prathama:dhya:ye:

अखिल-भुवन-जन्म-स्थेम-भङ्गादि-लीले

विनत-विविध-भूत-व्रात-रक्षैक-दीक्षे।

श्रुति-शिरसि विदीप्ते ब्रह्मणि श्रीनिवासे

भवतु मम परस्मिन् शेमुषी भक्ति-रूपा॥१॥

पाराशर्य-वचः-सुधाम् उपनिषद्-दुग्धाब्धि-मध्योद्धृतां

संसाराग्नि-विदीपन-व्यपगत-प्राणात्म-सञ्जीवनीम्।

पूर्वाचार्य-सुरक्षितां बहु-मति-व्याघात-दूर-स्थिताम्

आनीतां तु निजाक्षरैः सुमनसो भौमाः पिबन्त्व् अन्व् अहम्॥२॥

भगवद्-बोधायन-कृतां विस्तीर्णां ब्रह्मसूत्र-वृत्तिं पूर्वाचार्याः सञ्चिक्षिपुः, तन्-मतानुसारेण सूत्राक्षराणि व्याख्यास्यन्ते---

[प्रथमं समन्वयाध्याये, आद्ये अयोग-व्यवच्छेद-पादे सिद्धे व्युत्पत्ति-समर्थन-परम्]

अथ जिज्ञासाधिकरणम्॥१॥

[ब्रह्मैव जिज्ञास्यम्]

१ अथातो ब्रह्म-जिज्ञासा॥१।१।१॥

अत्रायम् अथ-शब्द आनन्तर्ये भवति। अतः-शब्दो वृत्तस्य हेतु-भावे। अधीत-साङ्ग-सशिरस्क-वेदस्याधिगताल्पास्थिर-फल-केवल-कर्म-ज्ञानतया सञ्जात-मोक्षाभिलाषस्यानन्त-स्थिर-फल-ब्रह्म-जिज्ञासा ह्य् अनन्तर-भाविनी। ब्रह्मणो जिज्ञासा ब्रह्म-जिज्ञासा। ब्रह्मण इति कर्मणि षष्ठी। कर्तृ कर्मणोः कृति [अष्टा, २।२।६५] इति विशेष-विधानात्। यद्य् अपि सम्बन्ध-सामान्य-परिग्रहेऽपि जिज्ञासायाः कर्मापेक्षत्वेन कर्मार्थत्व-सिद्धिः, तथाप्याक्षेपतः प्राप्ताद् आभिधानिकस्यैव ग्राह्यत्वात् कर्मणि षष्ठी गृह्यते। न च प्रतिपद-विधाना षष्ठी न समस्यते [अष्टा, २।२।१०, सू।वा।] इति कर्मणि षष्ठ्याः समास-निषेधः शङ्कनीयः, कृद्-योगा च षष्ठी समस्यत, [अष्टा, २।२।५, सू।वा।] इति प्रतिप्रसव-सद्-भावात्। ब्रह्म-शब्देन च स्वभावतो निरस्त-निखिलदोषोऽनवधिकातिशयासङ्ख्येय-कल्याण-गुण-गणः पुरुषोत्तमोऽभिधीयते। सर्वत्र बृहत्त्व-गुण-योगेन हि ब्रह्म-शब्दः। बृहत्त्वं च स्वरूपेण गुणैश् च यत्रानवधिकातिशयं सोऽस्य मुख्योऽर्थः; स च सर्वेश्वर एव। अतो ब्रह्म-शब्दस् तत्रैव मुख्य-वृत्तः। तस्माद् अन्यत्र तद्-गुण-लेश-योगाद् औपचारिकः, अनेकार्थ-कल्पनायोगात्, भगवच्-छब्दवत्। ताप-त्रयातुरैर् अमृतत्वाय स एव जिज्ञास्यः। अतः सर्वेश्वर एव जिज्ञासा-कर्म-भूतं ब्रह्म। ज्ञातुम् इच्छा जिज्ञासा। इच्छाया इष्यमाण-प्रधानत्वाद् इष्यमाणं ज्ञानम् इह विधीयते॥

मीमांसा-पूर्व-भाग-ज्ञातस्य कर्मणोऽल्पास्थिर-फलत्वाद् उपरितन-भागावसेयस्य ब्रह्म-ज्ञानस्यानन्ताक्षय-फलत्वाच् च पूर्व-वृत्तात् कर्म-ज्ञानाद् अनन्तरं तत एव हेतोर् ब्रह्म ज्ञातव्यम् इत्य् उक्तं भवति। तद् आह वृत्ति-कारः-- वृत्तात् कर्माधिगमाद् अनन्तरं ब्रह्म-विविदिषा इति। वक्ष्यति च कर्म-ब्रह्म-मीमांसयोर् ऐकशास्त्र्यम्--

[पूर्वोत्तर-मीमांसयोः एक-शास्त्रता]

संहितम् एतच् छारीरकं जैमिनीयेन षोडश-लक्षणेनेति शास्त्रैकत्व-सिद्धिः इति। अतः प्रतिपिपादयिषतार्थ-भेदेन षट्क-भेदवद् अध्याय-भेदवच् च पूर्वोत्तर-मीमांसयोर् भेदः। मीमांसा-शास्त्रम्-- अथातो धर्म-जिज्ञासा [पूर्व। मी। १।१।१] इत्य् आरभ्य, अनावृत्तिः शब्दाद् अनावृत्तिः शब्दात् [ब्र। सू। ४।४।२२] इत्य् एवम् अन्तं सङ्गति-विशेषेण विशिष्ट-क्रमम्। तथा हि प्रथमं तावत् स्वाध्यायोऽध्येतव्यः [यजुरारण्यके, २, प्र। १५] इत्य् अध्ययनेनैव स्वाध्याय-शब्द-वाच्य-वेदाख्याक्षर-राशेर् ग्रहणं विधीयते॥

[अध्ययन-स्वरूप-प्रकारौ]

तच् चाध्ययनं किं-रूपं कथं च कर्तव्यम् इत्य् अपेक्षायाम् अष्ट-वर्षं ब्राह्मणम् उपनयीत तम् अध्यापयेत् [शतपथ-ब्राह्मणम्] इत्य् अनेन,

श्रावण्यां प्रौष्ठ-पद्यां वा उपाकृत्य यथाविधि।

युक्तश् छन्दांस्य् अधीयीत मासान् विप्रोऽर्ध-पञ्चमान्॥ [मनु, ४।६५]

इत्य् आदि व्रत-नियम-विशेषोपदेशैश् चापेक्षितानि विधीयन्ते॥

एवं सत्-सन्तान-प्रसूत-सदाचार-निष्ठात्म-गुणोपेत-वेदविद्-आचार्योपनीतस्य व्रत-नियम-विशेष-युक्तस्याचार्योच्चारणानूच्चारण-रूपम् अक्षर-राशि-ग्रहण-फलम् अध्ययनम् इत्य् अवगम्यते॥

[अध्ययन-विधिः नियम-विधिः]

अध्ययनं च स्वाध्याय-संस्कारः, स्वाध्यायोऽध्येतव्यः [यजुरारण्यकम्, २। प्र।१५] इति स्वाध्यायस्य कर्मत्वावगमात्। संस्कारो हि नाम कार्यान्तर-योग्यता-करणम्। संस्कार्यत्वं च स्वाध्यायस्य युक्तम्, धर्मार्थ-काम-मोक्ष-रूप-पुरुषार्थ-चतुष्टय-तत्-साधनावबोधित्वात्, जपादिना स्वरूपेणापि तत्-साधनत्वाच् च। एवम् अध्ययन-विधिर् मन्त्रवन् नियमवद् अक्षर-राशि-ग्रहण-मात्रे पर्यवस्यति।

[वेदार्थ-ज्ञाने स्वतः प्रवृत्तिः]

अध्ययन-गृहीतस्य स्वाध्यायस्य स्वभावत एव प्रयोजनवद्-अर्थावबोधित्व-दर्शनात्, गृहीतात्स्वाध्यायाद् अवगम्यमानान् प्रयोजनवतोऽर्थानापाततो दृष्ट्वा तत्-स्वरूप-प्रकार-विशेष-निर्णय-फल-वेद-वाक्य-विचार-रूप-मीमांसाश्रवणे अधीत-वेदः पुरषः स्वयम् एव प्रवर्तते। तत्र कर्म-विधि-स्वरूपे निरूपिते कर्मणाम् अल्पास्थिर-फलत्वं दृष्ट्वा अध्ययन-गृहीत-स्वाध्यायैकदेशोपनिषद्-वाक्येषु चामृतत्व-रूपानन्त-स्थिर-फलापात-प्रतीतेस् तन्-निर्णय-फल-वेदान्त-वाक्य-विचार-रूप-शारीरक-मीमांसायाम् अधिकरोति।

[उक्तार्थस्य श्रुति-सिद्धता]

तथा च वेदान्त-वाक्यानि केवल-कर्म-फलस्य क्षयित्वं ब्रह्म-ज्ञानस्य चाक्षय-फलत्वं च दर्शयन्ति--- तद् यथेह कर्म-चितो लोकः क्षीयते, एवम् एवामुत्र पुण्य-चितो लोकः क्षीयते [छान्, ८।१।६] अन्तवद् एवास्य तद् भवति [बृहद्।, ५।८।१०] न ह्य् अध्रुवैः प्राप्यते [कठ।, २।१०] प्लवा ह्य् एते अदृढा यज्ञ-रूपाः [मुण्ड्।, १।२।७] परीक्ष्य लोकान् कर्म-चितान् ब्राह्मणो निर्वेद-मायात् नास्त्य् अकृतः कृतेन तद्-विज्ञानार्थं स गुरुम् एवाभिगच्छेत् समित्-पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्म-निष्ठम्। तस्मै स विद्वान् उपसन्नाय सम्यक्-प्रशान्त-चित्ताय शमान्विताय। येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्म-विद्याम्। [मुण्ड्।, १।२।१२।१३] ब्रह्मविद् आप्नोति परम् [तै।, २।१] न पुनर् मृत्यवे तद् एकं पश्यति न पश्यो मृत्युं पश्यति [बृहद्।, ७।२६।२] स स्वराड् भवति [छान्।, ७।२५।२] तम् एवं विद्वान् अमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते [पु। सू।, १७] पृथग् आत्मानं प्रेरितारं च मत्वा जुष्टस् ततस् तेनामृतत्वम् एति [श्वे।, १।६] इत्य् आदीनि॥

