atha sraddha: thraya vibha:ga yo:gah sapthadaso:'dhya:yah

देवासुर-विभागोक्ति-मुखेन प्राप्य-तत्त्व-ज्ञानं तत्-प्राप्त्य्-उपाय-ज्ञानं च वेदैक-मूलम् इत्य् उक्तम्। इदानीम् अशास्त्र-विहितस्यासुरत्वेनाफलत्वं, शास्त्र-विहितस्य च गुणतस् त्रैविध्यं शास्त्र-सिद्धस्य लक्षणं चोच्यते। तत्राशास्त्र-विहितस्य निष्फलत्वम् अजानन् अशास्त्र-विहिते श्रद्धा-संयुक्ते यागादौ सत्त्वादि-निमित्त-फल-भेद-बुभुत्सया अर्जुनः पृच्छति --

ये शास्त्र-विधिम् उत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः।

तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वम् आहो रजस् तमः॥१॥

शास्त्र-विधिम् उत्सृज्य श्रद्धयान्विता ये यजन्ते तेषां निष्ठा का। किं स्अत्त्वम्। आहो स्वित् रजः। अथ तमः। निष्ठा स्थितिः। स्थीयतेऽस्मिन् इति स्थितिः। सत्त्वादिर् एव निष्ठेत्य् उच्यते, तेषां किं सत्त्वे स्थितिः। किं वा रजसि। किं वा तमसि। इत्य् अर्थः॥१७।१॥

एवं पृष्टो भगवान् अशास्त्र-विहित-श्रद्धायास् तत्-पूर्वकस्य च यागादेर् निष्फलत्वं हृदि निधाय शास्त्रीयस्य एव यागादेर् गुणतस् त्रैविध्यं प्रतिपादयितुं शास्त्रीय-श्रद्धायास् त्रैविध्यं तावद् आह---

त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा।

सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु॥२॥

सर्वेषां देहिनां श्रद्धा त्रिविधा भवति। सा च स्वभावजा स्वभावः स्वासाधारणो भावः प्राचीन-वासना-निमित्तस् तत्-तद्-रुचि-विशेषः, यत्र रुचिस् तत्र श्रद्धा जायते। श्रद्धा हि स्वाभिमतं साधयत्य् एतद् इति विश्वास-पूर्विका साधने त्वरा। वासना रुचिश् च श्रद्धा चात्म-धर्मा गुण-संसर्ग-जाः। तेषाम् आत्म-धर्माणां वासनादीना जनका देहेन्द्रियान्तः-करण-विषय-गता धर्माः कार्यैक-निरूपणीयाः सत्त्वादयो गुणाः, सत्त्वादि-गुण-युक्त-देहाद्य्-अनुभव-जा इत्य् अर्थः। ततश् चेयं श्रद्धा सात्त्विकी राजसी तामसी चेति त्रिविधा। ताम् इमां श्रद्धां शृणु। सा श्रद्धा यत्-स्वभावा तं स्वभावं सृण्व् इत्य् अर्थः॥१७।२॥

सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत।

श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः॥३॥

सत्त्वम् अन्तः-करणम्, सर्वस्य पुरुषस्यान्तः-करणानुरूपा श्रद्धा भवति। अन्तः-करणं यादृश-गुण-युक्तम्, तद्-विषया श्रद्धा जायते इत्य् अर्थः। सत्त्व-शब्दः पूर्वोक्तानां देहेन्द्रियादीनां प्रदर्शनार्थः। श्रद्धा-मयोऽयं पुरुषः, श्रद्धा-मयः श्रद्धा-परिणामः। यो यच्-छ्रद्धः। यः पुरुषो यादृश्या श्रद्धया युक्तः। स एव सः। स तादृश-श्रद्धा-परिणामः। पुण्य-कर्म-विषये श्रद्धा-युक्तश् चेत् पुण्य-कर्म-फल-संयुक्तो भवतीति श्रद्धा-प्रधानः फल-संयोग इत्य् उक्तं भवतीति॥१७।३॥

तद् एव विवृणोति---

यजन्ते सात्त्विका देवान् यक्ष-रक्षांसि राजसाः।

प्रेतान् भूत-गणांश् चान्ये यजन्ते तामसा जनाः॥४॥

सत्त्व-गुण-प्रचुराः सात्त्विक्या श्रद्धया युक्ता देवान् यजन्ते। दुःखासम्भिन्नोत्कृष्ट-सुख-हेतु-भूत-देव-याग-विषया श्रद्धा सात्त्विकी इत्य् उक्तं भवति। राजसा जना यक्ष-रक्षांसि यजन्ति। अन्ये तामसा जनाः प्रेतान् भूत-गणान् यजन्ते। दुःख-सम्भिन्नाल्प-सुख-जननी राजसी श्रद्धा, दुःख-प्रायात्यल्प-सुख-जननी तामसीत्य् अर्थः॥१७।४॥

एवं शास्त्रीयेष्व् एव यागादिषु श्रद्धा-युक्तेषु गुणतः फल-विशेषः। अशास्त्रीयेषु दान-तपो-याग-प्रभृतिषु मद्-अनुशासन-विपरीतत्वेन न कश्चिद् अपि सुख-लवः। अपि त्व् अनर्थ एव इति हृदि निहितं व्यञ्जयन्न् आह---

अशास्त्र-विहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः।

दम्भाहङ्कार-संयुक्ताः काम-राग-बलान्विताः॥५॥

कर्शयन्तः शरीर-स्थं भूत-ग्रामम् अचेतसः।

मां चैवान्तः-शरीर-स्थं तान् विद्ध्य् आसुर-निश्चयान्॥६॥

अशास्त्र-विहितम् अति घोरम् अपि तपो ये जनास् तप्यन्ते प्रदर्शनार्थम् इदम् अशास्त्र-विहितं बह्व्-आयासं यागादिकं ये कुर्वते ते दम्भाहङ्कार-संयुक्ताः काम-राग-बलान्विताः शरीर-स्थं पृथिव्य्-आदि-भूत-समूहं कर्शयन्तो मद्-अंश-भूतं जीवं चान्तः-शरीर-स्थं कर्शयन्तो ये तप्यन्ते यागादिकं च कुर्वते, तान् आसुर-निश्चयान् विद्धि। असुराणां निश्चयः आसुरो निश्चयः, असुरा हि मद्-आज्ञा-विपरीत-कारिणः। मद्-आज्ञा-विपरीत-कारित्वात् तेषां सुख-लव-सम्बन्धो न विद्यते। अपि त्व् अनर्थ-व्राते पतन्तीति पूर्वम् एवोक्तम्। पतन्ति नरकेऽशुचौ [गीता १६।१६] इति॥१७।५-६॥

