atha guna thraya vibha:ga yo:go: na:ma chathurdaso:'dhya:yah

त्रयोदशे प्रकृति-पुरुषयोर् अन्योन्य-संसृष्टयोः स्वरूप-याथात्म्यं विज्ञायामानित्वादिभिर् भगवद्-भक्त्य्-अनुगृहीतैर् बन्धान् मुच्यत इत्य् उक्तम्। तत्र बन्ध-हेतुः पूर्व-पूर्व-सत्त्वादि-गुण-मय-सुखादि-सङ्ग इति चाभिहितं कारणं गुण-सङ्गोऽस्य सद्-असद्-योनि-जन्मसु [गीता १३।२२] इति। अथेदानीं गुणानां बन्ध-हेतुता-प्रकारो गुण-निवर्तन-प्रकारश् चोच्यते---

परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानम् उत्तमम्।

यज् ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिम् इतो गताः॥१॥

परं पूर्वोक्ताद् अन्यत् प्रकृति-पुरुषान्तर्-गतम् एव सत्त्वादि-गुण-विषयं ज्ञानं भूयः प्रवक्ष्यामि। तच् च ज्ञानं सर्वेषां प्रकृति-पुरुष-विषय-ज्ञानानाम् उत्तमम्। यज् ज्ञानं ज्ञात्वा सर्वे मुनयस् तन्-मनन-शीला इतः संसार-मण्डालात् परां सिद्धिं गताः परिशुद्धात्म-स्वरूप-प्राप्ति-रूपां सिद्धिम् अवाप्ताः॥१४।१॥

पुनर् अपि तज् ज्ञानं फलेन विशिनष्टि---

इदं ज्ञानम् उपाश्रित्य मम साधर्म्यम् आगताः।

सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च॥२॥

इदं वक्ष्यमाणं ज्ञानम् उपाश्रित्य मम साधर्म्यम् आगता मत्-साम्यं प्राप्ताः। सर्गेऽपि नोपजायन्ते न सृजि-कर्मतां भजन्ते। प्रलये न व्यथन्ति च, न च संहृति-कर्मतां भजन्ते॥१४।२॥

अथ प्राकृतानां गुणानां बन्ध-हेतुता-प्रकारं वक्तुं सर्वस्य भूत-जातस्य प्रकृति-पुरुष-संसर्गजत्वं यावत् सञ्जायते किञ्चित् [१३।२६] इत्य् अनेनोक्तं भगवता स्वेनैव कृतम् इत्य् आह---

मम योनिर् महद् ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्य् अहम्।

सम्भवः सर्व-भूतानां ततो भवति भारत॥३॥

मम मदीयं कृत्स्नस्य जगतो योनि-भूतं महद् ब्रह्म यत् तस्मिन् गर्भं दधाम्य् अहम्।

अपेरयम् [७।४-५]

इति निर्दिष्ट-चेतना प्रकृतिर् महद्-अहङ्कारादि-विकाराणां कारणतया महद् ब्रह्म इत्य् उच्यते। श्रुतव् अपि क्वचित् प्रकृतिर् अपि ब्रह्म इति निर्दिश्यते। यः सर्वज्ञः सर्व-वित्, यस्य ज्ञान-मयं तपः, तस्माद् एतद् ब्रह्म नाम-रूपम् अन्नं च जायते [मु।उ। १।१।९] इति।

इतस् त्व् अन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम्। जीव-भूताम् [७।५] इति चेतनपुज-रूपा या प्रकृति। निर्दिष्ट, सा इह सकल-प्राणि-बीजतया गर्भ-शब्देनोच्यते। तस्मिन् अचेतने योनि-भूते महति ब्रह्मणि चेतन-पुञ्ज-रूपं गर्भं दधामि। अचेतन-प्रकृत्या भोग-क्षेत्र-भूतया भोक्तृ-वर्ग-पुञ्ज-भूतां चेतन-प्रकृतिं संयोजयामीत्य् अर्थः। ततस् तस्मात् प्रकृति-द्वय-संयोगान् मत्-सङ्कल्प-कृतात् सर्व-भूतानां ब्रह्मादि-स्तम्ब-पर्यन्तानां सम्भवो भवति॥१४।३॥

कार्यावस्थोऽपि चिद्-अचित्-प्रकृति-संसर्गो मयैव कृतः इत्य् आह---

सर्व-योनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः।

तासां ब्रह्म महद् योनिर् अहं बीज-प्रदः पिता॥४॥

सर्वासु देव-गन्धर्व-यक्ष-राक्षस-मनुष्य-पशु-मृग-पक्षि-सरीसृपादिषु योनिषु तत्-तन्-मूर्तयो याः सम्भवन्ति जायन्ते तासां ब्रह्म महद् योनिः कारणं मया संयोजित-चेतन-वर्गा महद्-आदि-विशेषान्तावस्था प्रकृतिः कारणम् इत्य् अर्थः। अहं बीज-प्रदः पिता तत्र तत्र च तत्-तत्-कर्मानुगुण्येन चेतन-वर्गस्य संयोजकश् चाहम् इत्य् अर्थः॥१४।४॥

एवं सर्गादौ प्राचिन-कर्म-वशाद् अचित्-संसर्गेण देवादि-योनिषु जातानां पुनः पुनर् देवादि-भावेन जन्म-हेतुम् आह---

सत्त्वं रजस् तम इति गुणाः प्रकृति-सम्भवाः।

निबध्नन्ति महा-बाहो देहे देहिनम् अव्ययम्॥५॥

सत्त्व-रजस्-तमांसि त्रयो गुणाः प्रकृतेः स्वरूपानुबन्धिनः स्वभाव-विशेषाः प्रकाशादि-कार्यैक-निरूपणीयाः। प्रकृत्य्-अवस्थायाम् अनुद्भूतास् तद्-विकारेषु महद्-आदिषूद्भूताः। महद्-आदि-विशेषान्तैर् आरब्ध-देव-मनुष्यादि-देह-सम्बन्धिनम् एनं देहिनम् अव्ययं स्वतो गुण-सम्बन्धानर्हं देहे वर्तमानं निबध्नन्ति देहे वर्तमानत्वोपाधिना निबध्नन्तीत्य् अर्थः॥१४।५॥

सत्त्व-रजस्-तमसाम् आकारं बन्धन-प्रकारं चाह---

तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात् प्रकाशकम् अनामयम्।

सुख-सङ्गेन बध्नाति ज्ञान-सङ्गेन चानघ॥६॥

तत्र सत्त्व-रजस्-तमःसु सत्त्वस्य स्वरूपम् ईदृशं निर्मलत्वात् प्रकाशकम्। प्रकाश-सुखावरण-स्वभाव-रहितता निर्मलत्वम्। प्रकाश-सुख-जननैकान्त-स्वभावतया प्रकाश-सुख-हेतु-भूतम् इत्य् अर्थः। प्रकाशो वस्तु-याथात्म्यावबोधः। अनामयम् आमयाख्य-कार्यं न विद्यते, इत्य् अनामयम् अरोगता-हेतुर् इत्य् अर्थः। एष सत्त्वाख्य-गुणो देहिनम् एनं सुख-सङ्गेन ज्ञान-सङ्गेन च बध्नाति, पुरुषस्य सुख-सङ्गं ज्ञान-सङ्गं च जनयतीत्य् अर्थः। ज्ञान-सुखयोः सङ्गे हि जाते तत्-साधनेषु लौकिक-वैदिकेषु प्रवर्तते। ततश् च तत्-फलानुभव-साधन-भूतासु योनिषु जायते। इति सत्त्वं सुख-ज्ञान-सङ्ग-द्वारेण पुरुषं बध्नाति। ज्ञान-सुख-जननं पुनर् अपि तयोः सङ्ग-जननं च सत्त्वम् इत्य् उक्तं भवति॥१४।६॥

रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्ग-समुद्भवम्।

तन् निबध्नाति कौन्तेय कर्म-सङ्गेन देहिनम्॥७॥

रजो रागात्मकं राग-हेतु-भूतम्। रागो योषित्-पुरुषयोर् अन्योन्य-स्पृहा। तृष्णासङ्ग-समुद्भवं तृष्णासङ्गयोर् उद्भव-स्थानं तृष्णासङ्ग-हेतु-भूतम् इत्य् अर्थः। तृष्णा शब्दादि-सर्व-विषय-स्पृहा। सङ्गः पुत्र-मित्रादिषु सम्बन्धिषु संश्लेष-स्पृहा। तथा देहिनं कर्मसु क्रियासु स्पृहा-जनन-द्वारेण निबध्नाति। क्रियासु हि स्पृहया याः क्रिया आरभते देही, ताश् च पुण्य-पाप-रूपा इति तत्-फलानुभव-साधन-भूतासु योनिषु जन्म-हेतवो भवन्ति, अतः कर्म-सङ्ग-द्वारेण रजो देहिनं निबध्नाति। तद् एवं रजो राग-तृष्णा-सङ्ग-हेतुः कर्म-सङ्ग-हेतुश् चेत्य् उक्तं भवति॥१४।७॥

तमस् त्व् अज्ञान-जं विद्धि मोहनं सर्व-देहिनाम्।

प्रमादालस्य-निद्राभिस् तन् निबध्नाति भारत॥८॥

ज्ञानाद् अन्यद् इह्आज्ञानम् अभिप्रेतम्। ज्ञानं वस्तु-याथात्म्यावबोधः, तस्माद् अन्यत् तद्-विपर्यय-ज्ञानं तमस् तु वस्तु-याथात्म्य-विपरीत-विषय-ज्ञान-जं मोहनं सर्व-देहिनाम्। मोहो विपर्यय-ज्ञानम्, विपर्यय-ज्ञान-हेतुर् इत्य् अर्थः। तत् तमः प्रमादालस्य-निद्रा-हेतुतया तद्-द्वारेण देहिनं निबध्नाति। प्रमादः कर्तव्यात् कर्मणोऽन्यत्र प्रवृत्ति-हेतु-भूतम् अनवधानम्। आलस्यं कर्मस्व् अनारम्भ-स्वभावः, स्तब्धता इति यावत्। पुरुषस्येन्द्रिय-प्रवर्तन-श्रान्त्या सर्वेन्द्रिय-प्रवर्तनोपरतिर् निद्रा। तत्र बाह्येन्द्रिय-प्रवर्तनोपरमः स्वप्नः। मनसोऽप्य् उपरतिः सुषुप्तिः॥१४।८॥

सत्त्वादीनां बन्ध-द्वार-भूतेषु प्रधानान्य् आह---

सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत।

ज्ञानम् आवृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्य् उत॥९॥

सत्त्वं सुख-सङ्ग-प्रधानम्, रजः कर्म-सङ्ग-प्रधानम्, तमस् तु वस्तु-याथात्म्य-ज्ञानम् आवृत्य विपरीत-ज्ञान-हेतुतया कर्तव्य-विपरीत-प्रवृत्ति-सङ्ग-प्रधानम्॥१४।९॥

देहाकार-परिणतायाः प्रकृतेः स्वरूपानुबन्धिनः सत्त्वादयो गुणाः। ते च स्वरूपानु-सम्बन्धित्वेन सर्वदा सर्वे वर्तन्ते इति परस्पर-विरुद्धं कार्यं कथं जनयन्तीत्य् अत्राह---

रजस् तमश् चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत।

रजः सत्त्वं तमश् चैव तमः सत्त्वं रजस् तथा॥१०॥

यद्यपि सत्त्वादयस् त्रयः प्रकृति-संसृष्टात्म-स्वरूपानुबन्धिनः, तथापि प्राचीन-कर्म-वशाद् देहाप्यायन-भूताहार-वैषम्याच् च सत्त्वादयः परस्पर-समुद्भवाभिभव-रूपेण वर्तन्ते। रजस्-तमसी कदाचिद् अभिभूय सत्त्वम् उद्रिक्तं वर्तते। तथा तमः-सत्त्वेऽभिभूय रजः कदाचित्। कदाचित् च रजः-सत्त्वेऽभिभूय तमः॥१४।१०॥

तच् च कार्योपलब्ध्यैवावगच्छेद् इत्य् आह---

सर्व-द्वारेषु देहेऽस्मिन् प्रकाश उपजायते।

ज्ञानं यदा तदा विद्याद् विवृद्धं सत्त्वम् इत्य् उत॥११॥

सर्वेषु चक्षुर्-आदिषु ज्ञान-द्वारेषु यदा वस्तु-याथात्म्य-प्रकाशे ज्ञानम् उपजायते, तदा अस्मिन् देहे सत्त्वं प्रवृद्धम् इति विद्यात्॥१४।११॥

लोभः प्रवृत्तिर् आरम्भः कर्मणाम् अशमः स्पृहा।

रजस्य् एतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ॥१२॥

लोभः स्वकीय-द्रव्यस्यात्याग-शीलता। प्रवृत्तिः प्रयोजनम् अनुद्दिश्यापि चलन-स्वभावता। आरम्भः कर्मणां फल-साधन-भूतानां कर्मणाम् आरम्भे उद्योगः। अशमः इन्द्रियानुपरतिः। स्पृहा विषयेच्छा। एतानि रजसि प्रवृद्धे जायन्ते। यदा लोभादयो वर्तन्ते, तदा रजः प्रवृद्धम् इति विद्याद् इत्य् अर्थः॥१४।१२॥

अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश् च प्रमादो मोह एव च।

तमस्य् एतानि जायन्ते विवृद्धे कुरु-नन्दन॥१३॥

अप्रकाशः ज्ञानानुदयः। अप्रवृत्तिश् च स्तब्धता। प्रमादोऽकार्य-प्रवृत्ति-फलम् अनवधानम्। मोहो विपरीत-ज्ञानम्। एतानि तमसि प्रवृद्धे जायन्ते। एतैस् तमः प्रवृद्धम् इति विद्यात्॥१४।१३॥

यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देह-भृत्।

तदोत्तम-विदां लोकान् अमलान् प्रतिपद्यते॥१४॥

यदा सत्त्वं प्रवृद्धं तदा सत्त्वे प्रवृद्धे देह-भृत् प्रलयं मरणं याति चेद् उत्तम-विदाम् उत्तम-तत्त्व-विदाम् आत्म-याथात्म्य-विदां लोकान् समूहान् अमलान् मल-रहितान् अज्ञान-रहितान् प्रतिपद्यते प्राप्नोति। सत्त्वे प्रवृद्धे तु मृत आत्म-विदां कुलेषु जनित्वात्म-याथात्म्य-ज्ञान-साधनेषु पुण्य-कर्मस्व् अधिकरोतीत्य् उक्तं भवति॥१४।१४॥

रजसि प्रलयं गत्वा कर्म-सङ्गिषु जायते।

तथा प्रलीनस् तमसि मूढ-योनिषु जायते॥१५॥

रजसि प्रवृद्धे मरणं प्राप्य फलार्थं कर्म कुर्वतां कुलेषु जायते। तत्र जनित्वा स्वर्गादि-फल-साधन-कर्मस्व् अधिकरोतीत्य् अर्थः। तथा तमसि प्रवृद्धे मृतो मूढ-योनिषु श्व-सूकरादि-योनिषु जायते। सकल-पुरुषार्थारम्भानर्हो जायत इत्य् अर्थः॥१४।१५॥

कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम्।

रजसस् तु फलं दुःखम् अज्ञानं तमसः फलम्॥१६॥

एवं सत्त्व-वृद्धौ मरणम् उपगम्यात्म-विदां कुले जातेनानुष्ठितस्य सुकृतस्य फलाभिसन्धि-रहितस्य मद्-आराधन-रूपस्य कर्मणः फलं पुनर् अपि ततो ऽधिक-सत्त्व-जनितं निर्मलं दुःख-गन्ध-रहितं भवतीत्य् आहुः सत्त्व-गुण-परिणाम-विदः। अन्त्य-काल-प्रवृद्धस्य रजसस् तु फलं फल-साधन-कर्म-सङ्गि-कुले जन्म, फलाभिसन्धि-पूर्वक-कर्मारम्भ-तत्-फलानुभव-पुनर्-जन्म-रजो-वृद्धि-फलाभिसन्धि-पूर्वक-कर्मारम्भ-परम्परा-रूपं सांसारिकं दुख-प्रायम् एव इत्य् आहुस् तद्-गुण-याथात्म्य-विदः। अज्ञानं तमसः फलम्। एवम् अन्त-काल-प्रवृद्धस्य तमसः फलम् अज्ञान-परम्परा-रूपम्॥१४।१६॥

तद् अधिक-सत्त्वादि-जनितं निर्मलादि-फलं किम् इत्य् अत्राह---

 सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च।

प्रमाद-मोहौ तमसो भवतोऽज्ञानम् एव च॥१७॥

एवं परम्परया जाताद् अधिकसत्त्वाद् आत्म-याथात्म्यापरोक्षरूपं ज्ञानं जायते। तथा प्रवृद्धाद् रजसः स्वर्गादिफललोभः जायते। तथा प्रवृद्धाच् च तमसः प्रमादोऽनवधाननिमित्तासत्कर्मणि प्रवृत्तः, ततश् च मोहो विपरीतज्ञानम्, ततश् चाधिकतरं तमः, ततश् चाज्ञानं ज्ञानाभावः॥१४।१७॥

ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्व-स्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः।

जघन्य-गुण-वृत्त-स्था अधो गच्छन्ति तामसाः॥१८॥

एवम् उक्तेन प्रकारेण सत्त्वस्था ऊर्ध्वं गच्छन्ति क्रमेण संसार-बन्धात् मोक्षं गच्छन्ति। रजसः स्वर्गादिफललोभकरत्वाद् राजसाः फलसाधनभूतं कर्मानुष्ठाय तत्-फलम् अनुभूय पुनर् अपि जनित्वा तद्-अपेक्षितं कर्मानुतिष्ठन्तीति मध्ये तिष्ठन्ति, पुनर्-आवृत्तिरूपतया दुःखप्रायम् एव तत्।

तामसास् तु जघन्यगुणवृत्ति-स्था उत्तरोत्तरनिकृष्टतमोगुणवृत्तिषु स्थिता अधो गच्छन्ति। अन्त्यजत्वम्, ततस् तिर्यक्त्वम्, ततः कृमिकीटदिजन्म ततः स्थावरत्वम्, ततोऽपि गुल्मलतात्वम्, ततश् च शिलाकाष्ठलोष्टतृणादित्वं गच्छन्तीत्य् अर्थः॥१४।१८॥

आहारविशेषैः फलाभिसन्धिरहितसुकृतविशेषैश् च परम्परया प्रवङ्धतसत्त्वानां गुणात्ययद्वारेण ऊर्ध्वगमनप्रकारम् आह---

नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति।

गुणेभ्यश् च परं वेत्ति मद्-भावं सोऽधिगच्छति॥१९॥

एवं सात्त्विकाहार-सेवया फलाभिसन्धि-रहित-भगवद्-आराधन-रूप-कर्मानुष्ठानैश् च रजस्-तमसी सर्वात्मनाभिभूय उत्कृष्ट-सत्त्व-निष्ठो यदायं द्रष्टा गुणेभ्योऽन्यं कर्तारं नानुपश्यति। गुणा एव स्वानुगुण-प्रवृत्तिषु कर्तार इति पश्यति, गुणेभ्यश् च परं वेत्ति, कर्तृभ्यो गुणेभ्यश् च परम् अन्यम् आत्मानम् अकर्तारं वेत्ति, समद्-भावम् अधिगच्छति, मम यो भावस् तम् अधिगच्छति। एतद् उक्तं भवत्य् आत्मनः स्वतः परिशुद्ध-स्वभावस्य पूर्व-पूर्व-कर्म-मूल-गुण-सङ्ग-निमित्तं विविध-कर्मसु कर्तृत्वम्, आत्मा स्वतस् त्व् अकर्ता अपरिच्छिन्न-ज्ञानैकाकारः इत्य् एवम् आत्मानं यदा पश्यति, तदा मद्-भावम् अधिगच्छतीति॥१४।१९॥

कर्तृभ्यो गुणेभ्योऽन्यम् अकर्तारम् आत्मानं पश्यन् भगवद्भावम् अधिगच्छतीत्य् उक्तम्, स भगवद्भावः कीदृशः। इत्य् अत्राह---

गुणान् एतान् अतीत्य त्रीन् देही देह-समुद्भवान्।

जन्म-मृत्यु-जरा-दुःखैर् विमुक्तोऽमृतम् अश्नुते॥२०॥

अयं देही देहसमुद्भवान् देहाकारपरिणतप्रकृतिसमुद्भवान् एतान् सत्त्वादीन् त्रीन् गुणान् अतीत्य तेभ्यश् चान्यम्, ज्ञानैकाकारम् आत्मानं पश्यन् जन्ममृत्युजरादुःखैः विमुक्तोऽमृतम् आत्मानम् अनुभवति एष मद्-भाव इत्य् अर्थः॥१४।२०॥

अथ गुणातीतस्य स्वरूपसूचनाचारप्रकारं गुणात्ययहेतुं च पृच्छन् अर्जुन उवाच---

कैर् लिङ्गैस् त्रीन् गुणान् एतान् अतीतो भवति प्रभो।

किम्-आचारः कथं चैतांस् त्रीन् गुणान् अतिवर्तते॥२१॥

सत्त्वादीन् त्रीन् गुणान् एतान् अतीतः कैः लिङ्गैः कैः लक्षणैर् उपलक्षितो भवति किमाचारः केन आचारेण युक्तोऽसौ। अस्य स्वरूपावगतेः लिङ्गभूताचारः कीदृशः इत्य् अर्थः। कथं च एतान् केनोपायेन सत्त्वादीन् त्रीन् गुणान् अतिवर्तते॥।१४।२१॥

श्री-भगवान् उवाच

प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहम् एव च पाण्डव।

न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति॥२२॥

आत्म-व्यतिरिक्तेषु वस्तुष्व् अनिष्टेषु सम्प्रवृत्तानि सत्त्व-रजस्-तमसां कार्याणि प्रकाश-प्रवृत्ति-मोहाख्यानि यो न द्वेष्टि, तथात्म-व्यतिरिक्तेष्व् इष्टेषु वस्तुषु तान्य् एव निवृत्तानि न काङ्क्षति॥१४।२२॥

उदासीनवद् आसीनो गुणैर् यो न विचाल्यते।

गुणा वर्तन्त इत्य् एव योऽवतिष्ठति नेङ्गते॥२३॥

उदासीनवद् आसीनो गुणव्यतिरिक्तात्मावलोकनतृप्त्या अन्यत्र उदासीनवद् आसीनः गुणैर् द्वेषाकाङ्क्षाद्वारेण यो न विचाल्यते, गुणाः स्वेषु कार्येषु प्रकाशादिषु वर्तन्ते इत्य् अनुसन्धाय यस् तूष्णीम् अवतिष्ठते, न इङ्गते न गुणकार्यानुगुणं चेष्टते॥१४।२३॥