[कर्म-विचारनैरपेक्ष्य-शङ्का-समाधाने]

ननु च साङ्ग-वेदाध्ययनाद् एव कर्मणां स्वर्गादि-फलत्वम्, स्वर्गादीनां च क्षयित्वं, ब्रह्मोपासनस्यामृतत्व-फलत्वं च ज्ञायत एव। अनन्तरं मुमुक्षुर् ब्रह्म-जिज्ञासायाम् एव प्रवर्तताम्; किम्-अर्था धर्म-विचारापेक्षा एवं तर्हि शारीरक-मीमांसायाम् अपि न प्रवर्तताम्, साङ्गाध्ययनाद् एव कृत्स्नस्य ज्ञातत्वात्। सत्यम्। आपात-प्रतीतिर् विद्यत एव, तथापि न्यायानुगृहीतस्य वाक्यस्य अर्थ-निश्चायकत्वाद् आपात-प्रतीतोऽप्य् अर्थः संशय-विपर्ययौ नातिवर्तते; अतस् तन्-निर्णयाय वेदान्त-वाक्य-विचारः कर्तव्य इति चेत्; तथैव धर्म-विचारोऽपि कर्तव्य इति पश्यतु भवान्॥

लघु-पूर्व-पक्षः

[साधन-चतुष्टय-पूर्व-वृत्तत्व-प्रतिपादनाय भूमिका]

ननु च ब्रह्म-जिज्ञासा यद् एव नियमेनापेक्षते, तद् एव पूर्व-वृत्तं वक्तव्यम्। न धर्म-विचारापेक्षा ब्रह्म-जिज्ञासायाः, अधीत-वेदान्तस्यानधिगत-कर्मणोऽपि वेदान्त-वाक्यार्थ-विचारोपपत्तेः। कर्माङ्गाश्रयाण्य् उगीथाद्य्-उपासनान्य् अत्रैव चिन्त्यन्ते; तद्-अनधिगत-कर्मणो न शक्यं कर्तुम् इति चेत्--

[कर्मणो ज्ञानानङ्गत्वम्]

अनभिज्ञो भवान् शारीरक-शास्त्र-विज्ञानस्य। अस्मिञ् शास्त्रेऽनाद्य्-अविद्या-कृत-विविध-भेद-दर्शन-निमित्त-जन्म-जरा-मरणादि-सांसारिक-दुःख-सागर-निमग्नस्य निखिल-दुःख-मूल-मिथ्याज्ञान-निबर्हाणाय आत्मैकत्व-विज्ञानं प्रतिपिपादयिषितम्। अस्य हि भेदावलम्बि कर्म-ज्ञानं क्वोपयुज्यते प्रत्युत विरुद्धम् एव। उद्गीथादि-विचारस् तु कर्म-शेष-भूत एव ज्ञान-रूपत्वाविशेषाद् इहैव क्रियते। स तु न साक्षात् सङ्गतः। अतो यत् प्रधानं शास्त्रं, तद्-अपेक्षितम् एव पूर्व-वृत्तं किम् अपि वक्तव्यम्॥

बाढम्। तद्-अपेक्षितं च कर्म-विज्ञानम् एव, कर्म-समुच्चितात् ज्ञानाद् अपवर्ग-श्रुतेः। वक्ष्यति च-- सर्वापेक्षा च यज्ञादि-श्रुतेर् अश्ववत् [ब्र। सू।, ३।४।२६] इति। अपेक्षिते च कर्मण्य् अज्ञाते केन समुच्चयः केन नेति विभागो न शक्यते ज्ञातुम्। अतस् तद् एव पूर्व-वृत्तम्॥

[कर्मणो मोक्ष-विरोधित्वम्]

नैतद् युक्तम्। सकल-विशेष-प्रत्यनीक-चिन्-मात्र-ब्रह्म-विज्ञानाद् एवाविद्या-निवृत्तेः। अविद्या-निवृत्तिर् एव हि मोक्षः। वर्णाश्रम-विशेषसाध्य-साधनेतिकर्तव्यताद्य्-अनन्त-विकल्पास्पदं कर्म सकल-भेद-दर्शन-निवृत्ति-रूपाज्ञान-निवृत्तेः कथम् इव साधनं भवेत्। श्रुतयश् च कर्मणाम् अनित्य-फलत्वेन मोक्ष-विरोधित्वं, ज्ञानस्यैव मोक्ष-साधनत्वं च दर्शयन्ति-- अन्तवद् एवास्य तद् भवति [बृहद्।, ५।८।१०], तद् यथेह कर्म-चितो लोकः क्षीयते। एवम् एवामुत्र पुण्य-चितो लोकः क्षीयते [छान्।, ८।१।६], ब्रह्मविद् आप्नोति परम् [तै।, २।१।१], ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति [मुण्ड्।, ३।२।९], तम् एव विदत्वातिमृत्युम् एति [श्वे।, ३।८]-- इत्य् आद्याः॥

[ज्ञान-कर्म-समुच्चय-वाद-निरासः]

यद् अपि चेद् अमुक्तं यज्ञादि-कर्मापेक्षा विद्येति, तद्-वस्तु-विरोधात् श्रुत्य्-अक्षर-पर्यालोचनया चान्तःकरण-नैर्मल्य-द्वारेण विविदषोत्पत्ताव् उपयुज्यते, न फलोत्पत्तौ, विविदिषन्ति इति श्रवणात्। विविदिषायां जातायां ज्ञानोत्पत्तौ शमादीनाम् एवान्तरङ्गोपायतां श्रुतिर् एवाह-- शान्तो दान्त उपरतस् तितिक्षुः समाहितो भूत्वात्मन्य् एवात्मानं पश्येत्-- [बृहद्।, ६।४।२३] इति॥

[वाक्य-जन्य-ज्ञानाद् अविद्या-निवृत्तिः]

तद् एवं जन्मान्तर-शतानुष्ठितानभिसंहित-फल-विशेष-कर्म-मृदित-कषायस्य विविदिषोत्पत्तौ सत्यां सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् एकम् एवाद्वितीयम् [छान्।, ६।२।१] सत्यं ज्ञानम् अनन्तं ब्रह्म [तै।, २।१।१] अयम् आत्मा ब्रह्म [बृहद्।, ६।४।५] तत्त्वम् असि [छान्।, ६।८।७] इत्य् आदि वाक्य-जन्य-ज्ञानाद् अविद्या निवर्तते।

[अविद्या-निवर्तक-ज्ञान-सहकारीणि]

वाक्यार्थ-ज्ञानोपयोगीनि च श्रवण-मनन-निदिध्यासनानि। श्रवणं नाम वेदान्त-वाक्यान्य् आत्मैकत्व-विद्या-प्रतिपादकानीति तत्त्व-दर्शिन आचार्यात् न्याय-युक्तार्थग्रहणम्। एवम् आचार्योपदिष्टस्यार्थस्य स्वात्मन्य् एवम् एव युक्तम् इति हेतुतः प्रतिष्ठापनं मननम्। एतद्-विरोध्य् अनादि-भेद-वासना-निरसनायास्यैवार्थस्यानवरत-भावना निदिध्यासनम्।

[शारीरक-पूर्व-वृत्त-निगमनम्]

श्रवणादिभिर् निरस्त-समस्त-भेद-वासनस्य वाक्यार्थ-ज्ञानम् अविद्यां निवर्तयतीत्य् एवं-रूपस्य श्रवणस्यावश्यापेक्षितम् एव पूर्व-वृत्तं वक्तव्यम्।

तच् च-- नित्यानित्य-वस्तु-विवेकः, शम-दमादि-साधन-सम्पत्, इहामुत्र-फल-भोग-विरागः, मुमुक्षुत्वं चेत्य् एतत् साधन-चतुष्टयम्। अनेन विना जिज्ञासानुपपत्तेः, अर्थ-स्वभावाद् एवेदम् एव पूर्व-वृत्तम् इति ज्ञायते॥

[बन्ध-तत्-कारण-तन्-निवर्तकानां निगमनम्]

एतद् उक्तं भवति-- ब्रह्म-स्वरूपाच्छादिकाविद्या-मूलम् अपारमार्थिकं भेद-दर्शनम् एव बन्ध-मूलम्। बन्धश् चापारमार्थिकः। स च समूलोऽपारमार्थिकत्वाद् एव ज्ञानेनैव निवर्त्यते। निवर्तकं च ज्ञानं तत् त्वम् अस्यादि वाक्य-जन्यम्। तस्यैतस्य वाक्य-जन्यस्य ज्ञानस्य स्वरूपोत्पत्तौ कार्ये वा कर्मणां नोपयोगः। विविदिषायाम् एव तु कर्मणाम् उपयोगः। स च पाप-मूल-रजस्-तमो-निबर्हाण-द्वारेण सत्त्व-विवृद्ध्या भवतीतीमम् उपयोगम् अभिप्रेत्य ब्राह्मणा विविदिषन्ति इत्य् उक्तम् इति॥

अतः कर्म-ज्ञानस्यानुपयोगाद् उक्तम् एव साधन-चतुष्टयं पूर्व-वृत्तम् इति वक्तव्यम्।

[इति लघु-पूर्वपक्षः]

लघु-सिद्धान्तः

[वाक्यार्थ-ज्ञानस्य मोक्ष-हेतुत्वम् शास्त्र-प्रत्यक्ष-विरुद्धम्]