अथ प्रकृतम् एव शास्त्रीयेषु यज्ञादिषु गुणतो विशेषं प्रपञ्चयति। तत्राप्य् आहार-मूलत्वात् सत्त्वादि-वृद्धेः, आहार-त्रैविध्यं प्रथमम् उच्यते। अन्न-मयं हि सोम्य मनः [छा।उ। ६।५।४] आहार-शुद्धौ सत्त्व-शुद्धिः [छा।उ। ७।२६।२] इति हि श्रूयते।

आहारस् त्व् अपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः।

यज्ञस् तपस् तथा दानं तेषां भेदम् इमं शृणु॥७॥

आहारोऽपि सर्वस्य प्राणि-जातस्य सत्त्वादि-गुण-त्रयान्वयेन त्रिविधः प्रियो भवति। तथा एव यज्ञोऽपि त्रिविधः, तथा तपो दानं च। तेषां भेदम् इमं सृणु। तेषाम् आहार-यज्ञ-तपो-दानानां सत्त्वादि-गुण-भेदेन इमम् उच्यमानं भेदं सृणु॥१७।७॥

आयुः-सत्त्व-बलारोग्य-सुख-प्रीति-विवर्धनाः।

रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विक-प्रियाः॥८॥

सत्त्व-गुणोपेतस्य सत्त्व-मया आहाराः प्रिया भवन्ति। सत्त्व-मयाश् चाहारा आयुर्-विवर्धनाः पुनर् अपि सत्त्वस्य विवर्धनाः। सत्त्वम् अन्तः-करणम्, अन्तः-करण-कार्यं ज्ञानम् इह सत्त्व-शब्देन उच्यते। सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानम् [गीता १४।१७] इति सत्त्वस्य ज्ञान-विवृद्धि-हेतु-वचनात्। आहारोऽपि सत्त्व-मयो ज्ञान-विवृद्धि-हेतुः। तथा बलारोग्ययोर् अपि विवर्धनाः, सुख-प्रीत्योर् अपि विवर्धनाः। परिणाम-काले स्वयम् एव सुखस्य विवर्धनाः, तथा प्रीति-हेतु-भूत-कर्मारम्भ-द्वारेण प्रीति-वर्धनाः। रस्या मधुर-रसोपेताः, स्निग्धाः स्नेह-युक्ताः, स्थिराः स्थिर-परिणामाः, हृद्या रमणीय-वेषाः, एवं-विधाः सत्त्व-मया आहाराः, सात्त्विकस्य पुरुषस्य प्रियाः॥१७।८॥

कट्व्-अम्ल-लवणात्युष्ण-तीक्ष्ण-रूक्ष-विदाहिनः।

आहारा राजसस्येष्टा दुःख-शोकामय-प्रदाः॥९॥

कटु-रसाः अम्ल-रसाः लवणोत्कटोऽत्युष्णाः अतितीक्ष्णाः रूक्षाः विदाहिनश् च इति कट्व्-अम्बल-लवणात्युष्ण-तीक्ष्ण-रूक्ष-विदाहिनः। अतिशैत्यातितैक्ष्ण्यादिना दुरुपयोगास् तीक्ष्णाः, शोष-कराः रूक्षाः, ताप-करा विदाहिनः, एवं-विधा आहारा राजसस्येष्टः। ते च रजो-मयत्वाद् दुःख-शोकामयत्वाद् दुःख-शोकामय-वर्धना रजो-वर्धनाश् च॥१७।९॥

यात-यामं गत-रसं पूति पर्युषितं च यत्।

उच्छिष्टम् अपि चामेध्यं भोजनं तामस-प्रियम्॥१०॥

यात-यामं चिर-कालावस्थितम्, गत-रसं त्यक्त-स्वाभाविक-रसम्, पूति दुर्गन्धोपेतम्, पर्युषितं कालातिपत्त्या रसान्तरापन्नम्, उच्छिष्टं गुर्व्-आदिभ्योऽन्येषां भुक्त-शिष्टम्, अमेध्यम् अयज्ञार्हम्, अयज्ञ-शिष्टम् इत्य् अर्थः। एवं-विधं तमो-मयं भोजनं तामस-प्रियं भवति। भुज्यते इत्य् आहार एव भोजनम्, पुनश् च तमसो वर्धनम्। अतो हितैषिभिः सत्त्व-वृद्धये सात्त्विकाहार एव सेव्यः॥१७।१०॥

अफलाकाङ्क्षिभिर् यज्ञो विधि-दृष्टो य इज्यते।

यष्टव्यम् एवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः॥११॥

फलाकाङ्क्षा-रहितैः पुरुषैः विधि-दृष्टः शास्त्र-दृष्टो मन्त्र-द्रव्य-क्रियादिभिर् युक्तः। यष्टव्यम् एवेति भगवद्-आराधनत्वेन स्वयं-प्रयोजनतया यष्टव्यम् इति मनः समाधाय यो यज्ञ इज्यते स सात्त्विकः॥१७।११॥

अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थम् अपि चैव यत्।

इज्यते भरत-श्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम्॥१२॥

फलाभिसन्धि-युक्तैर् दम्भ-गर्भो यशः-फलश् च यो यज्ञ इज्यते, तं यज्ञं राजसं विद्धि॥१७।१२॥

विधि-हीनम् असृष्टान्नं मन्त्र-हीनम् अदक्षिणम्।

श्रद्धा-विरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते॥१३॥

विधि-हीनं ब्राह्मणोक्त-विधि-हीनं सदाचार-युक्तैर् विधि-विद्भिर् ब्राह्मणैर् यज्ञस्य इत्य् उक्ति-हीनम् इत्य् अर्थः। असृष्टान्नम् अचोदित-द्रव्यम्। मन्त्र-हीनम् अदक्षिणं श्रद्धा-विरहितं च यज्ञं तामसं परिचक्षते॥१७।१३॥

अथ तपसो गुणतस् त्रैविध्यं वक्तुं तस्य शरीर-वाङ्-मनोभिः निष्पाद्यतया तत्-स्वरूप-भेदं तावद् आह---

देव-द्विज-गुरु-प्राज्ञ-पूजनं शौचम् आर्जवम्।

ब्रह्मचर्यम् अहिंसा च शारीरं तप उच्यते॥१४॥

देव-द्विज-गुरु-प्राज्ञानां पूजनम्। शौचं तीर्थ-स्नानादिकम्। आर्जवं यथा वाङ्-मनः-शारीर-वृत्तम्। ब्रह्मचर्यं योषित्सु भोग्यता-बुद्धि-युक्तेक्षणादि-रहितत्वम्। अहिंसा अप्राणि-पीडा। एतत् शारीरं तप उच्यते॥१७।१४॥