सम-दुःख-सुखः स्वस्थः सम-लोष्टाश्म-काञ्चनः।

तुल्य-प्रियाप्रियो धीरस् तुल्य-निन्दात्म-संस्तुतिः॥२४॥

मानापमानयोस् तुल्यस् तुल्यो मित्रारि-पक्षयोः।

सर्वारम्भ-परित्यागी गुणातीतः स उच्यते॥२५॥

सम-दुःख-सुखः दुःख-सुखयोः समश् चित्तः। स्वस्थः स्वस्मिन् स्थितः स्वात्मैक-प्रियत्वेन तद्-व्यतिरिक्त-पुत्रादि-जन्म-मरणादि-सुख-दुःखयोः सम-चित्त इत्य् अर्थः। तत एव सम-लोष्टाश्म-काञ्चनः। तत एव च तुल्य-प्रियाप्रियस् तुल्य-प्रियाप्रिय-विषयः। धीरः प्रकृत्य्-आत्म-विवेक-कुशलः। तत एव तुल्य-निन्दात्म-संस्तुतिः। आत्मनि मनुष्यत्वाद्य्-अभिमान-कृत-गुणागुण-निमित्त-स्तुति-निन्दयोः स्व-सम्बन्धानु-सन्धानेन तुल्य-चित्तः। तत्-प्रयुक्त-मानापमानयोस् तत्-प्रयुक्त-मित्रारि-पक्षयोर् अपि स्व-सम्बन्धाभावाद् एव तुल्य-चित्तः। तथा देहित्व-प्रयुक्त-सर्वारम्भ-परित्यागी। य एवं-भूतः स गुणातीत उच्यते॥१४।२४-२५॥

अथ एवं रूप-गुणात्यये प्रधान-हेतुम् आह---

मां च योऽव्यभिचारेण भक्ति-योगेन सेवते।

स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्म-भूयाय कल्पते॥२६॥

नान्यं गुणेभ्यः कर्तारम् [१४।१९] इत्य्-आदिनोक्तेन प्रकृत्य्-आत्म-विवेकानुसन्धान-मात्रेण न गुणात्ययः सम्पत्स्यते, तस्यानादि-काल-प्रवृत्त-विपरीत-वासना-बाध्यत्व-सम्भवात्। मां सत्य-सङ्कल्पं परम-कारुणिकम् आश्रित-वात्सल्य-जलधिम् अव्यभिचारेण ऐकान्त्य-विशिष्टेन भक्ति-योगेन च यः सेवते, स एतान् सत्त्वादीन् गुणान् दुरत्ययान् अतीत्य ब्रह्म-भूयाय ब्रह्मत्वाय कल्पते ब्रह्म-भाव-योग्यो भवति। यथावस्थितम् आत्मानम् अमृतम् अव्ययं प्राप्नोतीत्य् अर्थः॥१४।२६॥

ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहम् अमृतस्याव्ययस्य च।

शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च॥२७॥

हि शब्दो हेतौ। यस्माद् अहम् अव्यभिचारि-भक्ति-योगेन सेवितोऽमृतस्याव्ययस्य च ब्रह्मणः प्रतिष्ठा, तथा शाश्वतस्य च धर्मस्य अतिशयित-नित्यैश्वर्यस्यैकान्तिकस्य सुखस्य च वासुदेवः सर्वम् [८।९] इत्य् आदिना निर्दिष्टस्य ज्ञानिनः प्राप्यस्य सुखस्येत्य् अर्थः। यद्यपि शाश्वत-धर्म-शब्दः प्रापक-वचनः, तथापि पूर्वोत्तरयोः प्राप्य-रूपत्वेन तत्-साहचर्याद् अयम् अपि प्राप्य-लक्षकः।

एतद् उक्तं भवति पूर्वत्र--- दैवी ह्य् एषा गुण-मयी मम माया दुरत्यया। माम् एव ये प्रपद्यन्ते [७।१४] इत्य् आरभ्य गुणात्ययस्य तत्-पूर्वकाक्षरैश्वर्य-भगवत्-प्राप्तीनां च भगवत्-प्रपत्त्य्-एकोपायतायाः प्रतिपादितत्वाद् एकान्त-भगवत्-प्रपत्त्य्-एकोपायो गुणात्ययस् तत्-पूर्वक-ब्रह्मानुभवश् चेति॥१४।२७॥

इति श्रीमद्-रामानुजाचार्य-विरचिते गीता-भाष्ये चतुर्दशोऽध्यायः॥१४॥

త్రయోదశే ప్రకృతి-పురుషయోర్ అన్యోన్య-సంసృష్టయోః స్వరూప-యాథాత్మ్యం విజ్ఞాయామానిత్వాదిభిర్ భగవద్-భక్త్య్-అనుగృహీతైర్ బన్ధాన్ ముచ్యత ఇత్య్ ఉక్తమ్। తత్ర బన్ధ-హేతుః పూర్వ-పూర్వ-సత్త్వాది-గుణ-మయ-సుఖాది-సఙ్గ ఇతి చాభిహితం కారణం గుణ-సఙ్గోఽస్య సద్-అసద్-యోని-జన్మసు [గీతా ౧౩।౨౨] ఇతి। అథేదానీం గుణానాం బన్ధ-హేతుతా-ప్రకారో గుణ-నివర్తన-ప్రకారశ్ చోచ్యతే---

పరం భూయః ప్రవక్ష్యామి జ్ఞానానాం జ్ఞానమ్ ఉత్తమమ్।

యజ్ జ్ఞాత్వా మునయః సర్వే పరాం సిద్ధిమ్ ఇతో గతాః॥౧॥

పరం పూర్వోక్తాద్ అన్యత్ ప్రకృతి-పురుషాన్తర్-గతమ్ ఏవ సత్త్వాది-గుణ-విషయం జ్ఞానం భూయః ప్రవక్ష్యామి। తచ్ చ జ్ఞానం సర్వేషాం ప్రకృతి-పురుష-విషయ-జ్ఞానానామ్ ఉత్తమమ్। యజ్ జ్ఞానం జ్ఞాత్వా సర్వే మునయస్ తన్-మనన-శీలా ఇతః సంసార-మణ్డాలాత్ పరాం సిద్ధిం గతాః పరిశుద్ధాత్మ-స్వరూప-ప్రాప్తి-రూపాం సిద్ధిమ్ అవాప్తాః॥౧౪।౧॥

పునర్ అపి తజ్ జ్ఞానం ఫలేన విశినష్టి---

ఇదం జ్ఞానమ్ ఉపాశ్రిత్య మమ సాధర్మ్యమ్ ఆగతాః।

సర్గేఽపి నోపజాయన్తే ప్రలయే న వ్యథన్తి చ॥౨॥

ఇదం వక్ష్యమాణం జ్ఞానమ్ ఉపాశ్రిత్య మమ సాధర్మ్యమ్ ఆగతా మత్-సామ్యం ప్రాప్తాః। సర్గేఽపి నోపజాయన్తే న సృజి-కర్మతాం భజన్తే। ప్రలయే న వ్యథన్తి చ, న చ సంహృతి-కర్మతాం భజన్తే॥౧౪।౨॥

అథ ప్రాకృతానాం గుణానాం బన్ధ-హేతుతా-ప్రకారం వక్తుం సర్వస్య భూత-జాతస్య ప్రకృతి-పురుష-సంసర్గజత్వం యావత్ సఞ్జాయతే కిఞ్చిత్ [౧౩।౨౬] ఇత్య్ అనేనోక్తం భగవతా స్వేనైవ కృతమ్ ఇత్య్ ఆహ---

మమ యోనిర్ మహద్ బ్రహ్మ తస్మిన్ గర్భం దధామ్య్ అహమ్।

సమ్భవః సర్వ-భూతానాం తతో భవతి భారత॥౩॥

మమ మదీయం కృత్స్నస్య జగతో యోని-భూతం మహద్ బ్రహ్మ యత్ తస్మిన్ గర్భం దధామ్య్ అహమ్।

అపేరయమ్ [౭।౪-౫]

