చాత్ర చ తుల్యః।

ఏవం చ సతి పరస్య బ్రహ్మణః కార్యానుప్రవేశేఽపి స్వరూపాన్యథా-భావాభావాద్ అవికృతత్వమ్ ఉపపన్నతరమ్। స్థూలావస్థస్య నామ-రూప-విభాగ-విభక్తస్య చిద్-అచిద్-వస్తున ఆత్మతయా అవస్థానాత్ కార్యత్వమ్ అప్య్ ఉపపన్నతరమ్। అవస్థాన్తరాపత్తిర్ ఏవ హి కార్యతా। నిర్గుణ-వాదాశ్ చ పరస్య బ్రహ్మణో హేయ-గుణ-సమ్బన్ధాభావాద్ ఉపపద్యన్తే। అపహత-పాప్మా విజరో విమృత్యుర్ విశోకో విజిఘత్సోఽపిపాసః [ఛా।ఉ। ౮।౭।౧] ఇతి హేయ-గుణాన్ ప్రతిషిధ్య సత్య-కామః సత్య-సఙ్కల్పః [ఛా।ఉ। ౮।౭।౧] ఇతి కల్యాణ-గుణాన్ విదధతీయం శ్రుతిర్ ఏవాన్యత్ర సామాన్యేనావగతం గుణ-నిషేధం హేయ-గుణ-విషయం వ్యవస్థాపయతి।

జ్ఞాన-స్వరూపం బ్రహ్మ ఇతి వాదశ్ చ సర్వజ్ఞస్య సర్వ-శక్తేర్ నిఖిల-హేయ-ప్రత్యనీక-కల్యాణ-గుణాకరస్య పరస్య బ్రహ్మణః స్వరూపం జ్ఞానైక-నిరూపణీయం స్వప్రకాశతయా జ్ఞాన-స్వరూపం చేత్య్ అభ్యుపగమాద్ ఉపపన్నతరః। యః సర్వజ్ఞః సర్వ-విత్ [ము।ఉ। ౧।౧।౯], పరాస్య శక్తిర్ వివిధైవ శ్రూయతే స్వాభావికీ జ్ఞాన-బల-క్రియా చ [శ్వే।ఉ। ౬।౮], విజ్ఞాతారమ్ అరే కేన విజానీయాత్ [బృ।ఆ।ఉ। ౨।౪।౧౪] ఇత్య్ ఆదికా జ్ఞాతృత్వమ్ ఆవేదయన్తి। సత్యం జ్ఞానమ్ అనన్తమ్ [తై।ఉ। ౨।౧।౧] ఇత్య్-ఆదికాశ్ చ, జ్ఞానైక-నిరూపణీయతయా స్వప్రకాశతయా చ జ్ఞాన-స్వరూపత్వమ్। సోఽకామయత బహు స్యాం ప్రజాయేయ [తై।ఉ। ౨।౬।౧], తద్ ఐక్షత బహు స్యామ్ [ఛా।ఉ। ౬।౨।౩], తన్-నామ-రూపాభ్యామ్ ఏవ వ్యాక్రియత [బృ।ఆ।ఉ। ౧।౪।౭], ఆత్మని ఖల్వ్ అరే దృష్టే శ్రుతే మతే విజ్ఞాత ఇదం సర్వం విదితం [భవతి] [బృ।ఆ।ఉ। ౪।౫।౬], సర్వం తం పరాదాద్ యోఽన్యత్రాత్మనః సర్వం వేద [బృ।ఆ।ఉ। ౪।౫।౭], తస్య హ వా ఏతస్య మహతో భూతస్య నిఃశ్వసితమ్ ఏతద్ యద్ ఋగ్-వేదః [బృ।ఆ।ఉ। ౪।౫।౧౧], ఇతి బ్రహ్మైవ స్వ-సఙ్కల్పాద్ విచిత్ర-స్థిర-త్రస-స్వరూపతయా నానా-ప్రకారమ్ అవస్థితమ్ ఇతి। తత్-ప్రత్యనీకాబ్రహ్మాత్మక-వస్తునానాత్వమ్ అతత్త్వమ్ ఇతి ప్రతిషిధ్యతే। మృత్యోః స మృత్యుమ్ ఆప్నోతి య ఇహ నానేవ పశ్యతి [బృ।ఆ।ఉ। ౪।౪।౧౯], నేహ నానాస్తి కిఞ్చన [క।ఉ। ౨।౧।౧౧], యత్ర హి ద్వైతమ్ ఇవ భవతి \॥। తద్-ఇతర ఇతరం పశ్యతి\॥। యత్ర త్వ్ అస్య సర్వమ్ ఆత్మైవాభూత్ తత్ కేన కిం జిఘ్రేత్ తత్ కేన కం పశ్యేత్ [బృ।ఆ।ఉ। ౨।౪।౧౪] ఇత్య్ ఆదినా।

న పునః బహు స్యాం ప్రజాయేయ [తై।ఉ। ౨।౬] ఇత్య్ ఆది శ్రుతి-సిద్ధ-స్వ-సఙ్కల్ప-కృతం బ్రహ్మణో నానా-నామ-రూప-భాక్త్వేన నానా-ప్రకారత్వమ్ అపి నిషిధ్యతే। యత్ర త్వ్ అస్య సర్వమ్ ఆత్మైవాభూత్ [బృ।ఆ।ఉ। ౨।౪।౧౪] ఇతి నిషేధ-వాక్యారమ్భే చ తత్-స్థాపితం సర్వం తం పరాదాద్ యోఽన్యత్రాత్మనః సర్వం వేద [బృ।ఆ।ఉ। ౪।౫।౭], తస్య హ వా ఏతస్య మహతో భూతస్య నిఃశ్వసితమ్ ఏతద్ యద్ ఋగ్-వేదః [బృ।ఆ।ఉ। ౪।౫।౭] ఇత్య్ ఆదినా।

ఏవం చిద్-అచిద్-ఈశ్వరాణాం స్వరూప-భేదం స్వభావ-భేదం చ వదన్తీనాం తాసాం కార్య-కారణ-భావం కార్య-కారణయోర్ అనన్యత్వం వదన్తీనాం చ సర్వాసాం శ్రుతీనామ్ అవిరోధః, చిద్-అచితోః పరమాత్మనశ్ చ సర్వదా శరీరాత్మ-భావం శరీర-భూతయోః కారణ-దశాయాం నామ-రూప-విభాగానర్హ-సూక్ష్మ-దశాపత్తిం కార్య-దశాయాం చ తద్-అర్హ-స్థూల-దశాపత్తిం వదన్తీభిః శ్రుతిభిర్ ఏవ జ్ఞాయతే, ఇతి బ్రహ్మాజ్ఞాన-వాదస్యౌపాధిక-బ్రహ్మ-భేద-వాదస్యాన్యస్యాప్య్ అన్యాయ-మూలకస్య సకల-శ్రుతి-విరుద్ధస్య న కథఞ్చిద్ అప్య్ అవకాశో విద్యతే। ఇత్య్ అలమ్ అతివిస్తరేణ॥౧౩।౨॥