अनुद्वेग-करं वाक्यं सत्यं प्रिय-हितं च यत्।

स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्-मयं तप उच्यते॥१५॥

परेषाम् अनुद्वेग-करं सत्यं प्रिय-हितं च यद् वाक्यं स्वाध्यायाभ्यसनं चेत्य् एतद् वाङ्-मयं तप उच्यते॥१७।१५॥

मनः-प्रसादः सौम्यत्वं मौनम् आत्म-विनिग्रहः।

भाव-संशुद्धिर् इत्य् एतत् तपो मानसम् उच्यते॥१६॥

मनः-प्रसादः मनसः क्रोधादि-रहितत्वम्। सौम्यत्वं मनसः परेषाम् अभ्युदय-प्रावण्यम्। मौनं मनसा वाक्-प्रवृत्ति-नियमनम्। आत्म-विनिग्रहः मनो-वृत्तेः ध्येय-विषयेऽवस्थापनम्। भाव-संशुद्धिर् आत्म-व्यतिरिक्त-विषय-चिन्ता-रहितत्वम्। एतत् मानसं तपः॥१७।१६॥

श्रद्धया परया तप्तं तपस् तत् त्रिविधं नरैः।

अफलाकाङ्क्षिभिर् युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते॥१७॥

अफलाकङ्क्षिभिः फलाकाङ्क्षा-रहितैः। युक्तैः परम-पुरुषाराधन-रूपम् इदम् इति चिन्ता-युक्तैर् नरैः परया श्रद्धया यत् त्रिविधं तपः काय-वाङ्-मनोभिस् तप्तं तत् सात्त्विकं परिचक्षते॥१७।१७॥

सत्कार-मान-पूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत्।

क्रियते तद् इह प्रोक्तं राजसं चलम् अध्रुवम्॥१८॥

मनसादरः सत्कारः। वाचा प्रशंसा मानम्। शारीरो नमस्कारादिः पूजा। फलाभिसन्धि-पूर्वकं सत्काराद्य्-अर्थं च दम्भेन हेतुना यत् तपः क्रियते तद् इह राजसं प्रोक्तम्। स्वर्गादि-फलासाधनत्वेनास्थिरत्वाच् चलम् अध्रुवम्। चलत्वं पात-भयेन चलन-हेतुत्वम्। अध्रुवत्वं क्षयिष्णुत्वम्॥१७।१८॥

मूढ-ग्राहेणात्मनो यत् पीडया क्रियते तपः।

परस्योत्सादनार्थं वा तत् तामसम् उदाहृतम्॥१९॥

मूढाः अविवेकिनः। मूढ-ग्राहेण मूढैः कृतेनाभिनिविशेन। आत्मनः शक्त्य्-आदिकम् अपरीक्ष्य आत्म-पीडाया यत् तपः क्रियते परस्योत्सादनार्थं च यत् तपः क्रियते, तत् तामसम् उदाहृतम्॥१७।१९॥

दातव्यम् इति यद् दानं दीयतेऽनुपकारिणे।

देशे काले च पात्रे च तद् दानं सात्त्विकं स्मृतम्॥२०॥

फलाभिसन्धि-रहितं दातव्यम् इति देशे काले पात्रे चानुपकारिणे यद् दानं दीयते तद् दानं सात्त्विकं स्मृतम्॥१७।२०॥

यत् तु प्रत्युपकारार्थं फलम् उद्दिश्य वा पुनः।

दीयते च परिक्लिष्टं तद् दानं राजसं स्मृतम्॥२१॥

प्रत्युपकार-कटक्ष-गर्भं फलम् उद्दिश्य च परिक्लिष्टम् अकल्याण-द्रव्यकं यद् दानं दीयते तद् राजसम् उदाहृतम्॥१७।२१॥

अदेश-काले यद् दानम् अपात्रेभ्यश् च दीयते।

असत्कृतम् अवज्ञातं तत् तामसम् उदाहृतम्॥२२॥

अदेश-कालेऽपात्रेभ्यश् च यद् दानं दीयते, असत्कृतं पाद-प्रक्षालनादि-गौरव-रहितम्, अवज्ञातं सावज्ञम्, अनुपचार-युक्तं यद् दीयते तत् तामसम् उदाहृतम्॥१७।२२॥

एवं वैदिकानां यज्ञ-तपो-दानानां सत्त्वादि-गुण-भेदेन भेद उक्तः। इदानीं तस्यैव वैदिकस्य यज्ञादेः प्रणव-संयोगेन तत्-सच्-छब्द-व्यपदेश्यतया च लक्षणम् उच्यते---

ॐ तत् सद् इति निर्देशो ब्रह्मणस् त्रिविधः स्मृतः।

ब्राह्मणास् तेन वेदाश् च यज्ञाश् च विहिताः पुरा॥२३॥

ॐ तत् सत् इति त्रिविधोऽयं निर्देशः शब्दो ब्रह्मणः स्मृतः, ब्रह्मणोऽन्वयी भवति। ब्रह्म च वेदः। वेद-शब्देन वैदिकं कर्मोच्यते। वैदिकं यज्ञादिकम्। यज्ञादिकं कर्म ॐ तत् सद् इति शब्दान्वितं भवति। ओम् इति शब्दस्यान्वयो वैदिक-कर्माङ्गत्वेन प्रयोगादौ प्रयुज्यमानतया। तत् सद् इति शब्दयोर् अन्वयः पूज्यत्वाय वाचकतया। तेन त्रिविधेन शब्देनान्विता ब्राह्मणा वेदान्वयिनस् त्रैवर्णिका वेदाश् च यज्ञाश् च पुरा विहिताः। पुरा मयैव निर्मिता इत्य् अर्थः॥१७।२३॥

त्रयाणाम् ॐ तत् सत् इति शब्दानाम् अन्वय-प्रकारो वर्ण्यते। प्रथमम् ओम् इति शब्दस्यान्वय-प्रकारम् आह---

तस्माद् ओम् इत्य् उदाहृत्य यज्ञ-दान-तपः-क्रियाः।

प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्म-वादिनाम्॥२४॥

तस्माद् ब्रह्म-वादिनां वेद-वादिनां त्रैवर्णिकानां यज्ञ-दान-तपः-क्रिया विधानोक्ताः वेद-विधानोक्ताः आदौ ओम् इत्य् उदाहृत्य सततं सर्वदा प्रवर्तन्ते। वेदार्थश् च ओम् इत्य् उदाहृयारभ्यन्ते। एवं वेदानां वैदिकानां च यज्ञादीनां कर्मणाम् ओम् इति शब्दान्वयो वर्णितः। ओम् इति शब्दान्वित-वेद-धारणात् तद्-अन्वित-यज्ञादि-कर्म-करणाच् च ब्राह्मण-शब्द-निर्दिष्टानां त्रैवर्णिकानाम् अप्य् ओम् इति शब्दान्वयो वर्णितः॥१७।२४॥