ఇతి నిర్దిష్ట-చేతనా ప్రకృతిర్ మహద్-అహఙ్కారాది-వికారాణాం కారణతయా మహద్ బ్రహ్మ ఇత్య్ ఉచ్యతే। శ్రుతవ్ అపి క్వచిత్ ప్రకృతిర్ అపి బ్రహ్మ ఇతి నిర్దిశ్యతే। యః సర్వజ్ఞః సర్వ-విత్, యస్య జ్ఞాన-మయం తపః, తస్మాద్ ఏతద్ బ్రహ్మ నామ-రూపమ్ అన్నం చ జాయతే [ము।ఉ। ౧।౧।౯] ఇతి।

ఇతస్ త్వ్ అన్యాం ప్రకృతిం విద్ధి మే పరామ్। జీవ-భూతామ్ [౭।౫] ఇతి చేతనపుజ-రూపా యా ప్రకృతి। నిర్దిష్ట, సా ఇహ సకల-ప్రాణి-బీజతయా గర్భ-శబ్దేనోచ్యతే। తస్మిన్ అచేతనే యోని-భూతే మహతి బ్రహ్మణి చేతన-పుఞ్జ-రూపం గర్భం దధామి। అచేతన-ప్రకృత్యా భోగ-క్షేత్ర-భూతయా భోక్తృ-వర్గ-పుఞ్జ-భూతాం చేతన-ప్రకృతిం సంయోజయామీత్య్ అర్థః। తతస్ తస్మాత్ ప్రకృతి-ద్వయ-సంయోగాన్ మత్-సఙ్కల్ప-కృతాత్ సర్వ-భూతానాం బ్రహ్మాది-స్తమ్బ-పర్యన్తానాం సమ్భవో భవతి॥౧౪।౩॥

కార్యావస్థోఽపి చిద్-అచిత్-ప్రకృతి-సంసర్గో మయైవ కృతః ఇత్య్ ఆహ---

సర్వ-యోనిషు కౌన్తేయ మూర్తయః సమ్భవన్తి యాః।

తాసాం బ్రహ్మ మహద్ యోనిర్ అహం బీజ-ప్రదః పితా॥౪॥

సర్వాసు దేవ-గన్ధర్వ-యక్ష-రాక్షస-మనుష్య-పశు-మృగ-పక్షి-సరీసృపాదిషు యోనిషు తత్-తన్-మూర్తయో యాః సమ్భవన్తి జాయన్తే తాసాం బ్రహ్మ మహద్ యోనిః కారణం మయా సంయోజిత-చేతన-వర్గా మహద్-ఆది-విశేషాన్తావస్థా ప్రకృతిః కారణమ్ ఇత్య్ అర్థః। అహం బీజ-ప్రదః పితా తత్ర తత్ర చ తత్-తత్-కర్మానుగుణ్యేన చేతన-వర్గస్య సంయోజకశ్ చాహమ్ ఇత్య్ అర్థః॥౧౪।౪॥

ఏవం సర్గాదౌ ప్రాచిన-కర్మ-వశాద్ అచిత్-సంసర్గేణ దేవాది-యోనిషు జాతానాం పునః పునర్ దేవాది-భావేన జన్మ-హేతుమ్ ఆహ---

సత్త్వం రజస్ తమ ఇతి గుణాః ప్రకృతి-సమ్భవాః।

నిబధ్నన్తి మహా-బాహో దేహే దేహినమ్ అవ్యయమ్॥౫॥

సత్త్వ-రజస్-తమాంసి త్రయో గుణాః ప్రకృతేః స్వరూపానుబన్ధినః స్వభావ-విశేషాః ప్రకాశాది-కార్యైక-నిరూపణీయాః। ప్రకృత్య్-అవస్థాయామ్ అనుద్భూతాస్ తద్-వికారేషు మహద్-ఆదిషూద్భూతాః। మహద్-ఆది-విశేషాన్తైర్ ఆరబ్ధ-దేవ-మనుష్యాది-దేహ-సమ్బన్ధినమ్ ఏనం దేహినమ్ అవ్యయం స్వతో గుణ-సమ్బన్ధానర్హం దేహే వర్తమానం నిబధ్నన్తి దేహే వర్తమానత్వోపాధినా నిబధ్నన్తీత్య్ అర్థః॥౧౪।౫॥

సత్త్వ-రజస్-తమసామ్ ఆకారం బన్ధన-ప్రకారం చాహ---

తత్ర సత్త్వం నిర్మలత్వాత్ ప్రకాశకమ్ అనామయమ్।

సుఖ-సఙ్గేన బధ్నాతి జ్ఞాన-సఙ్గేన చానఘ॥౬॥

తత్ర సత్త్వ-రజస్-తమఃసు సత్త్వస్య స్వరూపమ్ ఈదృశం నిర్మలత్వాత్ ప్రకాశకమ్। ప్రకాశ-సుఖావరణ-స్వభావ-రహితతా నిర్మలత్వమ్। ప్రకాశ-సుఖ-జననైకాన్త-స్వభావతయా ప్రకాశ-సుఖ-హేతు-భూతమ్ ఇత్య్ అర్థః। ప్రకాశో వస్తు-యాథాత్మ్యావబోధః। అనామయమ్ ఆమయాఖ్య-కార్యం న విద్యతే, ఇత్య్ అనామయమ్ అరోగతా-హేతుర్ ఇత్య్ అర్థః। ఏష సత్త్వాఖ్య-గుణో దేహినమ్ ఏనం సుఖ-సఙ్గేన జ్ఞాన-సఙ్గేన చ బధ్నాతి, పురుషస్య సుఖ-సఙ్గం జ్ఞాన-సఙ్గం చ జనయతీత్య్ అర్థః। జ్ఞాన-సుఖయోః సఙ్గే హి జాతే తత్-సాధనేషు లౌకిక-వైదికేషు ప్రవర్తతే। తతశ్ చ తత్-ఫలానుభవ-సాధన-భూతాసు యోనిషు జాయతే। ఇతి సత్త్వం సుఖ-జ్ఞాన-సఙ్గ-ద్వారేణ పురుషం బధ్నాతి। జ్ఞాన-సుఖ-జననం పునర్ అపి తయోః సఙ్గ-జననం చ సత్త్వమ్ ఇత్య్ ఉక్తం భవతి॥౧౪।౬॥

రజో రాగాత్మకం విద్ధి తృష్ణాసఙ్గ-సముద్భవమ్।

తన్ నిబధ్నాతి కౌన్తేయ కర్మ-సఙ్గేన దేహినమ్॥౭॥

రజో రాగాత్మకం రాగ-హేతు-భూతమ్। రాగో యోషిత్-పురుషయోర్ అన్యోన్య-స్పృహా। తృష్ణాసఙ్గ-సముద్భవం తృష్ణాసఙ్గయోర్ ఉద్భవ-స్థానం తృష్ణాసఙ్గ-హేతు-భూతమ్ ఇత్య్ అర్థః। తృష్ణా శబ్దాది-సర్వ-విషయ-స్పృహా। సఙ్గః పుత్ర-మిత్రాదిషు సమ్బన్ధిషు సంశ్లేష-స్పృహా। తథా దేహినం కర్మసు క్రియాసు స్పృహా-జనన-ద్వారేణ నిబధ్నాతి। క్రియాసు హి స్పృహయా యాః క్రియా ఆరభతే దేహీ, తాశ్ చ పుణ్య-పాప-రూపా ఇతి తత్-ఫలానుభవ-సాధన-భూతాసు యోనిషు జన్మ-హేతవో భవన్తి, అతః కర్మ-సఙ్గ-ద్వారేణ రజో దేహినం నిబధ్నాతి। తద్ ఏవం రజో రాగ-తృష్ణా-సఙ్గ-హేతుః కర్మ-సఙ్గ-హేతుశ్ చేత్య్ ఉక్తం భవతి॥౧౪।౭॥