తత్ క్షేత్రం యచ్ చ యాదృక్ చ యద్-వికారి యతశ్ చ యత్।

స చ యో యత్-ప్రభావశ్ చ తత్ సమాసేన మే శృణు॥౩॥

తత్ క్షేత్రం యచ్ చ యద్-ద్రవ్యమ్, యాదృక్ చ యేషామ్ ఆశ్రయ-భూతమ్, యద్-వికారి యే చాస్య వికారాః, యతశ్ చ యతో హేతోర్ ఇదమ్ ఉత్పన్నం, యస్మై ప్రయోజనాయ ఉత్పన్నమ్ ఇత్య్ అర్థః। యత్ యత్-స్వరూపం చ। ఇదం స చ యః స చ క్షేత్రజ్ఞో యః యత్-స్వరూపో యత్-ప్రభావశ్ చ యే చాస్య ప్రభావాః, తత్ సర్వం సమాసేన సఙ్క్షేపేణ మే మత్తః సృణు॥౧౩।౩॥

ఋషిభిర్ బహుధా గీతం ఛన్దోభిర్ వివిధైః పృథక్।

బ్రహ్మ-సూత్ర-పదైశ్ చైవ హేతుమద్భిర్ వినిశ్చితైః॥౪॥

తద్ ఇదం క్షేత్ర-క్షేత్రజ్ఞ-యాథాత్మ్యమ్ ఋషిభిః పరాశరాదిభిర్ బహుధా బహు-ప్రకారం గీతమ్---

తథా---

తథా చ---

ఏవం వివిక్తయోః ద్వయోర్ వాసుదేవాత్మకత్వం చాహుః---

ఛన్దోభిర్ వివిధైః పృథక్ పృథగ్-విధైశ్ ఛన్దోభిః ఋగ్-యజుః-సామాథర్వభిర్ దేహాత్మనోః స్వరూపం పృథగ్ గీతమ్--- తస్మాద్ వా ఏతస్మాద్ ఆత్మన ఆకాశః సమ్భూతః। ఆకాశాద్ వాయుః, వాయోరగ్నిః, అగ్నేరాపః, అద్భ్యః పృథివీ, పృథివ్యా ఓషధయః, ఓషధీభ్యోఽన్నమ్, అన్నాత్ పురుషః, స వా ఏష పురుషోఽన్నరసమయః [తై।ఉ। ౨।౧] ఇతి శరీర-స్వరూపమ్ అభిధాయ తస్మాద్ అన్తరం ప్రాణ-మయం తస్మాచ్ చాన్తరం మనో-మయమ్ అభిధాయ, తస్మాద్ వా ఏతస్మాన్ మనో-మయాద్ అన్యోఽన్తర ఆత్మా విజ్ఞాన-మయః [తై।ఉ। ౨।౪] ఇతి క్షేత్రజ్ఞ-స్వరూపమ్ అభిధాయ తస్మాద్ వా ఏతస్మాద్ విజ్ఞాన-మయాత్ అన్యోఽన్తర ఆత్మానన్ద-మయః [తై।ఉ। ౨।౫] ఇతి క్షేత్రజ్ఞస్యాప్య్ అన్తరాత్మతయా ఆనన్ద-మయః పరమాత్మాభిహితః। ఏవమ్ ఋక్-సామార్థవసు చ తత్ర తత్ర క్షేత్ర-క్షేత్రజ్ఞయోః పృథగ్-భావస్ తయోర్ బ్రహ్మాత్మకత్వం చ సుస్పష్టం గీతమ్।

బ్రహ్మ-సూత్రపదైశ్ చైవ బ్రహ్మ-ప్రతిపాదన-సూత్రాఖ్యైః పదైః శారీరక-సూత్రైః హేతుమద్భిర్ హేతు-యుక్తైః। వినిశ్చితైర్ నిర్ణయాన్తైః। న వియద్ అశ్రుతేః [వే।సూ। ౨।౩।౧] ఇత్య్ ఆరభ్య క్షేత్ర-ప్రకార-నిర్ణయ ఉక్తః। నాత్మాఽశ్రుతేర్ నిత్యత్వాచ్ చ తాభ్యః [వే।సూ। ౨।౩।౧౭] ఇత్య్ ఆరభ్య జ్ఞోఽత ఏవ [వే।సూ। ౨।౩।౧౮] ఇత్య్-ఆదిభిః క్షేత్రజ్ఞ-యాథాత్మ్య-నిర్ణయ ఉక్తః। పరాత్ తు తచ్ ఛ్రుతేః [వే।సూ। ౨।౩।౪౧] ఇతి చ భగవత్-ప్రవర్త్యత్వేన భగవద్-ఆత్మకత్వమ్ ఉక్తమ్॥౧౩।౪॥

ఏవం బహుదా గీతం క్షేత్ర-క్షేత్రజ్ఞ-యాథాత్మ్యం మయా సఙ్క్షేపేణ సుస్పష్టమ్ ఉచ్యమానం సృణ్వ్ ఇత్య్ అర్థః।

మహా-భూతాన్య్ అహఙ్కారో బుద్ధిర్ అవ్యక్తమ్ ఏవ చ।

ఇన్ద్రియాణి దశైకం చ పఞ్చ చేన్ద్రియ-గోచరాః॥౫॥

మహా-భూతాన్య్ అహఙ్కారో బుద్ధిర్ అవ్యక్తమ్ ఏవ చ ఇతి క్షేత్రారమ్భక-ద్రవ్యాణి। పృథివ్య్-అప్-తేజో-వాయ్వ్-ఆకాశ-మహా-భూతాని, అహఙ్కారో భూతాదిః, బుద్ధిర్ మహాన్, అవ్యక్తం ప్రకృతిః। ఇన్ద్రియాణి దశైకం చ పఞ్చ చేన్ద్రియ-గోచరా ఇతి క్షేత్రాశ్రితాని తత్త్వాని। ఇన్ద్రియాణి శ్రోత్ర-త్వక్-చక్షుర్-జిహ్వా-ఘ్రాణాని పఞ్చ జ్ఞానేన్ద్రియాణి వాక్-పాణి-పాద-పాయూపస్థాని పఞ్చ కర్మేన్ద్రియాణి, తాని దశ। ఏకమ్ ఇతి మనః। ఇన్ద్రియ-గోచరాశ్ చ పఞ్చ శబ్ద-స్పర్శ-రూప-రస-గన్ధాః॥౧౩।౫॥

ఇచ్ఛా ద్వేషః సుఖం దుఃఖం సఙ్ఘాతశ్ చేతనా ధృతిః।

ఏతత్ క్షేత్రం సమాసేన స-వికారమ్ ఉదాహృతమ్॥౬॥

ఇచ్ఛా ద్వేషః సుఖం దుఃఖమ్ ఇతి క్షేత్ర-కార్యాణి క్షేత్ర-వికారా ఉచ్యన్తే। యద్యపీచ్ఛాద్వేష-సుఖ-దుఃఖాన్య్ ఆత్మ-ధర్మ-భూతాని, తథాప్య్ ఆత్మనః క్షేత్ర-సమ్బన్ధ-ప్రయుక్తానీతి క్షేత్ర-కార్యతయా క్షేత్ర-వికారా ఉచ్యన్తే। తేషాం పురుష ధర్మత్వం పురుషః సుఖ-దుఃఖానాం భోక్తృత్వే హేతుర్ ఉచ్యతే [౧౩।౨౦] ఇతి వక్ష్యతే। సఙ్ఘాతశ్ చేతనాధృతిః। ఆధృతిర్ ఆధారః, సుఖ-దుఃఖే భుఞ్జానస్య భోగాపవర్గౌ సాధయతశ్ చ చేతనస్యాధారతయా ఉత్పన్నో భూత-సఙ్ఘాతః, ప్రకృత్య్-ఆది-పృథివ్య్-అన్త-ద్రవ్యారబ్ధమ్ ఇన్ద్రియాశ్రయ-భూతమ్, ఇచ్ఛా-ద్వేష-సుఖ-దుఃఖ-వికారి-భూత-సఙ్ఘాత-రూపం చేతన-సుఖ-దుఃఖోపభోగాధారత్వ-ప్రయోజనం క్షేత్రమ్ ఇత్య్ ఉక్తం భవతి। ఏతత్ క్షేత్రం సమాసేన సఙ్క్షేపేణ స-వికారం స-కార్యమ్ ఉదాహృతమ్॥౧౩।౬॥