अथैतेषां तद् इति शब्दान्वय-प्रकारम् आह---

तद् इत्य् अनभिसन्धाय फलं यज्ञ-तपः-क्रियाः।

दान-क्रियाश् च विविधाः क्रियन्ते मोक्ष-काङ्क्षिभिः॥२५॥

फलम् अनभिसन्धाय वेदाध्ययन-यज्ञ-तपो-दान-क्रिया मोक्ष-काङ्क्षिभिस् त्रैवर्णिकैर् याः क्रियन्ते, ता ब्रह्म-प्राप्ति-साधनतया ब्रह्म-वाचिना तद् इति शब्द-निर्देश्याः। सवः कः किं यत् तत् पदम् अनुत्तमम् [म।भा। १३।१४९।९१; विष्णु-सहस्र-नाम ९३] इति तच्-छब्दो हि ब्रह्म-वाची प्रसिद्धः। एवं वेदाध्ययन-यज्ञादीनां मोक्ष-साधन-भूतानां तच्-छब्द-निर्देश्यतया तद् इति शब्दान्वय उक्तः। त्रैवर्णिकानाम् अपि तथा-विध-वेदाध्ययनाद्य्-अनुष्ठानाद् एव तच्-छब्दान्वय उपपन्नः॥१७।२५॥

अथैषां सच्-छब्दान्वय-प्रकारं वक्तुं लोके सच्-छब्दस्य व्युत्पत्ति-प्रकारम् आह---

सद्-भावे साधु-भावे च सद् इत्य् एतत् प्रयुज्यते।

प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्-छब्दः पार्थ युज्यते॥२६॥

सद्-भावे विद्यमानतायां साधु-भावे कल्याण-भावे च सर्व-वस्तुषु सद् इत्य् एतत् पदं प्रयुज्यते लोक-वेदयोः। तथा केनचित् पुरुषेणानुष्ठिते लौकिके प्रशस्ते कल्याणे कर्मणि सत्-कर्मेदम् इति सच्-छब्दो युज्यते प्रयुज्यते इत्य् अर्थः॥१७।२६॥

यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सद् इति चोच्यते।

कर्म चैव तद्-अर्थीयं सद् इत्य् एवाभिधीयते॥२७॥

अतो वैदिकानां त्रैवर्णिकानां यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः कल्याणतया सद् इत्य् उच्यते। कर्म च तद्-अर्थीयं त्रैवर्णिकार्थीयं यज्ञ-दानादिकं सद् इत्य् एवाभिधीयते। तस्माद् वेदा वैदिकानि कर्माणि ब्राह्मण-शब्द-निर्दिष्टास् त्रैवर्णिकाश् च ॐ तत् सद् इति शब्दान्वय-रूप-लक्षणेनावेदेभ्यश् चावैदिकेभ्यश् च व्यावृत्ता वेदितव्याः॥१७।२७॥

अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस् तप्तं कृतं च यत्।

असद् इत्य् उच्यते पार्थ न च तत् प्रेत्य नो इह॥२८॥

अश्रद्धया कृतं शास्त्रीयम् अपि होमादिकम् असद् इत्य् उच्यते। कुतः। न च तत् प्रेत्य नो इह, न मोक्षाय न सांसारिकाय च फलायेति॥१७।२८॥

इति श्रीमद्-रामानुजाचार्य-विरचिते गीता-भाष्ये सप्तदशोऽध्यायः॥१७॥

దేవాసుర-విభాగోక్తి-ముఖేన ప్రాప్య-తత్త్వ-జ్ఞానం తత్-ప్రాప్త్య్-ఉపాయ-జ్ఞానం చ వేదైక-మూలమ్ ఇత్య్ ఉక్తమ్। ఇదానీమ్ అశాస్త్ర-విహితస్యాసురత్వేనాఫలత్వం, శాస్త్ర-విహితస్య చ గుణతస్ త్రైవిధ్యం శాస్త్ర-సిద్ధస్య లక్షణం చోచ్యతే। తత్రాశాస్త్ర-విహితస్య నిష్ఫలత్వమ్ అజానన్ అశాస్త్ర-విహితే శ్రద్ధా-సంయుక్తే యాగాదౌ సత్త్వాది-నిమిత్త-ఫల-భేద-బుభుత్సయా అర్జునః పృచ్ఛతి --

యే శాస్త్ర-విధిమ్ ఉత్సృజ్య యజన్తే శ్రద్ధయాన్వితాః।

తేషాం నిష్ఠా తు కా కృష్ణ సత్త్వమ్ ఆహో రజస్ తమః॥౧॥

శాస్త్ర-విధిమ్ ఉత్సృజ్య శ్రద్ధయాన్వితా యే యజన్తే తేషాం నిష్ఠా కా। కిం స్అత్త్వమ్। ఆహో స్విత్ రజః। అథ తమః। నిష్ఠా స్థితిః। స్థీయతేఽస్మిన్ ఇతి స్థితిః। సత్త్వాదిర్ ఏవ నిష్ఠేత్య్ ఉచ్యతే, తేషాం కిం సత్త్వే స్థితిః। కిం వా రజసి। కిం వా తమసి। ఇత్య్ అర్థః॥౧౭।౧॥

ఏవం పృష్టో భగవాన్ అశాస్త్ర-విహిత-శ్రద్ధాయాస్ తత్-పూర్వకస్య చ యాగాదేర్ నిష్ఫలత్వం హృది నిధాయ శాస్త్రీయస్య ఏవ యాగాదేర్ గుణతస్ త్రైవిధ్యం ప్రతిపాదయితుం శాస్త్రీయ-శ్రద్ధాయాస్ త్రైవిధ్యం తావద్ ఆహ---

త్రివిధా భవతి శ్రద్ధా దేహినాం సా స్వభావజా।

సాత్త్వికీ రాజసీ చైవ తామసీ చేతి తాం శృణు॥౨॥

సర్వేషాం దేహినాం శ్రద్ధా త్రివిధా భవతి। సా చ స్వభావజా స్వభావః స్వాసాధారణో భావః ప్రాచీన-వాసనా-నిమిత్తస్ తత్-తద్-రుచి-విశేషః, యత్ర రుచిస్ తత్ర శ్రద్ధా జాయతే। శ్రద్ధా హి స్వాభిమతం సాధయత్య్ ఏతద్ ఇతి విశ్వాస-పూర్వికా సాధనే త్వరా। వాసనా రుచిశ్ చ శ్రద్ధా చాత్మ-ధర్మా గుణ-సంసర్గ-జాః। తేషామ్ ఆత్మ-ధర్మాణాం వాసనాదీనా జనకా దేహేన్ద్రియాన్తః-కరణ-విషయ-గతా ధర్మాః కార్యైక-నిరూపణీయాః సత్త్వాదయో గుణాః, సత్త్వాది-గుణ-యుక్త-దేహాద్య్-అనుభవ-జా ఇత్య్ అర్థః। తతశ్ చేయం శ్రద్ధా సాత్త్వికీ రాజసీ తామసీ చేతి త్రివిధా। తామ్ ఇమాం శ్రద్ధాం శృణు। సా శ్రద్ధా యత్-స్వభావా తం స్వభావం సృణ్వ్ ఇత్య్ అర్థః॥౧౭।౨॥