తమస్ త్వ్ అజ్ఞాన-జం విద్ధి మోహనం సర్వ-దేహినామ్।

ప్రమాదాలస్య-నిద్రాభిస్ తన్ నిబధ్నాతి భారత॥౮॥

జ్ఞానాద్ అన్యద్ ఇహ్ఆజ్ఞానమ్ అభిప్రేతమ్। జ్ఞానం వస్తు-యాథాత్మ్యావబోధః, తస్మాద్ అన్యత్ తద్-విపర్యయ-జ్ఞానం తమస్ తు వస్తు-యాథాత్మ్య-విపరీత-విషయ-జ్ఞాన-జం మోహనం సర్వ-దేహినామ్। మోహో విపర్యయ-జ్ఞానమ్, విపర్యయ-జ్ఞాన-హేతుర్ ఇత్య్ అర్థః। తత్ తమః ప్రమాదాలస్య-నిద్రా-హేతుతయా తద్-ద్వారేణ దేహినం నిబధ్నాతి। ప్రమాదః కర్తవ్యాత్ కర్మణోఽన్యత్ర ప్రవృత్తి-హేతు-భూతమ్ అనవధానమ్। ఆలస్యం కర్మస్వ్ అనారమ్భ-స్వభావః, స్తబ్ధతా ఇతి యావత్। పురుషస్యేన్ద్రియ-ప్రవర్తన-శ్రాన్త్యా సర్వేన్ద్రియ-ప్రవర్తనోపరతిర్ నిద్రా। తత్ర బాహ్యేన్ద్రియ-ప్రవర్తనోపరమః స్వప్నః। మనసోఽప్య్ ఉపరతిః సుషుప్తిః॥౧౪।౮॥

సత్త్వాదీనాం బన్ధ-ద్వార-భూతేషు ప్రధానాన్య్ ఆహ---

సత్త్వం సుఖే సఞ్జయతి రజః కర్మణి భారత।

జ్ఞానమ్ ఆవృత్య తు తమః ప్రమాదే సఞ్జయత్య్ ఉత॥౯॥

సత్త్వం సుఖ-సఙ్గ-ప్రధానమ్, రజః కర్మ-సఙ్గ-ప్రధానమ్, తమస్ తు వస్తు-యాథాత్మ్య-జ్ఞానమ్ ఆవృత్య విపరీత-జ్ఞాన-హేతుతయా కర్తవ్య-విపరీత-ప్రవృత్తి-సఙ్గ-ప్రధానమ్॥౧౪।౯॥

దేహాకార-పరిణతాయాః ప్రకృతేః స్వరూపానుబన్ధినః సత్త్వాదయో గుణాః। తే చ స్వరూపాను-సమ్బన్ధిత్వేన సర్వదా సర్వే వర్తన్తే ఇతి పరస్పర-విరుద్ధం కార్యం కథం జనయన్తీత్య్ అత్రాహ---

రజస్ తమశ్ చాభిభూయ సత్త్వం భవతి భారత।

రజః సత్త్వం తమశ్ చైవ తమః సత్త్వం రజస్ తథా॥౧౦॥

యద్యపి సత్త్వాదయస్ త్రయః ప్రకృతి-సంసృష్టాత్మ-స్వరూపానుబన్ధినః, తథాపి ప్రాచీన-కర్మ-వశాద్ దేహాప్యాయన-భూతాహార-వైషమ్యాచ్ చ సత్త్వాదయః పరస్పర-సముద్భవాభిభవ-రూపేణ వర్తన్తే। రజస్-తమసీ కదాచిద్ అభిభూయ సత్త్వమ్ ఉద్రిక్తం వర్తతే। తథా తమః-సత్త్వేఽభిభూయ రజః కదాచిత్। కదాచిత్ చ రజః-సత్త్వేఽభిభూయ తమః॥౧౪।౧౦॥

తచ్ చ కార్యోపలబ్ధ్యైవావగచ్ఛేద్ ఇత్య్ ఆహ---

సర్వ-ద్వారేషు దేహేఽస్మిన్ ప్రకాశ ఉపజాయతే।

జ్ఞానం యదా తదా విద్యాద్ వివృద్ధం సత్త్వమ్ ఇత్య్ ఉత॥౧౧॥

సర్వేషు చక్షుర్-ఆదిషు జ్ఞాన-ద్వారేషు యదా వస్తు-యాథాత్మ్య-ప్రకాశే జ్ఞానమ్ ఉపజాయతే, తదా అస్మిన్ దేహే సత్త్వం ప్రవృద్ధమ్ ఇతి విద్యాత్॥౧౪।౧౧॥

లోభః ప్రవృత్తిర్ ఆరమ్భః కర్మణామ్ అశమః స్పృహా।

రజస్య్ ఏతాని జాయన్తే వివృద్ధే భరతర్షభ॥౧౨॥

లోభః స్వకీయ-ద్రవ్యస్యాత్యాగ-శీలతా। ప్రవృత్తిః ప్రయోజనమ్ అనుద్దిశ్యాపి చలన-స్వభావతా। ఆరమ్భః కర్మణాం ఫల-సాధన-భూతానాం కర్మణామ్ ఆరమ్భే ఉద్యోగః। అశమః ఇన్ద్రియానుపరతిః। స్పృహా విషయేచ్ఛా। ఏతాని రజసి ప్రవృద్ధే జాయన్తే। యదా లోభాదయో వర్తన్తే, తదా రజః ప్రవృద్ధమ్ ఇతి విద్యాద్ ఇత్య్ అర్థః॥౧౪।౧౨॥

అప్రకాశోఽప్రవృత్తిశ్ చ ప్రమాదో మోహ ఏవ చ।

తమస్య్ ఏతాని జాయన్తే వివృద్ధే కురు-నన్దన॥౧౩॥

అప్రకాశః జ్ఞానానుదయః। అప్రవృత్తిశ్ చ స్తబ్ధతా। ప్రమాదోఽకార్య-ప్రవృత్తి-ఫలమ్ అనవధానమ్। మోహో విపరీత-జ్ఞానమ్। ఏతాని తమసి ప్రవృద్ధే జాయన్తే। ఏతైస్ తమః ప్రవృద్ధమ్ ఇతి విద్యాత్॥౧౪।౧౩॥

యదా సత్త్వే ప్రవృద్ధే తు ప్రలయం యాతి దేహ-భృత్।

తదోత్తమ-విదాం లోకాన్ అమలాన్ ప్రతిపద్యతే॥౧౪॥

యదా సత్త్వం ప్రవృద్ధం తదా సత్త్వే ప్రవృద్ధే దేహ-భృత్ ప్రలయం మరణం యాతి చేద్ ఉత్తమ-విదామ్ ఉత్తమ-తత్త్వ-విదామ్ ఆత్మ-యాథాత్మ్య-విదాం లోకాన్ సమూహాన్ అమలాన్ మల-రహితాన్ అజ్ఞాన-రహితాన్ ప్రతిపద్యతే ప్రాప్నోతి। సత్త్వే ప్రవృద్ధే తు మృత ఆత్మ-విదాం కులేషు జనిత్వాత్మ-యాథాత్మ్య-జ్ఞాన-సాధనేషు పుణ్య-కర్మస్వ్ అధికరోతీత్య్ ఉక్తం భవతి॥౧౪।౧౪॥

రజసి ప్రలయం గత్వా కర్మ-సఙ్గిషు జాయతే।

తథా ప్రలీనస్ తమసి మూఢ-యోనిషు జాయతే॥౧౫॥

రజసి ప్రవృద్ధే మరణం ప్రాప్య ఫలార్థం కర్మ కుర్వతాం కులేషు జాయతే। తత్ర జనిత్వా స్వర్గాది-ఫల-సాధన-కర్మస్వ్ అధికరోతీత్య్ అర్థః। తథా తమసి ప్రవృద్ధే మృతో మూఢ-యోనిషు శ్వ-సూకరాది-యోనిషు జాయతే। సకల-పురుషార్థారమ్భానర్హో జాయత ఇత్య్ అర్థః॥౧౪।౧౫॥