अत्रोच्यते-- यद् उक्तम् अविद्या-निवृत्तिर् एव मोक्षः; सा च ब्रह्म-विज्ञानाद् एव भवति इति तद् अभ्युपगम्यते। अविद्या-निवृत्तये वेदान्त-वाक्यैर् विधित्सितं ज्ञानं किं-रूपम् इति विवेचनीयम्-- किं वाक्याद् वाक्यार्थ-ज्ञान-मात्रम्, उत तन्-मूलम् उपासनात्मकं ज्ञानम् इति; न तावद् वाक्य-जन्यं ज्ञानं, तस्य विधानम् अन्तरेणापि वाक्याद् एव सिद्धेः; तावन् मात्रेणाविद्या-निवृत्त्य्-अनुपलब्धेश् च।

न च वाच्यम्-- भेद-वासनायाम् अनिरस्तायां वाक्यम् अविद्या-निवर्तकं ज्ञानं न जनयति, जातेऽपि सर्वस्य सहसैव भेद-ज्ञानानिवृत्तिर् न दोषाय, चन्द्रैकत्वे ज्ञातेऽपि द्वि-चन्द्र-ज्ञानानिवृत्तिवत्। अनिवृत्तम् अपि छिन्न-मूलत्वेन न बन्धाय भवति, इति। सत्यां सामग्र्यां ज्ञानानुत्पत्त्य्-अनुपपत्तेः; सत्याम् अपि विपरीत-वासनायाम् आप्तोपदेश-लिङ्गादिभिर् बाधक-ज्ञानोत्पत्ति-दर्शनात्।

सत्य् अपि वाक्यार्थ-ज्ञानेऽनादि-वासनया मात्रया भेद-ज्ञानम् अनुवर्तत इति भवता न शक्यते वक्तुम्; भेद-ज्ञान-सामग्र्या अपि वासनाया मिथ्या-रूपत्वेन ज्ञानोत्पत्त्यैव निवृत्तत्वात्। ज्ञानोत्पत्ताव् अपि मिथ्या-रूपायास् तस्या अनिवृत्तौ निवर्तकान्तराभावात् कदाचिद् अपि नास्या वासनाया निवृत्तिः।

वासना-कार्यं भेद-ज्ञानं छिन्न-मूलम् अथ चानुवर्तत इति बालिश-भाषितम्। द्वि-चन्द्र-ज्ञानादौ तु बाधक-सन्निधाव् अपि मिथ्या-ज्ञान-हेतोः परमार्थ-तिमिरादि-दोषस्य ज्ञान-बाध्यत्वाभावेन अविनष्टत्वात् मिथ्या-ज्ञानानिवृत्तिर् अविरुद्धा। प्रबल-प्रमाण-बाधितत्वेन भयादि-कार्यं तु निवर्तते।

[अद्वैत-रीत्या ज्ञानोत्पत्त्य्-अनुपपत्तिः]

अपि च भेद-वासना-निरसन-द्वारेण ज्ञानोत्पत्तिम् अभ्युपगच्छतां कदाचिद् अपि ज्ञानोत्पत्तिर् न सेत्स्यति; भेद-वासनाया अनादिकालोपचितत्वेनापरिमितत्वात्, तद्-विरोधि-भावनायाश् चाल्पत्वाद् अनया तन्-निरसनानुपपत्तेः।

[अपवर्ग-साधनीभूत-ज्ञान-स्वरूपम्]

अतो वाक्यार्थ-ज्ञानाद् अन्यद् एव ध्यानोपासनादि-शब्द-वाच्यं ज्ञानं वेदान्त-वाक्यैर् विधित्सितम्। तथा च श्रुतयः-- विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत [बृहद्।, ६।४।२१] अनुविद्य विजानाति [छान्।, ८।१२।६] ओम् इत्य् एवात्मानं ध्यायथ [मुण्ड्।, २।२।६] निचाय्य तं मृत्यु-मुखात् प्रमुच्यते [कठ, १।३।१५] आत्मानम् एव लोकम् उपासीत [बृहद्।, ३।४।१४] आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः [बृहद्।, ६।४।६] सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासतिव्यः [छान्।, ८।७।१] इत्य् एवम् आद्याः॥

[अपवर्ग-साधनं च ज्ञानं ध्यान-रूपम्]

अत्र निदिध्यासितव्यः इत्य् आदिनैकार्थ्याद् अनुविद्य विजानाति, विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत इत्य् एवम् आदिभिर् वाक्यार्थ-ज्ञानं ध्यानोपकारकत्वाद् अनुविद्य, विज्ञाय इत्य् अनूद्य प्रज्ञां कुर्वीत, विजानाति इति ध्यानं विधीयते। श्रोतव्यः इति चानुवादः स्वाध्यायस्यार्थ-परत्वेनाधीत-वेदः पुरुषः प्रयोजनवद्-अर्थावबोधित्व-दर्शनात् तन्-निर्णयाय स्वयम् एव श्रवणे प्रवर्तत इति श्रवणस्य प्राप्तत्वात्। श्रवण-प्रतिष्ठार्थत्वान् मननस्य मन्तव्यः इति चानुवादः। तस्माद् ध्यानम् एव विधीयते। वक्ष्यति चावृत्तिर् असकृद् उपदेशात् [ब्र। सू। ४।१।१] इति।

[ध्यानस्य वेदनोपासनात्मकत्वम्]

तद् इदम् अपवर्गोपायतया विधित्सितं वेदनम् उपासनम् इत्य् अवगम्यते विद्योपास्योर् व्यतिकरेण उपक्रमोपसंहार-दर्शनान् मनो ब्रह्मेत्य् उपासीत [छान्।, ३।१८।१] इत्य् अत्र भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्म-वर्चसेन य एवं वेद, [छान्।, ३।१८।५] न स वेद अकृत्स्नो ह्य् एषः आत्मेत्य् एवोपासीत, [बृहद्।, ३।४।७] यस् तद् वेद यत् स वेद स मयैतद् उक्तः [छान्।, ४।१।४] इत्य् अत्र अनु म एतां भगवो देवतां शाधि यां देवताम् उपास्से [छान्।, ४।२।२] इति॥

[ध्यानस्य ध्रुवानुस्मृति-दर्शन-रूपता]

ध्यानं च तैल-धारावद्-अविच्छिन्न-स्मृति-सन्तान-रूपं ध्रुवा स्मृतिः। स्मृति-लम्भे सर्व-ग्रन्थीनां विप्रमोक्षः [छान्।, ७।२६।२] इति ध्रुवायाः स्मृतेर् अपवर्गोपायत्व-श्रवणात्। सा च स्मृतिर् दर्शन-समानाकाराभिद्यते हृदय-ग्रन्थिश् छिद्यन्ते सर्व-संशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे [मुण्ड्।, २।१।८] इत्य् अनेनैकार्थ्यात्। एवं च सत्य् आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः [बृहद्।, ६।४।६] इत्य् अनेन निदिध्यासनस्य दर्शन-समानाकारता विधीयते। भवति च स्मृतेर् भावना-प्रकर्षाद् दर्शन-रूपता। वाक्य-कारेण एतत् सर्वं प्रपञ्चितम्-- वेदनम् उपासनं स्यात् तद्-विषये श्रवणाद् इति। सर्वासूपनिषत्सु मोक्ष-साधनतया विहितं वेदनम् उपासनम् इत्य् उक्तम्। सकृत्-प्रत्ययं कुर्याच् छब्दार्थस्य कृतत्वात् प्रयाजादिवत् इति पूर्वपक्षं कृत्वा सिद्धं तूपासन-शब्दात् इति वेदनम् असकृद् आवृत्तं मोक्ष-साधनम् इति निर्णीतम्। उपासनं स्याद् ध्रुवानुस्मृतेर् दर्शनान् निर्वचनाच् च इति तस्यैव वेदनस्योपासन-रूपस्यासकृद् आवृत्तस्य ध्रुवानुस्मृतित्वम् उपवर्णितम्॥

सेयं स्मृतिर् दर्शन-रूपा प्रतिपादिता। दर्शन-रूपता च प्रत्यक्षतापत्तिः।

[अपवर्ग-साधनीभूत-स्मृति-गतं वैशिष्ट्यम्]

एवं प्रत्यक्षतापन्नाम् अपवर्ग-साधन-भूतां स्मृतिं विशिनष्टि-- नायम् आत्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन। यम् एवैष वृणुते तेन लभ्यस् तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् [मुण्ड्।, ३।२।३] इति। अनेन केवल-श्रवण-मनन-निदिध्यासनानाम् आत्म-प्राप्त्य्-अनुपायत्वम् उक्त्वा यम् एवैष आत्मा वृणुते तेनैव लभ्य इत्य् उक्तम्। प्रियतम एव हि वरणीयो भवति। यस्यायं निरतिशय-प्रियः स एवास्य प्रियतमो भवति। यथायं प्रियतम आत्मानं प्राप्नोति, तथा स्वयम् एव भगवान् प्रयतत इति भगवतैवोक्तम्। तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीति-पूर्वकम्। ददामि बुद्धि-योगं तं येन माम् उपयान्ति ते [भ। गी।, १०।१०] इति। प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थम् अहं स च मम प्रियः [भ। गी। ७।१७] इति च॥

अतः साक्षात्कार-रूपा स्मृतिः स्मर्यमाणात्यर्थ-प्रियत्वेन स्वयम् अप्य् अत्यर्थ-प्रिया यस्य, स एव परेणात्मना वरणीयो भवतीति तेनैव लभ्यते पर आत्मेत्य् उक्तं भवति।

[दर्शन-समानाकारायाः स्मृतेर् भक्ति-शब्दाभिधेयता]

एवं-रूपा ध्रुवानुस्मृतिर् एव भक्ति-शब्देनाभिधीयते, उपासन-पर्यायत्वाद् भक्ति-शब्दस्य। अत एव श्रुति-स्मृतिभिर् एवम् अभिधीयते--