సత్త్వానురూపా సర్వస్య శ్రద్ధా భవతి భారత।

శ్రద్ధామయోఽయం పురుషో యో యచ్ఛ్రద్ధః స ఏవ సః॥౩॥

సత్త్వమ్ అన్తః-కరణమ్, సర్వస్య పురుషస్యాన్తః-కరణానురూపా శ్రద్ధా భవతి। అన్తః-కరణం యాదృశ-గుణ-యుక్తమ్, తద్-విషయా శ్రద్ధా జాయతే ఇత్య్ అర్థః। సత్త్వ-శబ్దః పూర్వోక్తానాం దేహేన్ద్రియాదీనాం ప్రదర్శనార్థః। శ్రద్ధా-మయోఽయం పురుషః, శ్రద్ధా-మయః శ్రద్ధా-పరిణామః। యో యచ్-ఛ్రద్ధః। యః పురుషో యాదృశ్యా శ్రద్ధయా యుక్తః। స ఏవ సః। స తాదృశ-శ్రద్ధా-పరిణామః। పుణ్య-కర్మ-విషయే శ్రద్ధా-యుక్తశ్ చేత్ పుణ్య-కర్మ-ఫల-సంయుక్తో భవతీతి శ్రద్ధా-ప్రధానః ఫల-సంయోగ ఇత్య్ ఉక్తం భవతీతి॥౧౭।౩॥

తద్ ఏవ వివృణోతి---

యజన్తే సాత్త్వికా దేవాన్ యక్ష-రక్షాంసి రాజసాః।

ప్రేతాన్ భూత-గణాంశ్ చాన్యే యజన్తే తామసా జనాః॥౪॥

సత్త్వ-గుణ-ప్రచురాః సాత్త్విక్యా శ్రద్ధయా యుక్తా దేవాన్ యజన్తే। దుఃఖాసమ్భిన్నోత్కృష్ట-సుఖ-హేతు-భూత-దేవ-యాగ-విషయా శ్రద్ధా సాత్త్వికీ ఇత్య్ ఉక్తం భవతి। రాజసా జనా యక్ష-రక్షాంసి యజన్తి। అన్యే తామసా జనాః ప్రేతాన్ భూత-గణాన్ యజన్తే। దుఃఖ-సమ్భిన్నాల్ప-సుఖ-జననీ రాజసీ శ్రద్ధా, దుఃఖ-ప్రాయాత్యల్ప-సుఖ-జననీ తామసీత్య్ అర్థః॥౧౭।౪॥

ఏవం శాస్త్రీయేష్వ్ ఏవ యాగాదిషు శ్రద్ధా-యుక్తేషు గుణతః ఫల-విశేషః। అశాస్త్రీయేషు దాన-తపో-యాగ-ప్రభృతిషు మద్-అనుశాసన-విపరీతత్వేన న కశ్చిద్ అపి సుఖ-లవః। అపి త్వ్ అనర్థ ఏవ ఇతి హృది నిహితం వ్యఞ్జయన్న్ ఆహ---

అశాస్త్ర-విహితం ఘోరం తప్యన్తే యే తపో జనాః।

దమ్భాహఙ్కార-సంయుక్తాః కామ-రాగ-బలాన్వితాః॥౫॥

కర్శయన్తః శరీర-స్థం భూత-గ్రామమ్ అచేతసః।

మాం చైవాన్తః-శరీర-స్థం తాన్ విద్ధ్య్ ఆసుర-నిశ్చయాన్॥౬॥

అశాస్త్ర-విహితమ్ అతి ఘోరమ్ అపి తపో యే జనాస్ తప్యన్తే ప్రదర్శనార్థమ్ ఇదమ్ అశాస్త్ర-విహితం బహ్వ్-ఆయాసం యాగాదికం యే కుర్వతే తే దమ్భాహఙ్కార-సంయుక్తాః కామ-రాగ-బలాన్వితాః శరీర-స్థం పృథివ్య్-ఆది-భూత-సమూహం కర్శయన్తో మద్-అంశ-భూతం జీవం చాన్తః-శరీర-స్థం కర్శయన్తో యే తప్యన్తే యాగాదికం చ కుర్వతే, తాన్ ఆసుర-నిశ్చయాన్ విద్ధి। అసురాణాం నిశ్చయః ఆసురో నిశ్చయః, అసురా హి మద్-ఆజ్ఞా-విపరీత-కారిణః। మద్-ఆజ్ఞా-విపరీత-కారిత్వాత్ తేషాం సుఖ-లవ-సమ్బన్ధో న విద్యతే। అపి త్వ్ అనర్థ-వ్రాతే పతన్తీతి పూర్వమ్ ఏవోక్తమ్। పతన్తి నరకేఽశుచౌ [గీతా ౧౬।౧౬] ఇతి॥౧౭।౫-౬॥

అథ ప్రకృతమ్ ఏవ శాస్త్రీయేషు యజ్ఞాదిషు గుణతో విశేషం ప్రపఞ్చయతి। తత్రాప్య్ ఆహార-మూలత్వాత్ సత్త్వాది-వృద్ధేః, ఆహార-త్రైవిధ్యం ప్రథమమ్ ఉచ్యతే। అన్న-మయం హి సోమ్య మనః [ఛా।ఉ। ౬।౫।౪] ఆహార-శుద్ధౌ సత్త్వ-శుద్ధిః [ఛా।ఉ। ౭।౨౬।౨] ఇతి హి శ్రూయతే।

ఆహారస్ త్వ్ అపి సర్వస్య త్రివిధో భవతి ప్రియః।

యజ్ఞస్ తపస్ తథా దానం తేషాం భేదమ్ ఇమం శృణు॥౭॥

ఆహారోఽపి సర్వస్య ప్రాణి-జాతస్య సత్త్వాది-గుణ-త్రయాన్వయేన త్రివిధః ప్రియో భవతి। తథా ఏవ యజ్ఞోఽపి త్రివిధః, తథా తపో దానం చ। తేషాం భేదమ్ ఇమం సృణు। తేషామ్ ఆహార-యజ్ఞ-తపో-దానానాం సత్త్వాది-గుణ-భేదేన ఇమమ్ ఉచ్యమానం భేదం సృణు॥౧౭।౭॥