కర్మణః సుకృతస్యాహుః సాత్త్వికం నిర్మలం ఫలమ్।

రజసస్ తు ఫలం దుఃఖమ్ అజ్ఞానం తమసః ఫలమ్॥౧౬॥

ఏవం సత్త్వ-వృద్ధౌ మరణమ్ ఉపగమ్యాత్మ-విదాం కులే జాతేనానుష్ఠితస్య సుకృతస్య ఫలాభిసన్ధి-రహితస్య మద్-ఆరాధన-రూపస్య కర్మణః ఫలం పునర్ అపి తతో ఽధిక-సత్త్వ-జనితం నిర్మలం దుఃఖ-గన్ధ-రహితం భవతీత్య్ ఆహుః సత్త్వ-గుణ-పరిణామ-విదః। అన్త్య-కాల-ప్రవృద్ధస్య రజసస్ తు ఫలం ఫల-సాధన-కర్మ-సఙ్గి-కులే జన్మ, ఫలాభిసన్ధి-పూర్వక-కర్మారమ్భ-తత్-ఫలానుభవ-పునర్-జన్మ-రజో-వృద్ధి-ఫలాభిసన్ధి-పూర్వక-కర్మారమ్భ-పరమ్పరా-రూపం సాంసారికం దుఖ-ప్రాయమ్ ఏవ ఇత్య్ ఆహుస్ తద్-గుణ-యాథాత్మ్య-విదః। అజ్ఞానం తమసః ఫలమ్। ఏవమ్ అన్త-కాల-ప్రవృద్ధస్య తమసః ఫలమ్ అజ్ఞాన-పరమ్పరా-రూపమ్॥౧౪।౧౬॥

తద్ అధిక-సత్త్వాది-జనితం నిర్మలాది-ఫలం కిమ్ ఇత్య్ అత్రాహ---

 సత్త్వాత్ సఞ్జాయతే జ్ఞానం రజసో లోభ ఏవ చ।

ప్రమాద-మోహౌ తమసో భవతోఽజ్ఞానమ్ ఏవ చ॥౧౭॥

ఏవం పరమ్పరయా జాతాద్ అధికసత్త్వాద్ ఆత్మ-యాథాత్మ్యాపరోక్షరూపం జ్ఞానం జాయతే। తథా ప్రవృద్ధాద్ రజసః స్వర్గాదిఫలలోభః జాయతే। తథా ప్రవృద్ధాచ్ చ తమసః ప్రమాదోఽనవధాననిమిత్తాసత్కర్మణి ప్రవృత్తః, తతశ్ చ మోహో విపరీతజ్ఞానమ్, తతశ్ చాధికతరం తమః, తతశ్ చాజ్ఞానం జ్ఞానాభావః॥౧౪।౧౭॥

ఊర్ధ్వం గచ్ఛన్తి సత్త్వ-స్థా మధ్యే తిష్ఠన్తి రాజసాః।

జఘన్య-గుణ-వృత్త-స్థా అధో గచ్ఛన్తి తామసాః॥౧౮॥

ఏవమ్ ఉక్తేన ప్రకారేణ సత్త్వస్థా ఊర్ధ్వం గచ్ఛన్తి క్రమేణ సంసార-బన్ధాత్ మోక్షం గచ్ఛన్తి। రజసః స్వర్గాదిఫలలోభకరత్వాద్ రాజసాః ఫలసాధనభూతం కర్మానుష్ఠాయ తత్-ఫలమ్ అనుభూయ పునర్ అపి జనిత్వా తద్-అపేక్షితం కర్మానుతిష్ఠన్తీతి మధ్యే తిష్ఠన్తి, పునర్-ఆవృత్తిరూపతయా దుఃఖప్రాయమ్ ఏవ తత్।

తామసాస్ తు జఘన్యగుణవృత్తి-స్థా ఉత్తరోత్తరనికృష్టతమోగుణవృత్తిషు స్థితా అధో గచ్ఛన్తి। అన్త్యజత్వమ్, తతస్ తిర్యక్త్వమ్, తతః కృమికీటదిజన్మ తతః స్థావరత్వమ్, తతోఽపి గుల్మలతాత్వమ్, తతశ్ చ శిలాకాష్ఠలోష్టతృణాదిత్వం గచ్ఛన్తీత్య్ అర్థః॥౧౪।౧౮॥

ఆహారవిశేషైః ఫలాభిసన్ధిరహితసుకృతవిశేషైశ్ చ పరమ్పరయా ప్రవఙ్ధతసత్త్వానాం గుణాత్యయద్వారేణ ఊర్ధ్వగమనప్రకారమ్ ఆహ---

నాన్యం గుణేభ్యః కర్తారం యదా ద్రష్టానుపశ్యతి।

గుణేభ్యశ్ చ పరం వేత్తి మద్-భావం సోఽధిగచ్ఛతి॥౧౯॥

ఏవం సాత్త్వికాహార-సేవయా ఫలాభిసన్ధి-రహిత-భగవద్-ఆరాధన-రూప-కర్మానుష్ఠానైశ్ చ రజస్-తమసీ సర్వాత్మనాభిభూయ ఉత్కృష్ట-సత్త్వ-నిష్ఠో యదాయం ద్రష్టా గుణేభ్యోఽన్యం కర్తారం నానుపశ్యతి। గుణా ఏవ స్వానుగుణ-ప్రవృత్తిషు కర్తార ఇతి పశ్యతి, గుణేభ్యశ్ చ పరం వేత్తి, కర్తృభ్యో గుణేభ్యశ్ చ పరమ్ అన్యమ్ ఆత్మానమ్ అకర్తారం వేత్తి, సమద్-భావమ్ అధిగచ్ఛతి, మమ యో భావస్ తమ్ అధిగచ్ఛతి। ఏతద్ ఉక్తం భవత్య్ ఆత్మనః స్వతః పరిశుద్ధ-స్వభావస్య పూర్వ-పూర్వ-కర్మ-మూల-గుణ-సఙ్గ-నిమిత్తం వివిధ-కర్మసు కర్తృత్వమ్, ఆత్మా స్వతస్ త్వ్ అకర్తా అపరిచ్ఛిన్న-జ్ఞానైకాకారః ఇత్య్ ఏవమ్ ఆత్మానం యదా పశ్యతి, తదా మద్-భావమ్ అధిగచ్ఛతీతి॥౧౪।౧౯॥

కర్తృభ్యో గుణేభ్యోఽన్యమ్ అకర్తారమ్ ఆత్మానం పశ్యన్ భగవద్భావమ్ అధిగచ్ఛతీత్య్ ఉక్తమ్, స భగవద్భావః కీదృశః। ఇత్య్ అత్రాహ---

గుణాన్ ఏతాన్ అతీత్య త్రీన్ దేహీ దేహ-సముద్భవాన్।

జన్మ-మృత్యు-జరా-దుఃఖైర్ విముక్తోఽమృతమ్ అశ్నుతే॥౨౦॥

అయం దేహీ దేహసముద్భవాన్ దేహాకారపరిణతప్రకృతిసముద్భవాన్ ఏతాన్ సత్త్వాదీన్ త్రీన్ గుణాన్ అతీత్య తేభ్యశ్ చాన్యమ్, జ్ఞానైకాకారమ్ ఆత్మానం పశ్యన్ జన్మమృత్యుజరాదుఃఖైః విముక్తోఽమృతమ్ ఆత్మానమ్ అనుభవతి ఏష మద్-భావ ఇత్య్ అర్థః॥౧౪।౨౦॥