అథ క్షేత్ర-కార్యేష్వ్ ఆత్మ-జ్ఞాన-సాధనతయోపాదేయా గుణాః ప్రోచ్యన్తే---

 అమానిత్వమ్ అదమ్భిత్వమ్ అహింసా క్షాన్తిర్ ఆర్జవమ్।

ఆచార్యోపాసనం శౌచం స్థైర్యమ్ ఆత్మ-వినిగ్రహః॥౭॥

అమానిత్వమ్ ఉత్కృష్ట-జనేష్వ్ అవధీరణా-రహితత్వమ్। అదమ్భిత్వం ధార్మికత్వ-యశః-ప్రయోజనతయా ధర్మానుష్ఠానం దమ్భస్ తద్-రహితత్వమ్। అహింసా వాఙ్-మనః-కాయైః పర-పీడా-రహితత్వమ్। క్షాన్తిః పరైః పీడ్యమానస్యాపి తాన్ ప్రత్య్ అవికృత-చిత్తవ్యమ్। ఆర్జవం పరాన్ ప్రతి వాఙ్-మనః-కాయ-వృత్తీనామ్ ఏక-రూపతా। ఆచార్యోపాసనమ్ ఆత్మ-జ్ఞాన-ప్రదాయిన్య్ ఆచార్యే ప్రణిపాత-పరిప్రశ్న-సేవాది-నిరతత్వమ్। శౌచమ్ ఆత్మ-జ్ఞాన-తత్-సాధన-యోగ్యతా మనో-వాక్-కాయ-గతా శాస్త్ర-సిద్ధా। స్థైర్యమ్ అధ్యాత్మ-శాస్త్రోదితేష్వ్ అర్థేషు నిశ్చలత్వమ్। ఆత్మ-వినిగ్రహ ఆత్మ-స్వరూప-వ్యతిరిక్త-విషయేభ్యో మనసో నివర్తనమ్॥౧౩।౭॥

ఇన్ద్రియార్థేషు వైరాగ్యమ్ అనహఙ్కార ఏవ చ।

జన్మ-మృత్యు-జరా-వ్యాధి-దుఃఖ-దోషానుదర్శనమ్॥౮॥

ఇన్ద్రియార్థేషు వైరాగ్యమ్ ఆత్మ-వ్యతిరిక్తేషు విషయేషు స-దోషతానుసన్ధానేన ఉద్వేజనమ్। అనహఙ్కారోఽనాత్మని దేహే ఆత్మాభిమాన-రహితత్వమ్। ప్రదర్శనార్థమ్ ఇదమ్, అనాత్మీయేష్వ్ ఆత్మీయాభిమాన-రహిత్వం చాపి వివక్షితమ్। జన్మ-మృత్యు-జరా-వ్యాధి-దుఃఖ-దోషాను-దర్శనమ్। స-శరీరత్వే జన్మ-మృత్యు-జరా-వ్యాధి-దుఃఖ-స్వరూపస్య దోషస్యావర్జనీయ-త్వానుసన్ధానమ్॥౧౩।౮॥

అసక్తిర్ అనభిష్వఙ్గః పుత్ర-దార-గృహాదిషు।

నిత్యం చ సమ-చిత్తత్వమ్ ఇష్టానిష్టోపపత్తిషు॥౯॥

అసక్తిర్ ఆత్మ-వ్యతిరిక్త-విషయేషు సఙ్గ-రహితత్వమ్। అనభిష్వఙ్గః పుత్ర-దార-గృహాదిషు తేషు శాస్త్రీయ-కర్మోపకరణత్వాతిరేకేణాశ్లేష-రహితత్వమ్। నిత్యం చ సమ-చిత్తత్వమ్ ఇష్టనిష్టేపపత్తిషు। సఙ్కల్ప-ప్రభవేష్వ్ ఇష్టానిష్టోపపత్తిషు హర్షోద్వేగ-రహితత్వమ్॥౧౩।౯॥

మయి చానన్య-యోగేన భక్తిర్ అవ్యభిచారిణీ।

వివిక్త-దేశ-సేవిత్వమ్ అరతిర్ జన-సంసది॥౧౦॥

మయి సర్వేశ్వరే చైకాన్తిక-యోగేన స్థిరా భక్తిర్ జన-వర్జిత-దేశ-వాసిత్వం జన-సంసది చాప్రీతిః॥౧౩।౧౦॥

అధ్యాత్మ-జ్ఞాన-నిత్యత్వం తత్త్వ-జ్ఞానార్థ-దర్శనమ్।

ఏతజ్ జ్ఞానమ్ ఇతి ప్రోక్తమ్ అజ్ఞానం యద్ అతోఽన్యథా॥౧౧॥

ఆత్మని జ్ఞానమ్ అధ్యాత్మ-జ్ఞానం తన్-నిష్ఠత్వమ్, తత్త్వ-జ్ఞానార్థ-దర్శనం తత్త్వ-జ్ఞాన-ప్రయోజనం యత్ తత్త్వం తన్-నిరతత్వమ్ ఇత్య్ అర్థః। జ్ఞాయతేఽనేనాత్మేతి జ్ఞానమ్ ఆత్మ-జ్ఞాన-సాధనమ్ ఇత్య్ అర్థః। క్షేత్ర-సమ్బన్ధినః పురుషస్యామానిత్వాదికమ్ ఉక్తం గుణ-వృన్దమ్ ఏవ ఆత్మ-జ్ఞానోపయోగి, ఏతద్-వ్యతిరిక్తం సర్వం క్షేత్ర-కార్యమ్ ఆత్మ-జ్ఞాన-విరోధీత్య్ అజ్ఞానమ్॥౧౩।౧౧॥

అథ ఏతద్ యో వేత్తి [౧౩।౧] ఇతి వేదితృత్వ-లక్షణేనోక్తస్య క్షేత్రజ్ఞస్య స్వరూపం విశోధ్యతే---

జ్ఞేయం యత్ తత్ ప్రవక్ష్యామి యజ్ జ్ఞాత్వామృతమ్ అశ్నుతే।

అనాది మత్-పరం బ్రహ్మ న సత్ తన్ నాసద్ ఉచ్యతే॥౧౨॥

అమానిత్వాదిభిః సాధనైర్ జ్ఞేయం ప్రాప్యం యత్ ప్రత్యగ్-ఆత్మ-స్వరూపం తత్ ప్రవక్ష్యామి, యజ్ జ్ఞాత్వా జన్మ-జరా-మరణాది-ప్రాకృత-ధర్మ-రహితమ్ అమృతమ్ ఆత్మానం ప్రాప్నోతి। అనాద్య్ ఆదిర్ యస్య న విద్యతే తద్ అనాది, అస్య హి ప్రత్యగ్-ఆత్మన ఉత్పత్తిర్ న విద్యతే తత ఏవాన్తో న విద్యతే। శ్రుతిశ్ చ--- న జాయతే మ్రియతే వా విపశ్చిత్ [క।ఉ। ౧।౨।౧౮] ఇతి।