ఆయుః-సత్త్వ-బలారోగ్య-సుఖ-ప్రీతి-వివర్ధనాః।

రస్యాః స్నిగ్ధాః స్థిరా హృద్యా ఆహారాః సాత్త్విక-ప్రియాః॥౮॥

సత్త్వ-గుణోపేతస్య సత్త్వ-మయా ఆహారాః ప్రియా భవన్తి। సత్త్వ-మయాశ్ చాహారా ఆయుర్-వివర్ధనాః పునర్ అపి సత్త్వస్య వివర్ధనాః। సత్త్వమ్ అన్తః-కరణమ్, అన్తః-కరణ-కార్యం జ్ఞానమ్ ఇహ సత్త్వ-శబ్దేన ఉచ్యతే। సత్త్వాత్ సఞ్జాయతే జ్ఞానమ్ [గీతా ౧౪।౧౭] ఇతి సత్త్వస్య జ్ఞాన-వివృద్ధి-హేతు-వచనాత్। ఆహారోఽపి సత్త్వ-మయో జ్ఞాన-వివృద్ధి-హేతుః। తథా బలారోగ్యయోర్ అపి వివర్ధనాః, సుఖ-ప్రీత్యోర్ అపి వివర్ధనాః। పరిణామ-కాలే స్వయమ్ ఏవ సుఖస్య వివర్ధనాః, తథా ప్రీతి-హేతు-భూత-కర్మారమ్భ-ద్వారేణ ప్రీతి-వర్ధనాః। రస్యా మధుర-రసోపేతాః, స్నిగ్ధాః స్నేహ-యుక్తాః, స్థిరాః స్థిర-పరిణామాః, హృద్యా రమణీయ-వేషాః, ఏవం-విధాః సత్త్వ-మయా ఆహారాః, సాత్త్వికస్య పురుషస్య ప్రియాః॥౧౭।౮॥

కట్వ్-అమ్ల-లవణాత్యుష్ణ-తీక్ష్ణ-రూక్ష-విదాహినః।

ఆహారా రాజసస్యేష్టా దుఃఖ-శోకామయ-ప్రదాః॥౯॥

కటు-రసాః అమ్ల-రసాః లవణోత్కటోఽత్యుష్ణాః అతితీక్ష్ణాః రూక్షాః విదాహినశ్ చ ఇతి కట్వ్-అమ్బల-లవణాత్యుష్ణ-తీక్ష్ణ-రూక్ష-విదాహినః। అతిశైత్యాతితైక్ష్ణ్యాదినా దురుపయోగాస్ తీక్ష్ణాః, శోష-కరాః రూక్షాః, తాప-కరా విదాహినః, ఏవం-విధా ఆహారా రాజసస్యేష్టః। తే చ రజో-మయత్వాద్ దుఃఖ-శోకామయత్వాద్ దుఃఖ-శోకామయ-వర్ధనా రజో-వర్ధనాశ్ చ॥౧౭।౯॥

యాత-యామం గత-రసం పూతి పర్యుషితం చ యత్।

ఉచ్ఛిష్టమ్ అపి చామేధ్యం భోజనం తామస-ప్రియమ్॥౧౦॥

యాత-యామం చిర-కాలావస్థితమ్, గత-రసం త్యక్త-స్వాభావిక-రసమ్, పూతి దుర్గన్ధోపేతమ్, పర్యుషితం కాలాతిపత్త్యా రసాన్తరాపన్నమ్, ఉచ్ఛిష్టం గుర్వ్-ఆదిభ్యోఽన్యేషాం భుక్త-శిష్టమ్, అమేధ్యమ్ అయజ్ఞార్హమ్, అయజ్ఞ-శిష్టమ్ ఇత్య్ అర్థః। ఏవం-విధం తమో-మయం భోజనం తామస-ప్రియం భవతి। భుజ్యతే ఇత్య్ ఆహార ఏవ భోజనమ్, పునశ్ చ తమసో వర్ధనమ్। అతో హితైషిభిః సత్త్వ-వృద్ధయే సాత్త్వికాహార ఏవ సేవ్యః॥౧౭।౧౦॥

అఫలాకాఙ్క్షిభిర్ యజ్ఞో విధి-దృష్టో య ఇజ్యతే।

యష్టవ్యమ్ ఏవేతి మనః సమాధాయ స సాత్త్వికః॥౧౧॥

ఫలాకాఙ్క్షా-రహితైః పురుషైః విధి-దృష్టః శాస్త్ర-దృష్టో మన్త్ర-ద్రవ్య-క్రియాదిభిర్ యుక్తః। యష్టవ్యమ్ ఏవేతి భగవద్-ఆరాధనత్వేన స్వయం-ప్రయోజనతయా యష్టవ్యమ్ ఇతి మనః సమాధాయ యో యజ్ఞ ఇజ్యతే స సాత్త్వికః॥౧౭।౧౧॥

అభిసన్ధాయ తు ఫలం దమ్భార్థమ్ అపి చైవ యత్।

ఇజ్యతే భరత-శ్రేష్ఠ తం యజ్ఞం విద్ధి రాజసమ్॥౧౨॥

ఫలాభిసన్ధి-యుక్తైర్ దమ్భ-గర్భో యశః-ఫలశ్ చ యో యజ్ఞ ఇజ్యతే, తం యజ్ఞం రాజసం విద్ధి॥౧౭।౧౨॥

విధి-హీనమ్ అసృష్టాన్నం మన్త్ర-హీనమ్ అదక్షిణమ్।

శ్రద్ధా-విరహితం యజ్ఞం తామసం పరిచక్షతే॥౧౩॥

విధి-హీనం బ్రాహ్మణోక్త-విధి-హీనం సదాచార-యుక్తైర్ విధి-విద్భిర్ బ్రాహ్మణైర్ యజ్ఞస్య ఇత్య్ ఉక్తి-హీనమ్ ఇత్య్ అర్థః। అసృష్టాన్నమ్ అచోదిత-ద్రవ్యమ్। మన్త్ర-హీనమ్ అదక్షిణం శ్రద్ధా-విరహితం చ యజ్ఞం తామసం పరిచక్షతే॥౧౭।౧౩॥

అథ తపసో గుణతస్ త్రైవిధ్యం వక్తుం తస్య శరీర-వాఙ్-మనోభిః నిష్పాద్యతయా తత్-స్వరూప-భేదం తావద్ ఆహ---

దేవ-ద్విజ-గురు-ప్రాజ్ఞ-పూజనం శౌచమ్ ఆర్జవమ్।

బ్రహ్మచర్యమ్ అహింసా చ శారీరం తప ఉచ్యతే॥౧౪॥

దేవ-ద్విజ-గురు-ప్రాజ్ఞానాం పూజనమ్। శౌచం తీర్థ-స్నానాదికమ్। ఆర్జవం యథా వాఙ్-మనః-శారీర-వృత్తమ్। బ్రహ్మచర్యం యోషిత్సు భోగ్యతా-బుద్ధి-యుక్తేక్షణాది-రహితత్వమ్। అహింసా అప్రాణి-పీడా। ఏతత్ శారీరం తప ఉచ్యతే॥౧౭।౧౪॥