तम् एव विदत्वातिमृत्युम् एति [श्वे।, ३।८] तम् एवं विद्वान् अमृत इह भवति। नान्यः पन्था अयनाय विद्यते [पु। सू।, १७]

नाहं वेदैर् न तपसा न दानेन न चेज्यया। शक्य एवं-विधो द्रष्टुं दृष्टवान् असि मां यथा॥ भक्त्या त्व् अनन्यया शक्य अहम् एवं-विधोऽर्जुन। ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप॥[भ। गी।, ११।५३।५४] पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस् त्व् अनन्यया [भ। गी।, ८।२२] इति॥

[भक्तेः कर्माङ्गकत्वम्]

एवंरूपाया ध्रुवानुस्मृतेः साधनानि यज्ञादीनि कर्माणीति यज्ञादि-श्रुतेर् अश्ववत् [ब्र। सू। ३।४।२६] इत्य् अभिधास्यते। यद्य् अपि विविदषन्तीति यज्ञादयो विविदषोत्पत्तौ विनियुज्यन्ते तथापि तस्यैव वेदनस्य ध्यान-रूपस्याहर्-अहर्-अनुष्ठीयमानस्य अभ्यासाधेयातिशयस्य आप्रयाणाद् अनुवर्तमानस्य ब्रह्म-प्राप्ति-साधनत्वात् तद्-उत्पत्तये सर्वाण्य् आश्रम-कर्माणि यावज्-जीवम् अनुष्ठेयानि। वक्ष्यति च-- आप्रयाणात् तत्रापि हि दृष्टम् [ब्र। सू। ४।१।१२] अग्निहोत्रादि तु तत्-कार्यायैव तद्-दर्शनात् [ब्र। सू। ४।१।१६] सहकारित्वेन च [ब्र। सू। ३।४।३३] इत्यादिषु।

[ध्रुवानुस्मृतेः साधन-सप्तक-निष्पाद्यत्वम्]

वाक्यकारश् च ध्रुवानुस्मृतेर् विवेकादिभ्य एव निष्पत्तिम् आह-- तल्-लब्धिर् विवेक-विमोकाभ्यास-क्रिया-कल्याणानवसादानुद्धर्षेभ्यः सम्भवान् निर्वचनाच् च इति। विवेकादीनां स्वरूपं चाह-- जात्य्-आश्रय-निमित्तादुष्टाद् अन्नात् काय-शुद्धिर् विवेकः इति। अत्र निर्वचनम्-- आहार-शुद्धौ सत्त्व-शुद्धिः सत्त्व-शुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः [छान्।, ७।२६।२] इति। विमोकः कामानभिष्वङ्गः इति। शान्त उपासीत [छान्।, ३।१४।१] इति निर्वचनम्। आरम्भण-संशीलनं पुनः पुनर् अभ्यासः इति। निर्वचनं च स्मार्तम् उदाहृतं भाष्य-कारेण-- सदा तद्-भाव-भावितः [भ। गी।, ८।६] इति। पञ्चम-हायज्ञाद्य्-अनुष्ठानं शक्तितः क्रिया। निर्वचनं क्रियावान् एष ब्रह्म-विदां वरिष्ठः [मुण्ड्।, ३।१।४] तम् एतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेन [बृहद्।, ६।४।२२] इति च। सत्यार्जव-दया-दाना-हिंसानभिध्याः कल्याणानि इति। निर्वचनं सत्येन लभ्यः [मुण्ड्।, ३।१।५] तेषाम् एवैष विरजो ब्रह्म-लोकः [प्रश्।, १।१५।१६] इत्य् आदि। देश-कालवैगुण्यात् शोक-वस्त्व्-आद्य्-अनुस्मृतेश् च तज्-जं दैन्यम् अभास्वरत्वं मनसोऽवसादः इति, तद्-विपर्ययो अनवसादः। निर्वचनं नायम् आत्मा बल-हीनेन लभ्यः [मुण्ड्।, ३।४] इति। तद्-विपर्य-यजा तुष्टिर् उद्धर्षः इति। तद्-विपर्ययोऽनुद्धर्षः। अतिसन्तोषश् च विरोधीत्य् अर्थः। निर्वर्चनम् अपि-- शान्तो दान्तः [बृहद्।, ६।४।२३] इति।

[विद्या-निष्पत्तेर् आश्रम-कर्माविनाभाविता]

एवं नियम-युक्तस्याश्रम-विहित-कर्मानुष्ठानेनैव विद्या-निष्पत्तिर् इत्य् उक्तं भवति। तथा च श्रुत्य्-अन्तरम्-- विद्यां चाविद्यां च यस् तद् वेदोभयं सह। अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययामृतम् अश्नुते॥ [ईश, ११] अत्राविद्या-शब्दाभिहितं वर्णाश्रम-विहितं कर्म। अविद्यया-- कर्मणा, मृत्युं-- ज्ञानोत्पत्ति-विरोधि प्राचीनं कर्म, तीर्त्वा-- अपोह्य, विद्यया-- ज्ञानेन, अमृतम्-- ब्रह्म। अश्नुते-- प्राप्नोतीत्य् अर्थः। मृत्युतरणोपायतया प्रतीता अविद्या विद्येतरद्-विहितं कर्मैव, यथोक्तम्-- इयाज सोऽपि सुबहून् यज्ञान् ज्ञान-व्यपाश्रयः। ब्रह्म-विद्याम् अधिष्ठाय तर्तुं मृत्युम् अविद्यया॥ इति॥ [वि। पु।, ६।६।१२]

ज्ञान-विरोधि च कर्म पुण्य-पाप-रूपम्। ब्रह्म-ज्ञानोत्पत्ति-विरोधित्वेनानिष्ट-फलतया उभयोर् अपि पाप-शब्दाभिधेयत्वम्। अस्य च ज्ञान-विरोधित्वं ज्ञानोत्पत्ति-हेतु-भूत-शुद्ध-सत्त्व-विरोधि-रजस्-तमो-विवृद्धि-द्वारेण। पापस्य च ज्ञानोदय-विरोधित्वम्-- एष एवासाधु कर्म कारयति तं यम् अधो निनीषति [कौ।, ३।६] इति श्रुत्यावगम्यते।

[यथार्थ-ज्ञान-तद्-आवरणयोः सत्त्वादि-गुणायत्तता]

रजस्-तमसोर् यथार्थ-ज्ञानावरणत्वं सत्त्वस्य च यथार्थ-ज्ञान-हेतुत्वं भगवतैव प्रतिपादितं-- सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानम् [भ। गी।, १४।१७] इत्य् आदिना। अतश् च ज्ञानोत्पत्तये पापं कर्म निरसनीयम्। तन्-निरसनं चानभिसंहित-फलेनानुष्ठितेन धर्मेण। तथा च श्रुतिः-- धर्मेण पापम् अपनुदति [बृहद्।, १।५] इति।

[कर्म-मीमांसाया ब्रह्म-मीमांसा-पूर्व-वृत्तत्व-निगमनम्]

तद् एवं ब्रह्म-प्राप्ति-साधनं ज्ञानं सर्वाश्रम-कर्मापेक्षम्। अतोऽपेक्षित-कर्म-स्वरूप-ज्ञानं, केवल-कर्मणाम् अल्पास्थिर-फलत्व-ज्ञानं च कर्म-मीमांसावसेयम् इति, सैवापेक्षिता ब्रह्म-जिज्ञासायाः पूर्व-वृत्ता वक्तव्या॥

[साधन-चतुष्टय-सम्पत्तेर् मीमांसा-द्वय-श्रवण-पश्चाद्-भावित्वम्]

अपि च नित्यानित्य-वस्तु-विवेकादयश् च, मीमांसा-श्रवणम् अन्तरेण न सम्पत्स्यन्ते, फल-करण-इतिकर्तव्यताधिकारि-विशेष-निश्चयाद् ऋते, कर्म-स्वरूप-तत्-फल-स्थिरत्वात्म-नित्यत्वादीनां दुरवबोधत्वात्। एषां साधनत्वं च विनियोगावसेयम्। विनियोगश् च श्रुति-लिङ्गादिभ्यः। स च तार्तीयः। उद्गीथाद्य्-उपासनानि कर्म-समृद्ध्य्-अर्थान्य् अपि ब्रह्म-दृष्टि-रूपाणि, ब्रह्म-ज्ञानापेक्षाणीति, इहैव चिन्तनीयानि। तान्य् अपि कर्माण्य् अनभिसंहित-फलानि ब्रह्म-विद्योत्पादकानीति तत्-साद्गुण्यापादनान्य् एतानि सुतराम् इहैव सङ्गतानि। तेषां च कर्म-स्वरूपाधिगमापेक्षा सर्व-सम्मता॥

॥ इति लघु-सिद्धान्तः॥

अथ महा-पूर्व-पक्षः

[ब्रह्मण एव सत्यत्वम्, तद्-अतिरिक्त-सर्व-मिथ्यात्वं च]

यद् अप्य् आहुः-- अशेष-विशेष-प्रत्यनीक-चिन्-मात्रं ब्रह्मैव परमार्थस् तद्-अतिरेकि नाना-विध-ज्ञातृ-ज्ञेय-तत्-कृत-ज्ञान-भेदादि-सर्वं तस्मिन्न् एव परिकल्पितं मिथ्या-भूतं--

[निर्विशेष-वस्तुनः श्रौतता]

सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् एकम् एवाद्वितीयम् [छान्।, ६।२।१] अथ परा यया तद्-अक्षरम् अधिगम्यते यत् तद् अद्रेश्यम् अग्राह्यम् अगोत्रम् अवर्णम् अचक्षुः श्रोत्रं तद् अपाणि-पादं नित्यं विभुं सर्व-गतं सुसूक्ष्मं तद् अव्ययं यद् भूत-योनिं परिपश्यन्ति धीराः [मुण्ड्।, १।१।६] सत्यं ज्ञानम् अनन्तं ब्रह्म [तै।, १।१] निष्कलं निष्क्रियं शान्तं निरवद्यं निरञ्जनम् [श्वे।, ६।१९] यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः। अविज्ञातं विजानतां विज्ञातम् अविजानताम् [केन, २।३] न दृष्टेर् द्रष्टारं पश्येः न मतेर्मन्तारं मन्वीथाः [बृहद्।, ५।४।२] आनन्दो ब्रह्म [तै।, ३।६] इदं सर्वं यद् अयम् आत्मा [बृहद्।, ४।४।६] नेह नानास्ति किञ्चन। मृत्योः स मृत्युम् आप्नोति य इह नानेव पश्यति [बृहद्।, ६।४।१९] यत्र हि द्वैतम् इव भवति तद् इतर इतरं पश्यति यत्र त्व् अस्य सर्वम् आत्मैवाभूत् तत् केन कं पश्येत् तत् केन कं विजानीयात् [बृहद्।, ४।४।१४] वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्य् एव सत्यम् [छान्।, ६।१।४] यदा ह्य् एवैष एतस्मिन्न् उदरम् अन्तरं कुरुते अथ तस्य भयं भवति [तै।, २।७।२] न स्थानतोऽपि परस्योभय-लिङ्गं सर्वत्र हि [ब्र। सू। ३।२।११] माया-मात्रं तु कार्त्स्न्येन अनभिव्यक्त-स्वरूपत्वात् [ब्र। सू। ३।२।३],

[निर्विशेषवस्तुनि पराशरसम्मतिः]

प्रत्यस्तमित-भेदं यत् सत्ता-मात्रम् अगोचरम्। वचसाम् आत्म-संवेद्यं तज् ज्ञानं ब्रह्म संज्ञितम्॥ [वि। पु।, ६।७।४३] ज्ञान-स्वरूपम् अत्यन्त-निर्मलं परमार्थतः। तम् एवार्थ-स्वरूपेण भ्रान्ति-दर्शनतः स्थितम्॥ [वि। पु।, १।२।६] परमार्थस् त्वम् एवैको नान्योऽस्ति जगतः पते॥ [वि। पु।, १।४।३८] यद् एतद् दृश्यते मूर्तम् एतज् ज्ञानात्मनस् तव। भ्रान्ति-ज्ञानेन पश्यन्ति जगद्-रूपम् अयोगिनः॥ ज्ञान-स्वरूपम् अखिलं जगद्-एतद्-अबुद्धयः। अर्थ-स्वरूपं पश्यन्तो भ्राम्यन्ते मोह-सम्प्लवे॥ ये तु ज्ञानविदः शुद्ध-चेतसस् तेऽखिलं जगत्। ज्ञानात्मकं प्रपश्यन्ति त्वद्-रूपं परमेश्वर॥ [वि। पु।, १।४।३९-४१] तस्यात्म-पर-देहेषु सतोऽप्य् एकम् अयं हि यत्। विज्ञानं परमार्थो हि द्वैतिनोऽतथ्य-दर्शिनः॥ [वि। पु।, २।१४।३१] यद्य् अन्योऽस्ति परः कोऽपि मत्तः पार्थिवसत्तम। तदैषोऽहम् अयं चान्यो वक्तुम् एवम् अपीष्यते॥ [वि। पु।, २।१३।९०] वेणु-रन्ध्र-विभेदेन भेदः षड्जादि-संज्ञितः। अभेद-व्यापिनो वायोस् तथासौ परमात्मनः॥ [वि। पु।, २।१४।३२] सोऽहं स च त्वं स च सर्वम् एतद् आत्म-स्वरूपं त्यज भेद-मोहम्। इतीरितस् तेन स राज-वर्यस् तत्याज भेदं परमार्थ-दृष्टिः॥ [वि। पु।, २।१६।२३] विभेद-जनकेऽज्ञाने नाशम् आत्यन्तिकं गते। आत्मनो ब्रह्मणो भेदम् असन्तं कः करिष्यति॥ [वि। पु।, ६।७।९६] अहम् आत्मा गुडाकेश सर्व-भूताशय-स्थितः। [भ। गी।, १०।२०] क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्व-क्षेत्रेषु भारत। [भ। गी।, १३।३] न तद् अस्ति विना यत् स्यान् मया भूतं चराचरम्॥ [भ। गी।, १०।९३] इत्य् आदिभिर् वस्तु-स्वरूपोपदेश-परैः शास्त्रैः निर्विशेष-चिन्-मात्रं ब्रह्मैव सत्यम् अन्यत् सर्वं मिथ्या इत्य् अभिधानात्।

[मिथ्यात्व-स्वरूपम्, लक्ष्ये तद्-अन्वयश् च]

मिथ्यात्वं नाम प्रतीयमानत्व-पूर्वक-यथावस्थित-वस्तु-ज्ञान-निवर्त्यत्वम्, यथा रज्ज्व्-आद्य्-अधिष्ठान-सर्पादेः। दोष-वशाद् धि तत्र तत्-कल्पनम्। एवं चिन्-मात्र-वपुषि परे ब्रह्मणि दोष-परिकल्पितम् इदं देव-तिर्यङ्-मनुष्य-स्थावरादि-भेदं सर्वं जगद् यथावस्थित-ब्रह्म-स्वरूपावबोध-बाध्यं मिथ्या-रूपम्।

[अविद्यायाः स्वरूपम्, तत्र श्रुतयश् च]

दोषश् च स्वरूप-तिरोधान-विविध-विचित्र-विक्षेप-करी सद्-असद्-अनिर्वचनीयानाद्य्-अविद्या। अनृतेन हि प्रत्यूढाः [छान्।, ८।३।२] तेषां सत्यानां सताम् अनृतम् अपिधानम् [छान्।, ८।३।१] नासद् आसीन् नो सद् आसीत् तदानीं तम आसीत् तमसा गूढम् अग्रे प्रकेतम् [यजुर्, २।८।९] मायां तु प्रकृतिं विद्यान् मायिनं तु महेश्वरम् [श्वे।, ४।१०] इन्द्रो मायाभिः पुरु-रूप ईयते [बृहद्।, ४।५।१९] मम माया दुरत्यया [भ। गी।, ७।१४] अनादि-मायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुध्यते [माण्ड्।, २।२१] इत्य् आदिभिः निर्विशेष-चिन्-मात्रं ब्रह्मैवानाद्य्-अविद्यया सद्-असद्-अनिर्वाच्यया तिरोहित-स्वरूपं स्वगत-नानात्वं पश्यतीत्य् अवगम्यते। यथोक्तम्--

[ब्रह्मातिरिक्तस्य आविद्यकत्वे पौराणिकानि प्रमाणानि]

ज्ञान-स्वरूपो भगवान् यतोऽसाव् अशेष-मूर्तिर्न तु वस्तु-भूतः। ततो हि शैलाब्धि-धरादि-भेदाञ् जानीहि विज्ञान-विजृम्भितानि॥ यदा तु शुद्धं निज-रूपि सर्व-कर्म-क्षये ज्ञानम् अपास्त-दोषम्। तदा हि सङ्कल्प-तरोः फलानि भवन्ति नो वस्तुषु वस्तु-भेदाः॥ [वि। पु।, २।१२।३९-४०] तस्मान् न विज्ञानम् ऋतेऽस्ति किञ्चित् क्वचित् कदाचिद् द्विज वस्तु-जातम्। विज्ञानम् एकं निज-कर्म-भेद-विभिन्न-चित्तैर् बहुधाभ्युपेतम्॥ ज्ञानं विशुद्धं विमलं विशोकम् अशेष-लोभादि-निरस्त-सङ्गम्। एकं सद् ऐकं परमः परेशः स वासुदेवो न यतोऽन्यद् अस्ति॥ [वि। पु।, २।१२।४३।४४] सद्-भाव एवं भवतो मयोक्तो ज्ञानं यथा सत्यम् असत्यम् अन्यत्। एतत् तु यत् संव्यवहार-भूतं तत्रापि चोक्तं भुवनाश्रितं ते॥ [वि। पु।, १।१२।४५]

[अविद्या-निवृत्तिः तद् धेतुश् च]

अस्याश् चाविद्याया निर्विशेष-चिन्-मात्र-ब्रह्मात्मैकत्व-विज्ञानेन निवृत्तिं वदन्ति-- न पुनर् मृत्यवे तद् एकं पश्यति, न पश्यो मृत्युं पश्यति [बृहद्।, ७।२६।२] यदा ह्य् एवैष एतस्मिन्न् अदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते। अथ सोऽभयं गतो भवति [तै।, १।७।२] भिद्यते हृदय-ग्रन्थिश् छिद्यन्ते सर्व-संशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे [मुण्ड्।, २।२।८] ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति [मुण्ड्।, ३।२।९] तम् एव विदित्वातिमृत्युम् एति नान्यः पन्थाः [श्वे।, ३।८]-- इत्य् आद्याः श्रुतयः। अत्र मृत्यु-शब्देनाविद्याभिधीयते। यथा सनत्सुजात-वचनम्-- प्रमादं वै मृत्युम् अहं ब्रवीमि सदाप्रमादम् अमृतत्वं ब्रवीमि [महाभारत, उद्यो-पर्व, ४१।४] इति।

[निर्विशेष-ब्रह्मात्मैकत्व-विज्ञानं प्रमाण-सिद्धम्]