మత్-పరమ్--- అహం పరో యస్య తన్ మత్-పరమ్। ఇతస్ త్వ్ అన్యాం ప్రకృతిం విద్ధి మే పరాం జీవ-భూతామ్ [౬।౫] ఇతి హ్య్ ఉక్తమ్, భగవచ్-ఛరీరతయా భగవచ్-ఛేషతైక-రసం హ్య్ ఆత్మ-స్వరూపమ్। తథా చ శ్రుతిః--- య ఆత్మని తిష్ఠన్న్ ఆత్మనోఽన్తరో యమ్ ఆత్మా న వేద యస్యాత్మా శరీరం య ఆత్మానమ్ అన్తరో యమయతి [బృ।ఆ।ఉ। ౩।౭।౨౨] ఇతి। తథా, స కారణం కరణాదిపాధిపో న చాస్య కశ్చిజ్ జనితా న చాధిపః [శ్వే।ఉ। ౬।౯] ప్రధాన-క్షేత్రజ్ఞ-పతిర్ గుణేశః [శ్వే।ఉ। ౬।౧౬] ఇత్య్ ఆదికా।

బ్రహ్మ బృహత్త్వ-గుణ-యోగి, శరీరాదేర్ అర్థాన్తర-భూతమ్, స్వతః శరీరాదిభిః పరిచ్ఛేద-రహితం క్షేత్రజ్ఞ-తత్త్వమ్ ఇత్య్ అర్థః। స చానన్త్యాయ కల్పతే [శ్వే।ఉ। ౫।౯] ఇతి హి శ్రూయతే। శరీర-పరిచ్ఛిన్నత్వం చాస్య కర్మ-కృతం కర్మ-బన్ధాన్ ముక్తస్యానన్త్యమ్। ఆత్మన్య్ అపి బ్రహ్మ-శబ్దః ప్రయుజ్యతే। స గుణాన్ సమతీత్యైతాన్ బ్రహ్మ-భూయాయ కల్పతే [౧౪।౨౬], బ్రహ్మణో హి ప్రతిష్ఠాహమ్ అమృతస్యావ్యయస్య చ [౧౪।౨౭],

న సత్ తత్ నాసద్ ఉచ్యతే। కార్య-కారణ-రూపావస్థా-ద్వయ-రహితతయా సద్-అసచ్-ఛబ్దాభ్యామ్ ఆత్మ-స్వరూపం నోచ్యతే। కార్యావస్థాయాం హి దేవాది-నామ-రూప-భాక్త్వేన సద్ ఇత్య్ ఉచ్యతే, తద్-అనర్హతయా కారణావస్థాయామ్ అసద్ ఇత్య్ ఉచ్యతే। తథా చ శ్రుతిః--- అసద్ వా ఇదమ్ అగ్ర ఆసీత్। తతో వై సద్ అజాయత [తై।ఉ। ౨।౭], తద్ ధేదం తర్హ్య్ అవ్యాకృతమ్ ఆసీత్ తన్ నామ-రూపాభ్యాం వ్యాక్రియతే [బృ।ఆ।ఉ। ౧।౪।౭] ఇత్య్ ఆదికా। కార్య-కారణావస్థా-ద్వయాన్వయస్ త్వ్ ఆత్మనః కర్మ-రూపావిద్యా-వేష్టన-కృతః, న స్వరూపతః, ఇతి సద్-అసచ్-ఛబ్దాభ్యామ్ ఆత్మ-స్వరూపం నోచ్యతే।

యద్యపి అసద్ వా ఇదమ్ అగ్ర ఆసీత్ ఇతి కారణావస్థం పరం బ్రహ్మోచ్యతే। తథాపి నామ-రూప-విభాగానర్హ-సూక్ష్మ-చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరం పరం బ్రహ్మ కారణావస్థమ్ ఇతి కారణావస్థాయాం క్షేత్ర-క్షేత్రజ్ఞ-స్వరూపమ్ అప్య్ అసచ్-ఛబ్ద-వాచ్యమ్, క్షేత్రజ్ఞస్య సావస్థా కర్మ-కృతా ఇతి పరిశుద్ధ-స్వరూపం న సద్-అసచ్-ఛబ్ద-నిర్దేశ్యమ్॥౧౩।౧౨॥

సర్వతః పాణి-పాదం తత్ సర్వతోఽక్షి-శిరో-ముఖమ్।

సర్వతః శ్రుతిమల్ లోకే సర్వమ్ ఆవృత్య తిష్ఠతి॥౧౩॥

సర్వతః పాణి-పాదం తత్ పరిశుద్ధాత్మ-స్వరూపం సర్వతః పాణి-పాద-కార్య-శక్తమ్। తథా సర్వతోఽక్షి-శిరో-ముఖమ్। సర్వతః శ్రుతిమత్। సర్వతశ్ చక్షుర్-ఆది-కార్య-కృత్। అపాణి-పాదో జవనో గ్రహీతా పశ్యత్య్ అచక్షుః స శృణోత్య్ అకర్ణః [శ్వే।ఉ। ౩।౧౯] ఇతి పరస్య బ్రహ్మణో ఽపాణి-పాదస్యాపి సర్వతః పాణి-పాదాది-కార్య-కర్తృత్వం శ్రూయతే। ప్రత్యగ్-ఆత్మనోఽపి పరిశుద్ధస్య తత్-సామ్యాపత్త్యా సర్వతః పాణి-పాదాది-కార్య-కర్తృత్వం శ్రుతి-సిద్ధమ్ ఏవ। తదా విద్వాన్ పుణ్య-పాపే విధూయ నిరఞ్జనః పరమం సామ్యమ్ ఉపైతి [ము।ఉ। ౩।౧।౩] ఇతి హి శ్రూయతే। ఇదం జ్ఞానమ్ ఉపాశ్రిత్య మమ సాధర్మ్యమ్ ఆగతాః [౧౪।౨] ఇతి చ వక్ష్యతే। లోకే సర్వమ్ ఆవృత్య తిష్ఠతీతి। లోకే యద్ వస్తు-జాతం తత్ సర్వం వ్యాప్య తిష్ఠతి। పరిశుద్ధస్వరూపం దేశాది-పరిచ్ఛేద-రహితతయా సర్వ-గతమ్ ఇత్య్ అర్థః॥౧౩।౧౩॥