అనుద్వేగ-కరం వాక్యం సత్యం ప్రియ-హితం చ యత్।

స్వాధ్యాయాభ్యసనం చైవ వాఙ్-మయం తప ఉచ్యతే॥౧౫॥

పరేషామ్ అనుద్వేగ-కరం సత్యం ప్రియ-హితం చ యద్ వాక్యం స్వాధ్యాయాభ్యసనం చేత్య్ ఏతద్ వాఙ్-మయం తప ఉచ్యతే॥౧౭।౧౫॥

మనః-ప్రసాదః సౌమ్యత్వం మౌనమ్ ఆత్మ-వినిగ్రహః।

భావ-సంశుద్ధిర్ ఇత్య్ ఏతత్ తపో మానసమ్ ఉచ్యతే॥౧౬॥

మనః-ప్రసాదః మనసః క్రోధాది-రహితత్వమ్। సౌమ్యత్వం మనసః పరేషామ్ అభ్యుదయ-ప్రావణ్యమ్। మౌనం మనసా వాక్-ప్రవృత్తి-నియమనమ్। ఆత్మ-వినిగ్రహః మనో-వృత్తేః ధ్యేయ-విషయేఽవస్థాపనమ్। భావ-సంశుద్ధిర్ ఆత్మ-వ్యతిరిక్త-విషయ-చిన్తా-రహితత్వమ్। ఏతత్ మానసం తపః॥౧౭।౧౬॥

శ్రద్ధయా పరయా తప్తం తపస్ తత్ త్రివిధం నరైః।

అఫలాకాఙ్క్షిభిర్ యుక్తైః సాత్త్వికం పరిచక్షతే॥౧౭॥

అఫలాకఙ్క్షిభిః ఫలాకాఙ్క్షా-రహితైః। యుక్తైః పరమ-పురుషారాధన-రూపమ్ ఇదమ్ ఇతి చిన్తా-యుక్తైర్ నరైః పరయా శ్రద్ధయా యత్ త్రివిధం తపః కాయ-వాఙ్-మనోభిస్ తప్తం తత్ సాత్త్వికం పరిచక్షతే॥౧౭।౧౭॥

సత్కార-మాన-పూజార్థం తపో దమ్భేన చైవ యత్।

క్రియతే తద్ ఇహ ప్రోక్తం రాజసం చలమ్ అధ్రువమ్॥౧౮॥

మనసాదరః సత్కారః। వాచా ప్రశంసా మానమ్। శారీరో నమస్కారాదిః పూజా। ఫలాభిసన్ధి-పూర్వకం సత్కారాద్య్-అర్థం చ దమ్భేన హేతునా యత్ తపః క్రియతే తద్ ఇహ రాజసం ప్రోక్తమ్। స్వర్గాది-ఫలాసాధనత్వేనాస్థిరత్వాచ్ చలమ్ అధ్రువమ్। చలత్వం పాత-భయేన చలన-హేతుత్వమ్। అధ్రువత్వం క్షయిష్ణుత్వమ్॥౧౭।౧౮॥

మూఢ-గ్రాహేణాత్మనో యత్ పీడయా క్రియతే తపః।

పరస్యోత్సాదనార్థం వా తత్ తామసమ్ ఉదాహృతమ్॥౧౯॥

మూఢాః అవివేకినః। మూఢ-గ్రాహేణ మూఢైః కృతేనాభినివిశేన। ఆత్మనః శక్త్య్-ఆదికమ్ అపరీక్ష్య ఆత్మ-పీడాయా యత్ తపః క్రియతే పరస్యోత్సాదనార్థం చ యత్ తపః క్రియతే, తత్ తామసమ్ ఉదాహృతమ్॥౧౭।౧౯॥

దాతవ్యమ్ ఇతి యద్ దానం దీయతేఽనుపకారిణే।

దేశే కాలే చ పాత్రే చ తద్ దానం సాత్త్వికం స్మృతమ్॥౨౦॥

ఫలాభిసన్ధి-రహితం దాతవ్యమ్ ఇతి దేశే కాలే పాత్రే చానుపకారిణే యద్ దానం దీయతే తద్ దానం సాత్త్వికం స్మృతమ్॥౧౭।౨౦॥

యత్ తు ప్రత్యుపకారార్థం ఫలమ్ ఉద్దిశ్య వా పునః।

దీయతే చ పరిక్లిష్టం తద్ దానం రాజసం స్మృతమ్॥౨౧॥

ప్రత్యుపకార-కటక్ష-గర్భం ఫలమ్ ఉద్దిశ్య చ పరిక్లిష్టమ్ అకల్యాణ-ద్రవ్యకం యద్ దానం దీయతే తద్ రాజసమ్ ఉదాహృతమ్॥౧౭।౨౧॥

అదేశ-కాలే యద్ దానమ్ అపాత్రేభ్యశ్ చ దీయతే।

అసత్కృతమ్ అవజ్ఞాతం తత్ తామసమ్ ఉదాహృతమ్॥౨౨॥

అదేశ-కాలేఽపాత్రేభ్యశ్ చ యద్ దానం దీయతే, అసత్కృతం పాద-ప్రక్షాలనాది-గౌరవ-రహితమ్, అవజ్ఞాతం సావజ్ఞమ్, అనుపచార-యుక్తం యద్ దీయతే తత్ తామసమ్ ఉదాహృతమ్॥౧౭।౨౨॥

ఏవం వైదికానాం యజ్ఞ-తపో-దానానాం సత్త్వాది-గుణ-భేదేన భేద ఉక్తః। ఇదానీం తస్యైవ వైదికస్య యజ్ఞాదేః ప్రణవ-సంయోగేన తత్-సచ్-ఛబ్ద-వ్యపదేశ్యతయా చ లక్షణమ్ ఉచ్యతే---

ఓం తత్ సద్ ఇతి నిర్దేశో బ్రహ్మణస్ త్రివిధః స్మృతః।

బ్రాహ్మణాస్ తేన వేదాశ్ చ యజ్ఞాశ్ చ విహితాః పురా॥౨౩॥

ఓం తత్ సత్ ఇతి త్రివిధోఽయం నిర్దేశః శబ్దో బ్రహ్మణః స్మృతః, బ్రహ్మణోఽన్వయీ భవతి। బ్రహ్మ చ వేదః। వేద-శబ్దేన వైదికం కర్మోచ్యతే। వైదికం యజ్ఞాదికమ్। యజ్ఞాదికం కర్మ ఓం తత్ సద్ ఇతి శబ్దాన్వితం భవతి। ఓమ్ ఇతి శబ్దస్యాన్వయో వైదిక-కర్మాఙ్గత్వేన ప్రయోగాదౌ ప్రయుజ్యమానతయా। తత్ సద్ ఇతి శబ్దయోర్ అన్వయః పూజ్యత్వాయ వాచకతయా। తేన త్రివిధేన శబ్దేనాన్వితా బ్రాహ్మణా వేదాన్వయినస్ త్రైవర్ణికా వేదాశ్ చ యజ్ఞాశ్ చ పురా విహితాః। పురా మయైవ నిర్మితా ఇత్య్ అర్థః॥౧౭।౨౩॥