सत्यं ज्ञानम् अनन्तं ब्रह्म [तै।, २।१।१] विज्ञानम् आनन्दं ब्रह्म [बृहद्।, ५।९।२८] इत्य् आदि शोधक-वाक्यावसेय-निर्विशेष-स्वरूप-ब्रह्मात्मैकत्व-विज्ञानं च-- अथ योऽन्यां देवताम् उपास्ते-अन्योऽसावन्योऽहम् अस्मीति न स वेद [बृहद्।, ३।४।१०] अकृत्स्नो ह्य् एषः [बृहद्।, ३।४।७] आत्मेत्य् एवोपासीत [बृहद्।, ३।४।७] तत् त्वम् असि [छान्।, ६।८।७] त्वं वा अहम् अस्मि भगवो देवते अहं वै त्वम् असि भगवो देवते तद् योऽहं सोऽसौ योऽसौ सोऽहम् अस्मि [ऐ।आ।, ४।२] इत्य् आदि वाक्य-सिद्धम्। वक्ष्यति चैतद् एव-- आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च [ब्र। सू। ४।१।३] इति। तथा च वाक्य-कारः- आत्मेत्य् एव तु गृह्णीयात् सर्वस्य तन्-निष्पत्तेः इति। अनेन च ब्रह्मात्मैकत्व-विज्ञानेन मिथ्या-रूपस्य सकारणस्य बन्धस्य निवृत्तिर् युक्ता॥

[निवर्त्य-निवर्तक-भावः सदृष्टान्तः]

ननु च सकल-भेद-निवृत्तिः प्रत्यक्ष-विरुद्धा कथम् इव शास्त्र-जन्य-विज्ञानेन क्रियते कथं वा रज्जुर् एषा न सर्पः इति ज्ञानेन प्रत्यक्ष-विरुद्धा सर्प-निवृत्तिः क्रियते तत्र द्वयोः प्रत्यक्षयोर् विरोधः; इह तु प्रत्यक्ष-मूलस्य शास्त्रस्य प्रत्यक्षस्य चेति चेत्; तुल्ययोर् विरोधे वा कथं बाध्य-बाधक-भावः पूर्वोत्तरयोर् दुष्ट-कारण-जन्यत्व-तद्-अभावाभ्याम्-- इति चेत्, शास्त्र-प्रत्यक्षयोर् अपि समानम् एतत्।

एतद् उक्तं भवति-- बाध्य-बाधक-भावे तुल्यत्व-सापेक्षत्व-निरपेक्षत्वादि न कारणम्; ज्वालाभेदानुमानेन प्रत्यक्षोपमर्दायोगात्। तत्र हि ज्वालैक्यं प्रत्यक्षेणावगम्यते। एवं च सति द्वयोः प्रमाणयोर् विरोधे यत् सम्भाव्यमानान्यथासिद्धि, तद्-बाध्यम्; अनन्यथासिद्धम् अनवकाशम् इतरद् बाधकम्-- इति सर्वत्र बाध्य-बाधक-भाव-निर्णयः-- इति॥

[सयुक्तिकम् शास्त्र-प्राबल्यम्]

तस्माद् अनादि-निधनाविच्छिन्न-सम्प्रदायासम्भाव्यमान-दोष-गन्धानवकाश-शास्त्र-जन्य-निर्विशेष-नित्य-शुद्ध-मुक्त-बुद्ध-स्व-प्रकाश-चिन्-मात्र-ब्रह्मात्म-भावावबोधेन सम्भाव्यमान-दोष-सावकाश-प्रत्यक्षादि-सिद्ध-विविध-विकल्प-रूप-बन्ध-निवृत्तिर् युक्तैव। सम्भाव्यते च विविध-विकल्प-भेद-प्रपञ्च-ग्राहि-प्रत्यक्षस्यानादि-भेद-वासनादि-रूपाविद्याख्यो दोषः।

[शास्त्रेषु मोक्ष-शास्त्रस्य प्राबल्यम्]

नन्व् अनादि-निधनाविच्छिन्न-सम्प्रदायतया निर्दोषस्यापि शास्त्रस्य ज्योतिष्टोमेन स्वर्ग-कामो यजेत इत्य् एवम् आदेर् भेदावलम्बिनो बाध्यत्वं प्रसज्येत। सत्यम्। पूर्वापरापच्छेदे पूर्व-शास्त्रवन् मोक्ष-शास्त्रस्य निरवकाशत्वात् तेन बाध्यत एव। वेदान्त-वाक्येष्व् अपि सगुण-ब्रह्मोपासन-पराणां शास्त्रणाम् अयम् एव न्यायः, निर्गुणत्वात् परस्य ब्रह्मणः।

[स्वरूप-परेषु सगुण-निर्गुण-वाक्येषु बाध्य-बाधक-भाव-चिन्ता]

ननु च-- यः सर्वज्ञः सर्ववित् [मुण्ड्।, २।२।७] परास्य शक्तिर् विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञान-बल-क्रिया च [श्वे।, ६।८] सत्य-कामः सत्य-सङ्कल्पः [छान्।, ८।१।५] इत्य् आदि ब्रह्म-स्वरूप-प्रतिपादन-पराणां शास्त्राणां कथं बाध्यत्वं निर्गुण-वाक्य-सामर्थ्यात् इति ब्रूमः।

एतद् उक्तं भवति-- अस्थूलम् अनण्व् अह्रस्वम् अदीर्घम् [बृहद्।, ५।८।८] सत्यं ज्ञानम् अनन्तं ब्रह्म [तै।, २।१] निर्गुणम् [आत्मोपनिषत्] निरञ्जनम् [श्वे।, ६।१९]-- इत्य् आदि वाक्यानि निरस्त-समस्त-विशेष-कूटस्थ-नित्य-चैतन्यं ब्रह्म-- इति प्रतिपादयन्ति इतराणि च सगुणम्। उभय-विध-वाक्यानां विरोधे तेनैवापच्छेद-न्यायेन निगुर्ण-वाक्यानां गुणापेक्षत्वेन परत्वाद् बलीयस्त्वम् इति न किञ्चिद् अपहीनम्॥

[सत्यादि-वाक्य-विचारः, सामानाधिकरण्यं च]

ननु च-- सत्यं ज्ञानम् अनन्तं ब्रह्म इत्य् अत्र सत्य-ज्ञानादयो गुणाः प्रतीयन्ते॥ नेत्य् उच्यते, सामानाधिकरण्येनैकार्थत्व-प्रतीतेः। अनेक-गुण-विशिष्टाभिधानेऽप्य् एकार्थत्वम् अविरुद्धम्-- इति चेत्, अनभिधानज्ञो देवानां प्रियः। एकार्थत्वं नाम सर्व-पदानाम् अर्थैक्यम्; विशिष्ट-पदार्थाभिधाने विशेषण-भेदेन पदानाम् अर्थ-भेदोऽवर्जनीयः; ततश् चैकार्थत्वं न सिध्यति। एवं तर्हि सर्व-पदानां पर्यायता स्यात्, अविशिष्टार्थ अभिधायित्वात्। एकार्थाभिधायित्वेऽप्य् अपर्यायत्वम् अवहितमनाः शृणु; एकत्व-तात्पर्य-निश्चयाद् एकस्यैवार्थस्य तत्-तत्-पदार्थ-विरोधि-प्रत्यनीकत्व-परत्वेन सर्व-पदानाम् अर्थवत्वम् एकार्थत्वम् अपर्यायता च॥

[सत्यादि-वाक्यार्थस्य परिष्कृतं निगमनम्]

एतद् उक्तं भवति। लक्षणतः प्रतिपत्तव्यं ब्रह्म सकलेतर-पदार्थ-विरोधि-रूपम्। तद्-विरोधि-रूपं सर्वम् अनेन पद-त्रयेण फलतो व्युदस्यते। तत्र सत्य-पदं विकारास्पदत्वेनासत्याद् वस्तुनो व्यावृत्त-ब्रह्म-परम्। ज्ञान-पदं चान्याधीन-प्रकाश-जड-रूपाद् वस्तुनो व्यावृत्त-परम्। अनन्त-पदं च देशतः कालतो वस्तुतश् च परिच्छिन्नात् व्यावृत्त-परम्। न च व्यावृत्तिर् भाव-रूपोऽभाव-रूपो वा धर्मः। अपि तु सकलेतर-विरोधि ब्रह्मैव। यथा शौक्ल्यादेः कार्ष्ण्यादि-व्यावृत्तिस् तत्-पदार्थ-स्वरूपम् एव, न धर्मान्तरम्। एवम् एकस्यैव वस्तुनः सकलेतर-विरोध्य्-आकारताम् अवगमयद् अर्थवत्तरम् एकार्थम् अपर्यायं च पद-त्रयम्॥

[ब्रह्मणः निर्विशेषत्व-स्थापनम्, कारण-वाक्यैकार्थ्य-वर्णनं च]

तस्माद् एकम् एव ब्रह्म स्वयञ्ज्योतिर्-निर्धूत-निखिल-विशेषम् इत्य् उक्तं भवति। एवं वाक्यार्थ-प्रतिपादने सत्य् एव सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् एकम् एवाद्वितीयम् [छान्।, ६।२।१]-- इत्य् आदिभिर् ऐकार्थ्यम्।

[ब्रह्म-लक्षण-वाक्यस्य अखण्डैक-रस-वस्तु-प्रतिपादकत्वम्]

यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते [तै।, ३।१] सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीत् [छान्।, ६।२।१] आत्मा वा इदम् एक एवाग्र आसीत् [ऐ।, १।१।१] इत्य् आदिभिर् जगत्-कारणतयोपलक्षितस्य ब्रह्मणः स्वरूपम् इदम् उच्यते-- सत्यं ज्ञानम् अनन्तं ब्रह्म [तै।, २।१] इति। तत्र सर्व-शाखा-प्रत्यय-न्यायेन कारण-वाक्येषु सर्वेषु सजातीय-विजातीय-व्यावृत्तम् अद्वितीयं ब्रह्मावगतम्। जगत्-कारणतयोपलक्षितस्य ब्रह्मणोऽद्वितीयस्य प्रतिपादयिषितं स्वरूपं तद्-अविरोधेन वक्तव्यम्। अद्वितीयत्व-श्रुतिर् गुणतोऽपि सद्वितीयतां न सहते। अन्यथा निरञ्जनम् [श्वे।, ६।१९] निर्गुणम् [आत्मोपनिषत्] इत्य् आदिभिश् च विरोधः। अतश् चैतल्-लक्षण-वाक्यम् अखण्डैकरसम् एव प्रतिपादयति।