అథ గుణాతీతస్య స్వరూపసూచనాచారప్రకారం గుణాత్యయహేతుం చ పృచ్ఛన్ అర్జున ఉవాచ---

కైర్ లిఙ్గైస్ త్రీన్ గుణాన్ ఏతాన్ అతీతో భవతి ప్రభో।

కిమ్-ఆచారః కథం చైతాంస్ త్రీన్ గుణాన్ అతివర్తతే॥౨౧॥

సత్త్వాదీన్ త్రీన్ గుణాన్ ఏతాన్ అతీతః కైః లిఙ్గైః కైః లక్షణైర్ ఉపలక్షితో భవతి కిమాచారః కేన ఆచారేణ యుక్తోఽసౌ। అస్య స్వరూపావగతేః లిఙ్గభూతాచారః కీదృశః ఇత్య్ అర్థః। కథం చ ఏతాన్ కేనోపాయేన సత్త్వాదీన్ త్రీన్ గుణాన్ అతివర్తతే॥।౧౪।౨౧॥

శ్రీ-భగవాన్ ఉవాచ

ప్రకాశం చ ప్రవృత్తిం చ మోహమ్ ఏవ చ పాణ్డవ।

న ద్వేష్టి సమ్ప్రవృత్తాని న నివృత్తాని కాఙ్క్షతి॥౨౨॥

ఆత్మ-వ్యతిరిక్తేషు వస్తుష్వ్ అనిష్టేషు సమ్ప్రవృత్తాని సత్త్వ-రజస్-తమసాం కార్యాణి ప్రకాశ-ప్రవృత్తి-మోహాఖ్యాని యో న ద్వేష్టి, తథాత్మ-వ్యతిరిక్తేష్వ్ ఇష్టేషు వస్తుషు తాన్య్ ఏవ నివృత్తాని న కాఙ్క్షతి॥౧౪।౨౨॥

ఉదాసీనవద్ ఆసీనో గుణైర్ యో న విచాల్యతే।

గుణా వర్తన్త ఇత్య్ ఏవ యోఽవతిష్ఠతి నేఙ్గతే॥౨౩॥

ఉదాసీనవద్ ఆసీనో గుణవ్యతిరిక్తాత్మావలోకనతృప్త్యా అన్యత్ర ఉదాసీనవద్ ఆసీనః గుణైర్ ద్వేషాకాఙ్క్షాద్వారేణ యో న విచాల్యతే, గుణాః స్వేషు కార్యేషు ప్రకాశాదిషు వర్తన్తే ఇత్య్ అనుసన్ధాయ యస్ తూష్ణీమ్ అవతిష్ఠతే, న ఇఙ్గతే న గుణకార్యానుగుణం చేష్టతే॥౧౪।౨౩॥

సమ-దుఃఖ-సుఖః స్వస్థః సమ-లోష్టాశ్మ-కాఞ్చనః।

తుల్య-ప్రియాప్రియో ధీరస్ తుల్య-నిన్దాత్మ-సంస్తుతిః॥౨౪॥

మానాపమానయోస్ తుల్యస్ తుల్యో మిత్రారి-పక్షయోః।

సర్వారమ్భ-పరిత్యాగీ గుణాతీతః స ఉచ్యతే॥౨౫॥

సమ-దుఃఖ-సుఖః దుఃఖ-సుఖయోః సమశ్ చిత్తః। స్వస్థః స్వస్మిన్ స్థితః స్వాత్మైక-ప్రియత్వేన తద్-వ్యతిరిక్త-పుత్రాది-జన్మ-మరణాది-సుఖ-దుఃఖయోః సమ-చిత్త ఇత్య్ అర్థః। తత ఏవ సమ-లోష్టాశ్మ-కాఞ్చనః। తత ఏవ చ తుల్య-ప్రియాప్రియస్ తుల్య-ప్రియాప్రియ-విషయః। ధీరః ప్రకృత్య్-ఆత్మ-వివేక-కుశలః। తత ఏవ తుల్య-నిన్దాత్మ-సంస్తుతిః। ఆత్మని మనుష్యత్వాద్య్-అభిమాన-కృత-గుణాగుణ-నిమిత్త-స్తుతి-నిన్దయోః స్వ-సమ్బన్ధాను-సన్ధానేన తుల్య-చిత్తః। తత్-ప్రయుక్త-మానాపమానయోస్ తత్-ప్రయుక్త-మిత్రారి-పక్షయోర్ అపి స్వ-సమ్బన్ధాభావాద్ ఏవ తుల్య-చిత్తః। తథా దేహిత్వ-ప్రయుక్త-సర్వారమ్భ-పరిత్యాగీ। య ఏవం-భూతః స గుణాతీత ఉచ్యతే॥౧౪।౨౪-౨౫॥

అథ ఏవం రూప-గుణాత్యయే ప్రధాన-హేతుమ్ ఆహ---

మాం చ యోఽవ్యభిచారేణ భక్తి-యోగేన సేవతే।

స గుణాన్ సమతీత్యైతాన్ బ్రహ్మ-భూయాయ కల్పతే॥౨౬॥

నాన్యం గుణేభ్యః కర్తారమ్ [౧౪।౧౯] ఇత్య్-ఆదినోక్తేన ప్రకృత్య్-ఆత్మ-వివేకానుసన్ధాన-మాత్రేణ న గుణాత్యయః సమ్పత్స్యతే, తస్యానాది-కాల-ప్రవృత్త-విపరీత-వాసనా-బాధ్యత్వ-సమ్భవాత్। మాం సత్య-సఙ్కల్పం పరమ-కారుణికమ్ ఆశ్రిత-వాత్సల్య-జలధిమ్ అవ్యభిచారేణ ఐకాన్త్య-విశిష్టేన భక్తి-యోగేన చ యః సేవతే, స ఏతాన్ సత్త్వాదీన్ గుణాన్ దురత్యయాన్ అతీత్య బ్రహ్మ-భూయాయ బ్రహ్మత్వాయ కల్పతే బ్రహ్మ-భావ-యోగ్యో భవతి। యథావస్థితమ్ ఆత్మానమ్ అమృతమ్ అవ్యయం ప్రాప్నోతీత్య్ అర్థః॥౧౪।౨౬॥

బ్రహ్మణో హి ప్రతిష్ఠాహమ్ అమృతస్యావ్యయస్య చ।

శాశ్వతస్య చ ధర్మస్య సుఖస్యైకాన్తికస్య చ॥౨౭॥

హి శబ్దో హేతౌ। యస్మాద్ అహమ్ అవ్యభిచారి-భక్తి-యోగేన సేవితోఽమృతస్యావ్యయస్య చ బ్రహ్మణః ప్రతిష్ఠా, తథా శాశ్వతస్య చ ధర్మస్య అతిశయిత-నిత్యైశ్వర్యస్యైకాన్తికస్య సుఖస్య చ వాసుదేవః సర్వమ్ [౮।౯] ఇత్య్ ఆదినా నిర్దిష్టస్య జ్ఞానినః ప్రాప్యస్య సుఖస్యేత్య్ అర్థః। యద్యపి శాశ్వత-ధర్మ-శబ్దః ప్రాపక-వచనః, తథాపి పూర్వోత్తరయోః ప్రాప్య-రూపత్వేన తత్-సాహచర్యాద్ అయమ్ అపి ప్రాప్య-లక్షకః।

ఏతద్ ఉక్తం భవతి పూర్వత్ర--- దైవీ హ్య్ ఏషా గుణ-మయీ మమ మాయా దురత్యయా। మామ్ ఏవ యే ప్రపద్యన్తే [౭।౧౪] ఇత్య్ ఆరభ్య గుణాత్యయస్య తత్-పూర్వకాక్షరైశ్వర్య-భగవత్-ప్రాప్తీనాం చ భగవత్-ప్రపత్త్య్-ఏకోపాయతాయాః ప్రతిపాదితత్వాద్ ఏకాన్త-భగవత్-ప్రపత్త్య్-ఏకోపాయో గుణాత్యయస్ తత్-పూర్వక-బ్రహ్మానుభవశ్ చేతి॥౧౪।౨౭॥

ఇతి శ్రీమద్-రామానుజాచార్య-విరచితే గీతా-భాష్యే చతుర్దశోఽధ్యాయః॥౧౪॥