సర్వేన్ద్రియ-గుణాభాసం సర్వేన్ద్రియ-వివర్జితమ్।

అసక్తం సర్వ-భృచ్ చైవ నిర్గుణం గుణ-భోక్తృ చ॥౧౪॥

సర్వేన్ద్రియ-గుణాభాసం సర్వేన్ద్రియ-గుణైర్ ఆభాసో యస్య తత్ సర్వేన్ద్రియ-గుణాభాసమ్। ఇన్ద్రియ-గుణా ఇన్ద్రియ-వృత్తయః, ఇన్ద్రియ-వృత్తిభిర్ అపి విషయాన్ జ్ఞాతుం సమర్థమ్ ఇత్య్ అర్థః। స్వభావతః సర్వేన్ద్రియ-వివర్జితం వినైవ ఇన్ద్రియ-వృత్తిభిః స్వత ఏవ సర్వం జానాతీత్య్ అర్థః। అసక్తం స్వభావాద్ ఏవ దేవాది-దేహసఙ్గ-రహితమ్। సర్వ-భృచ్ చైవ దేవాది-సర్వ-దేహ-భరణ-సమర్థం చ। స ఏకధా భవతి [ ద్విధా భవతి ] త్రిధా భవతి [ఛా।ఉ। ౭।౨౬।౨] ఇత్య్-ఆది-శ్రుతేః। నిర్గుణం తథా స్వభావతః సత్త్వాది-గుణ-రహితం గుణ-భోక్తృ చ సత్త్వాదీనాం గుణానాం భోగ-సమర్థం చ॥౧౩।౧౪॥

బహిర్ అన్తశ్ చ భూతానామ్ అచరం చరమ్ ఏవ చ।

సూక్ష్మత్వాత్ తద్ అవిజ్ఞేయం దూర-స్థం చాన్తికే చ తత్॥౧౫॥

పృథివ్య్-ఆదీని భూతాని పరిత్యజ్యాశరీరో బహిర్ వర్తతే। తేషామ్ అన్తశ్ చ వర్తతే। జక్షన్ క్రీడాన్ రమమాణః స్త్రీభిర్ వా యానైర్ వా [ఛా।ఉ। ౮।౧౨।౩] ఇత్య్-ఆది-శ్రుతి-సిద్ధ-స్వచ్ఛన్ద-వృత్తిషు। అచరం చరమ్ ఏవ చ--- స్వభావతోఽచరం చరం చ దేహిత్వే। సూక్ష్మత్వాత్ తద్ అవిజ్ఞేయమ్, ఏవం సర్వ-శక్తి-యుక్తం సర్వజ్ఞం తద్ ఆత్మ-తత్త్వమ్ అస్మిన్ క్షేత్రే వర్తమానమ్ అప్య్ అతిసూక్ష్మత్వాద్ దేహాత్ పృథక్త్వేన సంసారిభిర్ అవిజ్ఞేయమ్। దూర-స్థం చాన్తికే చ తత్, అమానిత్వాద్య్-ఉక్త-గుణ-రహితానాం విపరీత-గుణానాం పుంసాం స్వ-దేహే వర్తమానమ్ అప్య్ అతిదూరస్-థమ్, తథా అమానిత్వాది-గుణోపేతానాం తద్ ఏవాన్తికే చ వర్తతే॥౧౩।౧౫॥

అవిభక్తం చ భూతేషు విభక్తమ్ ఇవ చ స్థితమ్।

భూత-భర్తృ చ తజ్ జ్ఞేయం గ్రసిష్ణు ప్రభవిష్ణు చ॥౧౬॥

దేవ-మనుష్యాది-భూతేషు సర్వత్ర స్థితమ్ ఆత్మ-వస్తు వేదితృత్వైకాకారతయా అవిభక్తమ్। అవిదుషాం దేవాద్య్-ఆకారేణాయం దేవో మనుష్య ఇతి విభక్తమ్ ఇవ చ స్థితమ్। దేవోఽహమ్ మనుష్యోఽహమ్ ఇతి దేహ-సామానాధికరణ్యేనానుసన్ధీయమానమ్ అపి వేదితృత్వేన దేహాద్ అర్థాన్తర-భూతం జ్ఞాతుం శక్యమ్ ఇత్య్ ఆదావ్ ఉక్తమ్ ఏతద్ యో వేత్తి [౧౩।౧] ఇతి। ఇదానీం ప్రకారాన్తరైశ్ చ దేహాద్ అర్థాన్తరత్వేన జ్ఞాతుం శక్యమ్ ఇత్య్ ఆహ--- భూత-భర్తృ చ ఇతి।

భూతానాం పృథివ్య్-ఆదీనాం దేహ-రూపేణ సంహృతానాం యద్ భర్తృ తద్ భర్తవ్యేభ్యో భూతేభ్యోఽర్థాన్తరం జ్ఞేయమ్, అర్థాన్తరమ్ ఇతి జ్ఞాతుం శక్యమ్ ఇత్య్ అర్థః। తథా గ్రసిష్ణ్వ్ అన్నాదీనాం భౌతికానాం గ్రసిష్ణు, గ్రస్యమానేభ్యో భూతేభ్యో గ్రసితృత్వేనార్థాన్తర-భూతమ్ ఇతి జ్ఞాతుం శక్యమ్। ప్రభవిష్ణు చ ప్రభవ-హేతుశ్ చ। గ్రస్తానామ్ అన్నాదీనామ్ ఆకారాన్తరేణ పరిణతానాం ప్రభవ-హేతుస్ తేభ్యోఽర్థాన్తరమ్ ఇతి జ్ఞాతుం శక్యమ్ ఇత్య్ అర్థః। మృత-శరీరే గ్రసన-ప్రభవాదీనామ్ అదర్శనాన్ న భూత-సఙ్ఘాత-రూపం క్షేత్రం గ్రసన-ప్రభవ-భరణ-హేతుర్ ఇతి నిశ్చీయతే॥౧౩।౧౬॥

జ్యోతిషామ్ అపి తజ్ జ్యోతిస్ తమసః పరమ్ ఉచ్యతే।

జ్ఞానం జ్ఞేయం జ్ఞాన-గమ్యం హృది సర్వస్య విష్ఠితమ్॥౧౭॥

జ్యోతిషాం దీపాదిత్య-మణి-ప్రభృతీనామ్ అపి తద్ ఏవ జ్యోతిః ప్రకాశకమ్। దీపాదిత్యాదీనామ్ అప్య్ ఆత్మ-ప్రభా-రూపం జ్ఞానమ్ ఏవ ప్రకాశకమ్। దీపాదయస్ తు విషయేన్ద్రియ-సన్నికర్ష-విరోధి-సన్తమస-నిరసన-మాత్రం కుర్వతే, తావన్-మాత్రేణైవ తేషాం ప్రకాశకత్వమ్। తమసః పరమ్ ఉచ్యతే--- తమః-శబ్దః సూక్ష్మావస్థ-ప్రకృతి-వచనః, ప్రకృతేః పరమ్ ఉచ్యతే ఇత్య్ అర్థః। అతో జ్ఞానం జ్ఞేయం జ్ఞానైకాకారమ్ ఇతి జ్ఞేయమ్। తచ్ చ జ్ఞాన-గమ్యమ్ అమానిత్వాదిభిర్ ఉక్తైర్ జ్ఞాన-సాధనైః ప్రాప్యమ్ ఇత్య్ అర్థః। హృది సర్వస్య విష్ఠితం సర్వస్య మనుష్యాదేః హృది విశేషేణావస్థితం సన్నిహితమ్॥౧౩।౧౭॥