[लक्षणाया दोषत्वादोषत्व-विचारः]

ननु च सत्य-ज्ञानादि-पदानां स्वार्थ-प्रहाणेन स्वार्थ-विरोधि-व्यावृत्त-वस्तु-स्वरूपोपस्थापन-परत्वे लक्षणा स्यात्। नैष दोषः, अभिधान-वृत्तेर् अपि तात्पर्य-वृत्तेर् बलीयस्त्वात्। सामानाधिकरण्यस्य ह्य् ऐक्य एव तात्पर्यम् इति सर्व-सम्मतम्।

ननु च-- सर्व-पदानां लक्षणा न दृष्ट-चरी। ततः किं वाक्य-तात्पर्याविरोधे सत्य् एकस्यापि न दृष्टा। समभिव्याहृत-पद-समुदायस्यैतत्-तात्पर्यम् इति निश्चिते सति द्वयोस् त्रयाणां सर्वेषां वा तद्-अविरोधाय एकस्येव लक्षणा न दोषाय। तथा च शास्त्र-स्थैर् अभ्युपगम्यते॥

[सर्व-पद-लक्षणाया अप्य् अदोषत्व-वर्णनं प्राभाकरैः]

कार्य-वाक्यार्थवादिभिः लौकिक-वाक्येषु सर्वेषां पदानां लक्षणा समाश्रीयते। अपूर्व-कार्य एव लिङ्-आदेर् मुख्यवृत्तत्वात् लिङ्-आदिभिः क्रिया-कार्यं लक्षणया प्रतिपाद्यते। कार्यान्वित-स्वार्थाभिधायिनां चेतरेषां पदानाम् अपूर्व-कार्यान्वित एव मुख्यार्थ इति क्रिया-कार्यान्वित-प्रतिपादनं लाक्षणिकम् एव। अतो वाक्य-तात्पर्याविरोधाय सर्व-पदानां लक्षणापि न दोषः। अत इदम् एवार्थ-जातं प्रतिपादयन्तो वेदान्ताः प्रमाणम्॥

[शास्त्र-प्रत्यक्षयोर् अविरोधः]

प्रत्यक्षादि-विरोधे च शास्त्रस्य बलीयस्त्वम् उक्तम्। सति च विरोधे बलीयस्त्वं वक्तव्यम्। विरोध एव न दृश्यते, निर्विशेष-सन्-मात्र-ब्रह्म-ग्राहित्वात् प्रत्यक्षस्य। ननु च-- घटोऽस्ति पटोऽस्ति इति नानाकार-वस्तु-विषयं प्रत्यक्षं कथम् इव सन्-मात्र-ग्राहीत्य् उच्यते। विलक्षण-ग्रहणाभावे सति सर्वेषां ज्ञानानाम् एक-विषयत्वेन धारावाहिक-विज्ञानवद् एक-व्यवहार-हेतुतैव स्यात्। सत्यम्। तथैवात्र विविच्यते। कथं

[प्रत्यक्षस्य सन्-मात्र-ग्राहित्व-समर्थनम्]

घटोऽस्तीत्य् अत्रास्तित्वं तद्-भेदश् च व्यवह्रियते। न च द्वयोर् अपि व्यवहारयोः प्रत्यक्ष-मूलत्वं सम्भवति, तयोर् भिन्न-काल-ज्ञान-फलत्वात्, प्रत्यक्ष-ज्ञानस्य चैक-क्षण-वर्तित्वात्। तत्र स्वरूपं वा भेदो वा प्रत्यक्षस्य विषय इति विवेचनीयम्। भेद-ग्रहणस्य स्वरूप-ग्रहण-तत्-प्रतियोगि-स्मरण-सव्यपेक्षत्वाद् एव स्वरूप-विषयत्वम् अवश्याश्रयणीयम् इति न भेदः प्रत्यक्षेण गृह्यते। अतो भ्रान्ति-मूल एव भेद-व्यवहारः॥

[भेदस्य दुर्निरूपत्वम्]

किं च भेदो नाम कश्चित् पदार्थो न्याय-विद्भिर् निरूपयितुं न शक्यते। भेदस् तावन् न वस्तु-स्वरूपम्, वस्तु-स्वरूपे गृहीते स्वरूप-व्यहारवत् सर्वस्माद् भेद-व्यवहार-प्रसक्तेः। न च वाच्यं-- स्वरूपे गृहीतेऽपि भिन्न इति व्यवहारस्य प्रतियोगि-स्मरण-सव्यपेक्षत्वात्, तत्-स्मरणाभावेन तदानीम् एव न भेद-व्यवहारः-- इति। स्वरूप-मात्र-भेद-वादिनो हि प्रतियोग्य्-अपेक्षा च नोत्प्रेक्षितुं क्षमा, स्वरूप-भेदयोः स्वरूपत्वाविशेषात्। यथा स्वरूप-व्यवहारो न प्रतियोग्य्-अपेक्षः, भेद-व्यवहारोऽपि तथैव स्यात्। हस्तः करः इतिवत् घटो भिन्न इति पर्यायत्वं च स्यात्। नापि धर्मः। धर्मत्वे सति तस्य स्वरूपाद्भेदोऽवश्याश्रयणीयः, अन्यथा स्वरूपम् एव स्यात्। भेदे च तस्यापि भेदस् तद्-धर्मस् तस्यापीत्य् अनवस्था। किं च जात्य्-आदि-विशिष्ट-वस्तु-ग्रहणे सति भेद-ग्रहणम्, भेद-ग्रहणे सति जात्य्-आदि-विशिष्ट-वस्तु-ग्रहणम् इत्य् अन्योन्याश्रयणम्। अतो भेदस्य दुर्निरूपत्वात् सन्-मात्रस्यैव प्रकाशकं प्रत्यक्षम्॥

[अनुवर्तमानं सन्-मात्रं परमार्थः]

किं च घटोऽस्ति पटोऽस्ति घटोऽनुभूयते पटोऽनुभूयते इति सर्वे पदार्थाः सत्तानुभूति-घटिता एव दृश्यन्ते। अत्र सर्वासु प्रतिपत्तिषु सन्-मात्रम् अनुवर्तमानं दृश्यत इति तद् एव परमार्थः।

[आश्रम-कर्माविनाभाविता]

विशेषास् तु व्यावर्तमानतया अपरमार्थाः, रज्जु-सर्पादिवत्। यथा रज्जुर् अधिष्ठानतयानुवर्तमाना परमार्था सती; व्यावर्तमानाः सर्प-भू-दलनाम्बु-धारादयोऽपरमार्थाः।

[अबाधितत्व-बाधितत्वयोः प्रयोजकोपाधिता]

ननु च रज्जु-सर्पादौ रज्जुर् इयं न सर्पः इत्य् आदि रज्ज्व्-आद्य्-अधिष्ठान-याथार्थ्य-ज्ञानेन बाधितत्वात् सर्पादेर् अपारमार्थ्यम्, न व्यावर्तमानत्वात्। रज्ज्व्-आदेर् अपि पारमार्थ्यं नानुवर्तमानतया, किन्त्व् अबाधितत्वात्। अत्र तु घटादीनाम् अबाधितानां कथम् अपारमार्थ्यम् उच्यते, घटादौ दृष्टा व्यावृत्तिः सा किंरूपेति विवेचनीयम्। किं घटोऽस्तीत्य् अत्र पटाद्य्-अभावः सिद्धं तर्हि घटोऽस्तीत्य् अनेन पटादीनां बाधितत्वम्। अतो बाध-फल-भूता विषय-निवृत्तिर् व्यावृत्तिः। सा व्यावर्तमानानाम् अपारमार्थ्यं साधयति। रज्जुवत् सन्-मात्रम् अबाधितम् अनुवर्तते। तस्मात् सन्-मात्रातिरेकि सर्वम् अपरमार्थः। प्रयोगश् च भवति-- सत्-परमार्थः, अनुवर्तमानत्वात्, रज्जु-सर्पादौ रज्ज्-वादिवत्। घटादयोऽपरमार्थाः, व्यावर्तमानत्वात्, रज्ज्व्-आद्य्-अधिष्ठान-सर्पादिवद् इति।

[सद्-अनुभूत्योर् ऐक्यम्, अनुभूतेः स्वतः सिद्धता च]

एवं सत्य् अनुवर्तमानानुभूतिर् एव परमार्थः, सैव सती॥

ननु च सन्-मात्रम् अनुभूतेर् विषयतया ततो भिन्नम्। नैवम्, भेदो हि प्रत्यक्षाविषयत्वाद् दुर्निरूपत्वाच् च पुरस्ताद् एव निरस्तः। अत एव सतोऽनुभूति-विषय-भावोऽपि न प्रमाण-पदवीम् अनुसरति। तस्मात् सद् अनुभूतिर् एव।

सा च स्वतः सिद्धा, अनुभूतित्वात्। अन्यतः सिद्धौ घटादिवद् अननुभूतित्व-प्रसङ्गः।

[अनुभूतेर् अनुभूत्य्-अन्तरानपेक्षा]

किं च, अनुभवापेक्षा चानुभूतेर् न शक्या कल्पयितुं, सत्तयैव प्रकाशमानत्वात्। न ह्य् अनुभूतिर् वर्तमाना घटादिवद् अप्रकाशा दृश्यते, येन परायत्त-प्रकाशाभ्युपगम्येत॥

[अनुभूतेर् ज्ञाततानुमेयत्ववादः]