త్రయాణామ్ ఓం తత్ సత్ ఇతి శబ్దానామ్ అన్వయ-ప్రకారో వర్ణ్యతే। ప్రథమమ్ ఓమ్ ఇతి శబ్దస్యాన్వయ-ప్రకారమ్ ఆహ---

తస్మాద్ ఓమ్ ఇత్య్ ఉదాహృత్య యజ్ఞ-దాన-తపః-క్రియాః।

ప్రవర్తన్తే విధానోక్తాః సతతం బ్రహ్మ-వాదినామ్॥౨౪॥

తస్మాద్ బ్రహ్మ-వాదినాం వేద-వాదినాం త్రైవర్ణికానాం యజ్ఞ-దాన-తపః-క్రియా విధానోక్తాః వేద-విధానోక్తాః ఆదౌ ఓమ్ ఇత్య్ ఉదాహృత్య సతతం సర్వదా ప్రవర్తన్తే। వేదార్థశ్ చ ఓమ్ ఇత్య్ ఉదాహృయారభ్యన్తే। ఏవం వేదానాం వైదికానాం చ యజ్ఞాదీనాం కర్మణామ్ ఓమ్ ఇతి శబ్దాన్వయో వర్ణితః। ఓమ్ ఇతి శబ్దాన్విత-వేద-ధారణాత్ తద్-అన్విత-యజ్ఞాది-కర్మ-కరణాచ్ చ బ్రాహ్మణ-శబ్ద-నిర్దిష్టానాం త్రైవర్ణికానామ్ అప్య్ ఓమ్ ఇతి శబ్దాన్వయో వర్ణితః॥౧౭।౨౪॥

అథైతేషాం తద్ ఇతి శబ్దాన్వయ-ప్రకారమ్ ఆహ---

తద్ ఇత్య్ అనభిసన్ధాయ ఫలం యజ్ఞ-తపః-క్రియాః।

దాన-క్రియాశ్ చ వివిధాః క్రియన్తే మోక్ష-కాఙ్క్షిభిః॥౨౫॥

ఫలమ్ అనభిసన్ధాయ వేదాధ్యయన-యజ్ఞ-తపో-దాన-క్రియా మోక్ష-కాఙ్క్షిభిస్ త్రైవర్ణికైర్ యాః క్రియన్తే, తా బ్రహ్మ-ప్రాప్తి-సాధనతయా బ్రహ్మ-వాచినా తద్ ఇతి శబ్ద-నిర్దేశ్యాః। సవః కః కిం యత్ తత్ పదమ్ అనుత్తమమ్ [మ।భా। ౧౩।౧౪౯।౯౧; విష్ణు-సహస్ర-నామ ౯౩] ఇతి తచ్-ఛబ్దో హి బ్రహ్మ-వాచీ ప్రసిద్ధః। ఏవం వేదాధ్యయన-యజ్ఞాదీనాం మోక్ష-సాధన-భూతానాం తచ్-ఛబ్ద-నిర్దేశ్యతయా తద్ ఇతి శబ్దాన్వయ ఉక్తః। త్రైవర్ణికానామ్ అపి తథా-విధ-వేదాధ్యయనాద్య్-అనుష్ఠానాద్ ఏవ తచ్-ఛబ్దాన్వయ ఉపపన్నః॥౧౭।౨౫॥

అథైషాం సచ్-ఛబ్దాన్వయ-ప్రకారం వక్తుం లోకే సచ్-ఛబ్దస్య వ్యుత్పత్తి-ప్రకారమ్ ఆహ---

సద్-భావే సాధు-భావే చ సద్ ఇత్య్ ఏతత్ ప్రయుజ్యతే।

ప్రశస్తే కర్మణి తథా సచ్-ఛబ్దః పార్థ యుజ్యతే॥౨౬॥

సద్-భావే విద్యమానతాయాం సాధు-భావే కల్యాణ-భావే చ సర్వ-వస్తుషు సద్ ఇత్య్ ఏతత్ పదం ప్రయుజ్యతే లోక-వేదయోః। తథా కేనచిత్ పురుషేణానుష్ఠితే లౌకికే ప్రశస్తే కల్యాణే కర్మణి సత్-కర్మేదమ్ ఇతి సచ్-ఛబ్దో యుజ్యతే ప్రయుజ్యతే ఇత్య్ అర్థః॥౧౭।౨౬॥

యజ్ఞే తపసి దానే చ స్థితిః సద్ ఇతి చోచ్యతే।

కర్మ చైవ తద్-అర్థీయం సద్ ఇత్య్ ఏవాభిధీయతే॥౨౭॥

అతో వైదికానాం త్రైవర్ణికానాం యజ్ఞే తపసి దానే చ స్థితిః కల్యాణతయా సద్ ఇత్య్ ఉచ్యతే। కర్మ చ తద్-అర్థీయం త్రైవర్ణికార్థీయం యజ్ఞ-దానాదికం సద్ ఇత్య్ ఏవాభిధీయతే। తస్మాద్ వేదా వైదికాని కర్మాణి బ్రాహ్మణ-శబ్ద-నిర్దిష్టాస్ త్రైవర్ణికాశ్ చ ఓం తత్ సద్ ఇతి శబ్దాన్వయ-రూప-లక్షణేనావేదేభ్యశ్ చావైదికేభ్యశ్ చ వ్యావృత్తా వేదితవ్యాః॥౧౭।౨౭॥

అశ్రద్ధయా హుతం దత్తం తపస్ తప్తం కృతం చ యత్।

అసద్ ఇత్య్ ఉచ్యతే పార్థ న చ తత్ ప్రేత్య నో ఇహ॥౨౮॥

అశ్రద్ధయా కృతం శాస్త్రీయమ్ అపి హోమాదికమ్ అసద్ ఇత్య్ ఉచ్యతే। కుతః। న చ తత్ ప్రేత్య నో ఇహ, న మోక్షాయ న సాంసారికాయ చ ఫలాయేతి॥౧౭।౨౮॥

ఇతి శ్రీమద్-రామానుజాచార్య-విరచితే గీతా-భాష్యే సప్తదశోఽధ్యాయః॥౧౭॥