ఇతి క్షేత్రం తథా జ్ఞానం జ్ఞేయం చోక్తం సమాసతః।

మద్-భక్త ఏతద్ విజ్ఞాయ మద్-భావాయోపపద్యతే॥౧౮॥

ఏవం మహా-భూతాన్య్ అహఙ్కారః [౧౩।౫] ఇత్య్ ఆదినా సఙ్ఘాతశ్ చేతనా ధృతిః [౧౩।౬] ఇత్య్ అన్తేన క్షేత్ర-తత్త్వం సమాసేనోక్తమ్। అమానిత్వమ్ [౧౩।౭] ఇత్య్ ఆదినా తత్త్వ-జ్ఞానార్థ-దర్శనమ్ [౧౩।౧౧] ఇత్య్ అన్తేన జ్ఞాతవ్యస్యాత్మ-తత్త్వస్య జ్ఞాన-సాధనమ్ ఉక్తమ్। అనాది మత్-పరమ్ [౧౩।౧౨] ఇత్య్ ఆదినా హృది సర్వస్య విష్ఠితమ్ [౧౩।౧౭] ఇత్య్ అన్తేన జ్ఞేయస్య క్షేత్రజ్ఞస్య యాథాత్మ్యం చ సఙ్క్షేపేణ ఉక్తమ్। మద్-భక్త ఏతత్ క్షేత్ర-యాథాత్మ్యం క్షేత్రాద్ వివిక్తాత్మ-స్వరూప-ప్రాప్త్య్-ఉపాయ-యాథాత్మ్యం క్షేత్రజ్ఞ-యాథాత్మ్యం చ విజ్ఞాయ మద్-భావాయోపపద్యతే। మమ యో భావః స్వభావోఽసంసారిత్వమ్, అసంసారిత్వ-ప్రాప్తయ ఉపపన్నో భవతీత్య్ అర్థః॥౧౩।౧౮॥

అథాత్యన్త-వివిక్త-స్వభావయోః ప్రకృత్యాత్మనోః సంసర్గ-స్థానాదిత్వం సంసృష్టయోర్ ద్వయోః కార్య-భేదః సంసర్గ-హేతుశ్ చోచ్యతే---

ప్రకృతిం పురుషం చైవ విద్ధ్య్ అనాదీ ఉభావ్ అపి।

వికారాంశ్ చ గుణాంశ్ చైవ విద్ధి ప్రకృతి-సమ్భవాన్॥౧౯॥

ప్రకృతి-పురుషావ్ ఉభావ్ అన్యోన్య-సంసృష్టీ అనాదీ ఇతి విద్ధి। బన్ధ-హేతు-భూతాన్ వికారాన్ ఇచ్ఛా-ద్వేషాదీన్ అమానిత్వాదికాంశ్ చ గుణాన్ మోక్ష-హేతు-భూతాన్ ప్రకృతి-సమ్భవాన్ విద్ధి। పురుషేణ సంసృష్టేయమ్ అనాది-కాల-ప్రవృత్తా క్షేత్రాకార-పరిణతా ప్రకృతిః స్వ-వికారైర్ ఇచ్ఛా-ద్వేషాదిభిః పురుషస్య బన్ధ-హేతుర్ భవతి। సా ఏవామానిత్వాదిభిః స్వ-వికారైః పురుషస్యాపవర్గ-హేతుర్ భవతీత్య్ అర్థః॥౧౩।౧౯॥

సంసృష్ట్యోః ప్రకృతి-పురుషయోః కార్య-భేదమ్ ఆహ---

కార్య-కరణ-కర్తృత్వే హేతుః ప్రకృతిర్ ఉచ్యతే।

పురుషః సుఖ-దుఃఖానాం భోక్తృత్వే హేతుర్ ఉచ్యతే॥౨౦॥

కార్యం శరీరం కరణాని జ్ఞాన-కర్మాత్మకాని స-మనస్కానీన్ద్రియాణి, తేషాం క్రియా-కారిత్వే పురుషాధిష్ఠితా ప్రకృతిర్ ఏవ హేతుః, పురుషాధిష్ఠిత-క్షేత్రాకార-పరిణత-ప్రకృత్య్-ఆశ్రయా భోగ-సాధన-భూతా క్రియా ఇత్య్ అర్థః। పురుషస్య త్వ్ అధిష్ఠాతృత్వమ్ ఏవ తద్-అపేక్షయా అధికం కర్తా శాస్త్రార్థవత్త్వాత్ [వే।సూ। ౨।౩।౩౩] ఇత్య్-ఆదికమ్ ఉక్తమ్। శరీరాధిష్ఠాన-ప్రయత్న-హేతుత్వమ్ ఏవ హి పురుషస్య కర్తృత్వమ్। ప్రకృతి-సంసృష్టః పురుషః సుఖ-దుఃఖానాం భోక్తృత్వే హేతుః, సుఖ-దుఃఖానుభవాశ్రయ ఇత్య్ అర్థః॥౧౩।౨౦॥

ఏవమ్ అన్యోన్య-సంసృష్ట్యోః ప్రకృతి-పురుషయోః కార్య-భేద ఉక్తః। పురుషస్య స్వతః స్వానుభవైక-సుఖస్యాపి వైషయిక-సుఖ-దుఃఖోపభోగ-హేతుత్వమ్ ఆహ---

పురుషః ప్రకృతి-స్థో హి భుఙ్క్తే ప్రకృతి-జాన్ గుణాన్।

కారణం గుణ-సఙ్గోఽస్య సద్-అసద్-యోని-జన్మసు॥౨౧॥

గుణ-శబ్దః స్వ-కార్యేష్వ్ ఔపచారికః, స్వతః-స్వానుభవైక-సుఖః పురుషః ప్రకృతి-స్థః ప్రకృతి-సంసృష్టః ప్రకృతి-జాన్ గుణాన్ ప్రకృతి-సంసర్గౌపాధికాన్ సత్త్వాది-గుణ-కార్య-భూతాన్ సుఖ-దుఃఖాదీన్ భుఙ్క్తేఽనుభవతి। ప్రకృతి-సంసర్గ-హేతుమ్ ఆహ--- పూర్వ-పూర్వ-ప్రకృతి-పరిణామ-రూప-దేవ-మనుష్యాది-యోని-విశేషేషు స్థితోఽయం పురుషస్ తత్-తద్-యోని-ప్రయుక్త-సత్త్వాది-గుణ-మయేషు సుఖ-దుఃఖాదిషు సక్తస్ తత్-సాధన-హేతు-భూతేషు పుణ్య-పాప-కర్మసు ప్రవర్తతే, తతస్ తత్-పుణ్య-పాప-ఫలానుభవాయ సద్-అసద్-యోనిషు సాధ్వ్-అసాధు-యోనిషు జాయతే। తతశ్ చ కర్మ ఆరభతే। తతశ్ చ జాయతే। యావద్ అమానిత్వాదికాన్ ఆత్మ-ప్రాప్తి-సాధన-భూతాన్ గుణాన్ న సేవతే, తావద్ ఏవ సంసరతి। తద్ ఇదమ్ ఉక్తమ్--- కారణం గుణ-సఙ్గోఽస్య సద్-అసద్-యోని-జన్మసు ఇతి॥౧౩।౨౧॥

ఉపద్రష్టానుమన్తా చ భర్తా భోక్తా మహేశ్వరః।

పరమాత్మేతి చాప్య్ ఉక్తో దేహేఽస్మిన్ పురుషః పరః॥౨౨॥

అస్మిన్ దేహేఽవస్థితో అయం పురుషో దేహ-ప్రవృత్త్య్-అనుగుణ-సఙ్కల్పాది-రూపేణ దేహస్య ఉపద్రష్టానుమన్తా చ భవతి। తథా దేహస్య భర్తా చ భవతి। తథా దేహ-ప్రవృత్తి-జనిత-సుఖ-దుఃఖయోర్ భోక్తా చ భవతి। ఏవం దేహ-నియమనేన దేహ-భరణేన దేహ-శేషిత్వేన చ దేహేన్ద్రియ-మనాంసి ప్రతి మహేశ్వరో భవతి। తథా చ వక్ష్యతే---

అస్మిన్ దేహే దేహేన్ద్రియ-మనాంసి ప్రతి పరమాత్మేతి చాప్య్ ఉక్తః। దేహే మనసి చాత్మ-శబ్దోఽనన్తరమ్ ఏవ ప్రయుజ్యతే--- ధ్యానేనాత్మని పశ్యన్తి కేచిద్ ఆత్మానమ్ ఆత్మనా [గీతా ౧౩।౨౪] ఇతి। అపి-శబ్దాత్ మహేశ్వర ఇత్య్ అప్య్ ఉక్త ఇతి గమ్యతే। పురుషః పరః--- అనాది మత్-పరమ్ [గీతా ౧౩।౧౨] ఇత్య్ ఆదినోక్తోఽపరిచ్ఛిన్న-జ్ఞాన-శక్తిర్ అయం పురుషోఽనాది-ప్రకృతి-సమ్బన్ధ-కృత-గుణ-సఙ్గాద్ ఏతద్-దేహ-మాత్ర-మహేశ్వరో దేహ-మాత్ర-పరమాత్మా చ భవతి॥౧౩।౨౨॥

య ఏనం వేత్తి పురుషం ప్రకృతిం చ గుణైః సహ।

సర్వథా వర్తమానోఽపి న స భూయోఽభిజాయతే॥౨౩॥

ఏనమ్ ఉక్త-స్వభావం పురుషమ్ ఉక్త-స్వభావాం చ ప్రకృతిం వక్ష్యమాణ-స్వభావ-యుక్తైః సత్త్వాదిభిర్ గుణైః సహ యో వేత్తి యథావద్ వివేకేన జానాతి స సర్వథా దేవ-మనుష్యాది-దేహేష్వ్ అతిమాత్ర-క్లిష్ట-ప్రకారేణ వర్తమానోఽపి న భూయోఽభిజాయతే న భూయః ప్రకృత్యా సంసర్గమ్ అర్హతి, అపరిచ్ఛిన్న-జ్ఞాన-లక్షణమ్, అపహత-పాప్మానమ్ ఆత్మానం తద్-దేహావసాన-సమయే ప్రాప్నోతీత్య్ అర్థః॥౧౩।౨౩॥

ధ్యానేనాత్మని పశ్యన్తి కేచిద్ ఆత్మానమ్ ఆత్మనా।

అన్యే సాఙ్ఖ్యేన యోగేన కర్మ-యోగేన చాపరే॥౨౪॥

కేచిన్ నిష్పన్న-యోగా ఆత్మని శరీరేఽవస్థితమ్ ఆత్మానమ్ ఆత్మనా మనసా ధ్యానేన భక్తి-యోగేన పశ్యన్తి। అన్యే చానిష్పన్న-యోగాః సాఙ్ఖ్యేన యోగేన జ్ఞాన-యోగేన యోగ-యోగ్యం మనః కృత్వాత్మానం పశ్యన్తి। అపరే యోగాదిష్వ్ ఆత్మావలోకన-సాధనేష్వ్ అనధికృతా యే జ్ఞాన-యోగానధికారిణః, తద్-అధికారిణశ్ చ, సుకరోపాయ-సక్తాః వ్యపదేశ్యాశ్ చ, కర్మ-యోగేనాన్తర్గత-జ్ఞానేన మనసా యోగ-యోగ్యతామ్ ఆపాద్య ఆత్మానం పశ్యన్తి॥౧౩।౨౪॥

అన్యే త్వ్ ఏవమ్ అజానన్తః శ్రుత్వాన్యేభ్య ఉపాసతే।

తేఽపి చాతితరన్త్య్ ఏవ మృత్యుం శ్రుతి-పరాయణాః॥౨౫॥

అన్యే తు కర్మ-యోగాదిష్వ్ ఆత్మావలోకన-సాధనేష్వ్ అనధికృతాః అన్యేభ్యస్ తత్త్వ-దర్శిభ్యో జ్ఞానిభ్యః శ్రుత్వా కర్మ-యోగాదిభిర్ ఆత్మానమ్ ఉపాసతే, తేఽప్య్ ఆత్మ-దర్శనేన మృత్యుమ్ అతితరన్తి। యే శ్రుతి-పరాయణాః శ్రవణ-మాత్ర-నిష్ఠాః, తే చ శ్రవణ-నిష్ఠాః పూత-పాపాః క్రమేణ కర్మ-యోగాదికమ్ ఆరభ్యాతితరన్త్య్ ఏవ మృత్యుమ్। అపి-శబ్దాచ్ చ పర్వ-భేదోఽవగమ్యతే॥౧౩।౨౫॥

అథ ప్రకృతి-సంసృష్టస్య ఆత్మనో వివేకానుసన్ధాన-ప్రకారం వక్తుం సర్వం స్థావరం జఙ్గమం చ సత్త్వం చిద్-అచిత్-సంసర్గ-జమ్ ఇత్య్ ఆహ---

యావత్ సఞ్జాయతే కిఞ్చిత్ సత్త్వం స్థావర-జఙ్గమమ్।

క్షేత్ర-క్షేత్రజ్ఞ-సంయోగాత్ తద్ విద్ధి భరతర్షభ॥౨౬॥

యావత్ స్థావర-జఙ్గమాత్మనా సత్త్వం జాయతే తావత్ క్షేత్ర-క్షేత్రజ్ఞయోర్ ఇతరేతర-సంయోగాద్ ఏవ జాయతే। సంయుక్తమ్ ఏవ జాయతే, న త్వ్ ఇతరేతర-వియుక్తమ్ ఇత్య్ అర్థః॥౧౩।౨౬॥

సమం సర్వేషు భూతేషు తిష్ఠన్తం పరమేశ్వరమ్।

వినశ్యత్స్వ్ అవినశ్యన్తం యః పశ్యతి స పశ్యతి॥౨౭॥

ఏవమ్ ఇతరేతర-యుక్తేషు సర్వేషు భూతేషు దేవాది-విషమాకారాద్ వియుక్తం తత్ర తత్ర తత్-తద్-దేహేన్ద్రియ-మనాంసి ప్రతి పరమేశ్వరత్వేన స్థితమ్ ఆత్మానం జ్ఞాతృత్వేన సమానాకారం తేషు దేహాదిషు వినశ్యత్సు వినాశానర్హ-స్వభావేనావినశ్యన్తం యః పశ్యతి, స పశ్యతి। స ఆత్మానం యథావద్ అవస్థితం పశ్యతి। యస్ తు దేవాది-విషయమ్ ఆకారేణాత్మానమ్ అపి విషమాకారం జన్మ-వినాశాది-యుక్తం చ పశ్యతి స నిత్యమ్ ఏవ సంసరతీత్య్ అభిప్రాయః॥౧౩।౨౭॥

సమం పశ్యన్ హి సర్వత్ర సమవస్థితమ్ ఈశ్వరమ్।

న హినస్త్య్ ఆత్మనాత్మానం తతో యాతి పరాం గతిమ్॥౨౮॥

సర్వత్ర దేవాదిశరీరేషు తత్-తచ్-ఛేషిత్వేనాధారతయా నియన్తృతయా చ స్థితమ్ ఈశ్వరమ్ ఆత్మానం దేవాది-విషమాకార-వియుక్తం జ్ఞానైకాకారతయా సమం పశ్యన్ ఆత్మనా మనసా స్వమ్ ఆత్మానం న హినస్తి రక్షతి, సంసారాన్ మోచయతి। తతస్ తస్మాద్ జ్ఞాతృతయా సర్వత్ర సమానాకార-దర్శనాత్ పరాం గతిం యాతి। గమ్యత ఇతి గతిః। పరం గన్తవ్యం యథావద్ అవస్థితమ్ ఆత్మానం ప్రాప్నోతి। దేవాద్య్-ఆకార-యుక్తతయా సర్వత్ర విషమమ్ ఆత్మానం పశ్యన్న్ ఆత్మానం హినస్తి, భవ-జలధి-మధ్యే ప్రక్షిపతి॥౧౩।౨౮॥

ప్రకృత్యైవ చ కర్మాణి క్రియమాణాని సర్వశః।

యః పశ్యతి తథాత్మానమ్ అకర్తారం స పశ్యతి॥౨౯॥

సర్వాణి కర్మాణి కార్య-కారణ-కర్తృత్వే హేతుః ప్రకతిర్ ఉచ్యతే [౧౩।౨౦] ఇతి పూర్వోక్త-రీత్యా ప్రకృత్యా క్రియమాణానీతి యః పశ్యతి, తథాత్మానమ్ అకర్తారం జ్ఞానాకారం చ యః పశ్యతి, తస్య ప్రకృతి-సంయోగస్ తద్-అధిష్ఠానం తజ్-జన్య-సుఖ-దుఃఖానుభవశ్ చ కర్మ-రూపాజ్ఞాన-కృతానీతి చ యః పశ్యతి స ఆత్మానం యథావద్ అవస్థితం పశ్యతి॥౧౩।౨౯॥

యదా భూత-పృథగ్-భావమ్ ఏక-స్థమ్ అనుపశ్యతి।

తత ఏవ చ విస్తారం బ్రహ్మ సమ్పద్యతే తదా॥౩౦॥

ప్రకృతి-పురుష-తత్త్వ-ద్వయాత్మకేషు దేవాదిషు సర్వేషు భూతేషు సత్సు తేషాం దేవత్వ-మనుష్యత్వ-హ్రస్వత్వ-దీర్ఘత్వాది పృథగ్-భావమ్ ఏక-స్థమ్ ఏక-తత్త్వ-స్థం ప్రకృతి-స్థం యదా పశ్యతి, నాత్మ-స్థమ్, తత ఏవ ప్రకృతిత ఏవ ఉత్తరోత్తర-పుత్ర-పౌత్రాది-భేద-విస్తారం చ యదా పశ్యతి, తదఇవ బ్రహ్మ సమ్పద్యతేఽనవచ్ఛిన్న-జ్ఞానైకాకారమ్ ఆత్మానం ప్రాప్నోతీత్య్ అర్థః॥౧౩।౩౦॥

అనాదిత్వాన్ నిర్గుణత్వాత్ పరమాత్మాయమ్ అవ్యయః।

శరీర-స్థోఽపి కౌన్తేయ న కరోతి న లిప్యతే॥౩౧॥

అయం పరమాత్మా దేహాత్ నిష్కృష్య స్వభావేన నిరూపితః। శరీర-స్థోఽప్య్ అనాదిత్వాద్ అనారభ్యత్వాద్ అవ్యయో వ్యయ-రహితః। నిర్గుణత్వాత్ సత్త్వాది-గుణ-రహితత్వాత్ న కరోతి న లిప్యతే। దేహ-స్వభావైః న లిప్యతే, న బధ్యతే॥౧౩।౩౧॥

యద్యపి నిర్గుణత్వాన్ న కరోతి, నిత్య-సంయుక్తో దేహ-స్వభావైః కథం న లిప్యతే। ఇత్య్ అత్రాహ---

యథా సర్వ-గతం సౌక్ష్మ్యాద్ ఆకాశం నోపలిప్యతే।

సర్వత్రావస్థితో దేహే తథాత్మా నోపలిప్యతే॥౩౨॥

యథాకాశం సర్వ-గతమ్ అపి సర్వైః వస్తుభిః సంయుక్తమ్ అపి సౌక్ష్మ్యాత్ సర్వ-వస్తు-స్వభావైర్ న లిప్యతే, తథాత్మా అతిసౌక్ష్మ్యాత్ సర్వత్ర దేవ-మనుష్యాదౌ దేహేఽవస్థితోఽపి తత్-తద్-దేహ-స్వభావైర్ న లిప్యతే॥౧౩।౩౨॥

యథా ప్రకాశయత్య్ ఏకః కృత్స్నం లోకమ్ ఇమం రవిః।

క్షేత్రం క్షేత్రీ తథా కృత్స్నం ప్రకాశయతి భారత॥౩౩॥

యథా ఏక ఆదిత్యః స్వయా ప్రభయా కృత్స్నమ్ ఇమం లోకం ప్రకాశయతి, తథా క్షేత్రమ్ అపి క్షేత్రీ మమేదం క్షేత్రమ్ ఈదృశమ్ ఇతి కృత్స్నం బహిర్ అన్తశ్ చాపాద-తల-మస్తకం స్వకీయేన జ్ఞానేన ప్రకాశయతి। అతః ప్రకాశ్యా లోకాత్ ప్రకాశకాదిత్యవద్ వేదితృత్వేన వేద్య-భూతాద్ అస్మాత్ క్షేత్రాద్ అత్యన్త-విలక్షణోఽయమ్ ఉక్త-లక్షణ ఆత్మేత్య్ అర్థః॥౧౩।౩౩॥

క్షేత్ర-క్షేత్రజ్ఞయోర్ ఏవమ్ అన్తరం జ్ఞాన-చక్షుషా।

భూత-ప్రకృతి-మోక్షం చ యే విదుర్ యాన్తి తే పరమ్॥౩౪॥

ఏవమ్ ఉక్తేన ప్రకారేణ క్షేత్ర-క్షేత్రజ్ఞయోర్ అన్తరం విశేషం వివేక-విషయ-జ్ఞానాఖ్యేన చక్షుషా యే విదుర్ భూత-ప్రకృతి-మోక్షం చ తే పరం యాన్తి నిర్ముక్త-బన్ధనమ్, ఆత్మానం ప్రాప్నువన్తి। మోక్ష్యతేఽనేన ఇతి మోక్షః। అమానిత్వాదికమ్ ఉక్తం మోక్ష-సాధనమ్ ఇత్య్ అర్థః। క్షేత్ర-క్షేత్రజ్ఞయోర్ వివేక-విషయేణోక్తేన జ్ఞానేన తయోర్ వివేకం విదిత్వా భూతాకార-పరిణత-ప్రకృతి-మోక్షోపాయమ్ అమానిత్వాదికం చావగమ్య యే ఆచరన్తి, తే నిర్ముక్త-బన్ధాః స్వేన రూపేణావస్థితమ్ అనవచ్ఛిన్న-జ్ఞాన-లక్షణమ్ ఆత్మానం ప్రాప్నువన్తీత్య్ అర్థః॥౧౩।౩౪॥

ఇతి శ్రీమద్-రామానుజాచార్య-విరచితే గీతా-భాష్యే త్రయోదశోఽధ్యాయః॥౧౩॥

**