अथैवं मनुषे-- उत्पन्नायाम् अप्य् अनुभूतौ विषय-मात्रम् अवभासते घटोऽनुभूयते इति। न हि कश्चिद् घटोऽयम् इति जानन् तदानीम् एवाविषयभूताम् अनिदम्-भावाम् अनुभूतिम् अप्य् अनुभवति। तस्माद् घटादि-प्रकाश-निष्पत्तौ चक्षुर्-आदि-करण-सन्निकर्षवद् अनुभूतेः सद्-भाव एव हेतुः। तद्-अनन्तरम् अर्थ-गत-कादाचित्क-प्रकाशातिशय-लिङ्गेनानुभूतिर् अनुमीयते।

[अनुभूतेर् जडत्व-शङ्कापरिहारौ]

एवं तर्ह्य् अनुभूतेर् अजडाया अर्थवज् जडत्वम् आपद्यत इति चेत्, किम् इदम् अजडत्वं नाम न तावत् स्व-सत्तायाः प्रकाशाव्यभिचारः, सुखादिष्व् अपि तत्-सम्भवात्। न हि कदाचिद् अपि सुखादयः सन्तो नोपलभ्यन्ते। अतोऽनुभूतिः स्वयम् एव नानुभूयते, अर्थान्तरं स्पृशतोऽङ्गुल्य्-अग्रस्य स्वात्म-स्पर्शवद् अशक्यत्वाद् इति॥

[अनुभूतेर् ज्ञाततानुमेयत्व-निरासः]

तद् इदम् अनाकिलतानुभव-विभवस्य स्व-मति-विजृम्भितम्, अनुभूति-व्यतिरेकिणो विषय-धर्मस्य प्रकाशस्य रूपादिवद् अनुपलब्धेः; उभयाभ्युपेतानुभूत्यैवाशेष-व्यवहारोपपत्तौ प्रकाशाख्य-धर्म-कल्पनानुपपत्तेश् च। अतो नानुभूतिर् अनुमीयते। नापि ज्ञानान्तर-सिद्धा। अपि तु सर्वं साधयन्त्य् अनुभूतिः स्वयम् एव सिद्ध्यति। प्रयोगश् च-- अनुभूतिर् अनन्याधीन-स्व-धर्म-व्यवहारा स्व-सम्बन्धाद् अर्थान्तरे तद्-धर्म-व्यवहार-हेतुत्वात्; यः स्व-सम्बन्धाद् अर्थान्तरे यद्-धर्म-व्यवहार-हेतुः स तयोः स्वस्मिन्न् अनन्याधीनो दृष्टः; यथा रूपादिश् चाक्षुषत्वादौ। रूपादिर् हि पृथिव्यादौ स्व-सम्बन्धाच् चाक्षुषत्वादि जनयन् स्वस्मिन् न रूपादि-सम्बन्धाधीनश् चाक्षुषत्वादौ। अतोऽनुभूतिर् आत्मनः प्रकाशमानत्वे प्रकाशत इति व्यवहारे च स्वयम् एव हेतुः॥

[अनुभूतेर् नित्यता, तत्-प्राग्-अभावासिद्धिश् च]

सेयं स्वयम्प्रकाशानुभूतिर् नित्या च, प्राग्-अभावाद्य्-अभावात्। तद्-अभावश् च स्वतः सिद्धत्वाद् एव। न ह्य् अनुभूतेः स्वतः सिद्धायाः प्राग्-अभावः स्वतोऽन्यतो वावगन्तुं शक्यते। अनुभूतिः स्वाभावम् अवगमयन्ती, सती तावन् नावगमयति। तस्याः सत्त्वे विरोधाद् एव तद्-अभावो नास्तीति कथं सा स्वाभावम् अवगमयति एवम् असत्य् अपि नावगमयति; अनुभूतिः स्वयम् असती स्वाभावे कथं प्रमाणं भवेत्, नाप्यन्यतोऽवगन्तुं शक्यते, अनुभूतेर् अनन्य-गोचरत्वात्। अस्याः प्राग्-अभावं साधयत् प्रमाणम् अनुभूतिर् इयम् इति विषयीकृत्य तद्-अभावं साधयेत्; स्वतः सिद्धत्वेन इयम् इति विषयीकारानर्हात्वात्, न तत्-प्राग्-अभावोऽन्यतः शक्यावगमः।

[अनुभूतौ भाव-विकाराणाम् असम्बन्धः]

अतोऽस्याः प्राग्-अभावाभावाद् उत्पत्तिर् न शक्यते वक्तुम् इत्य् उत्पत्ति-प्रतिसम्बद्धाश् चान्येऽपि भाव-विकारास् तस्या न सन्ति॥

[अनुभूतिर् न नाना]

अनुत्पन्नेयम् अनुभूतिर् आत्मनि नानात्वम् अपि न सहते, व्यापक-विरुद्धोपलब्धेः॥ न ह्य् अनुत्पन्नं नाना-भूतं दृष्टम्। भेदादीनाम् अनुभाव्यत्वेन च रूपादेर् इवानुभूति-धर्मत्वं न सम्भवति। अतोऽनुभूतेर् अनुभव-स्वरूपत्वाद् एवान्योऽपि कश्चिद् अनुभाव्यो नास्या धर्मः॥

[संविद् एवात्मा]

यतो निर्धूत-निखिल-भेदा संवित्, अत एव नास्याः स्वरूपातिरिक्त आश्रयो ज्ञाता नाम कश्चिद् अस्तीति स्व-प्रकाश-रूपा सैवात्मा, अजडत्वाच् च। अनात्मत्व-व्याप्तं जडत्वं संविदि व्यावर्तमानम् अनात्मत्वम् अपि हि संविदो व्यावर्तयति।

[ज्ञातृत्वं नात्मार्थः]

ननु च-- अहं जानामीति ज्ञातृता प्रतीति-सिद्धा। नैवम्, सा भ्रान्ति-सिद्धा, रजततेव शुक्ति-शकलस्य, अनुभूतेः स्वात्मनि कर्तृत्वायोगात्। अतो मनुष्योऽहम् इत्य् अत्यन्त-बहिर्-भूत-मनुष्यत्वादि-विशष्ट-पिण्डात्माभिमानवज् ज्ञातृत्वम् अप्य् अध्यस्तम्। ज्ञातृत्वं हि ज्ञान-क्रिया-कर्तृत्वम्। तच् च विक्रियात्मकं जडं विकारि-द्रव्याहङ्कार-ग्रन्थिस्थम् अविक्रिये साक्षिणि चिन्-मात्रात्मनि कथम् इव सम्भवति। दृश्य्-अधीन-सिद्धित्वाद् एव रूपादेर् इव कर्तृत्वादेर् नात्म-धर्मत्वम्।

[आत्मनोऽहम्-प्रत्ययागोचरता]

सुषुप्ति-मूर्च्छादाव् अहम्-प्रत्ययापायेऽप्य् आत्मानुभव-दर्शनेन नात्मनोऽहम्-प्रत्यय-गोचरत्वम्। कर्तृत्वेऽहम्-प्रत्यय-गोचरत्वे चात्मनोऽभ्युपगम्यमाने देहस्येव जडत्व-पराक्त्वानात्मत्वादि-प्रसङ्गो दुष्परिहरः। अहम्-प्रत्यय-गोचरात् कर्तृतया प्रसिद्धाद् देहात् तत्-क्रिया-फल-स्वर्गादेर् भोक्तुर् आत्मनोऽन्यत्वं प्रामाणिकानां प्रसिद्धम् एव। तथाहम्-अर्थात् ज्ञातुर् अपि विलक्षणः साक्षी प्रत्याग्-आत्मेति प्रतिपत्तव्यम्।

[अनुभूतिर् अहङ्काराभिव्यङ्ग्या]

एवम् अविक्रियानुभव-स्वरूपस्यैवाभिव्यञ्जको जडोऽप्य् अहङ्कारः स्वाश्रयतया तम् अभिव्यनक्ति। आत्म-स्थतयाभिव्यङ्ग्याभिव्यञ्जनम् अभिव्यञ्जकानां स्वभावः। दर्पण-जल-खण्डादिर् हि मुख-चन्द्र-बिम्ब-गोत्वादि-कमात्म-स्थतयाभिव्यनक्ति। तत्-कृतोऽयं जानाम्य् अहम् इति भ्रमः।

[अभिव्यङ्ग्येनापि स्वाभिव्यङ्गयस्य अभिव्यञ्जनम्]

स्व-प्रकाशायाः अनुभूतेः कथम् इव तद्-अभिव्यङ्ग्य-जड-रूपाहङ्कारेणाभिव्यङ्ग्यत्वम् इति मा वोचः, रवि-करनिकराभिव्यङ्ग्य-कर-तलस्य तद्-अभिव्यञ्जकत्व-दर्शनात्; जाल-करन्धर-निष्क्रान्त-द्युमणि-किरणानां तद्-अभिव्यङ्ग्येनापि कर-तलेन स्फुटतर-प्रकाशो हि दृष्ट-चरः॥

[आत्मनोऽनुभव-मात्रता, नानुभाव्यता]

यतोऽहं जानामीति ज्ञातायम् अहम्-अर्थः चिन्-मात्रात्मनो न पारमार्थिको धर्मः, अत एव सुषुप्ति-मुक्त्योर् नान्वेति। तत्र ह्य् अहम्-अर्थोल्लेख-विगमेन स्वाभाविकानुभव-मात्र-रूपेणात्मावभासते। अत एव सुप्तोत्थितः कदाचिन् माम् अप्य् अहं न ज्ञातवान् इति परामृशति। तस्मात् परमार्थतो निरस्त-समस्त-भेद-विकल्प-निर्विशेष-चिन्-मात्रैकरस-कूटस्थ-नित्य-संविद् एव भ्रान्त्या ज्ञातृ-ज्ञेय-ज्ञान-रूप-विविध-विचित्र-भेदा विवर्तत इति तन्-मूल-भूताविद्यानिबर्हाणाय नित्य-शुद्ध-बुद्ध-मुक्त-स्व-भाव-ब्रह्मात्मैकत्व-विद्या-प्रतिपत्तये सर्वे वेदान्ता आरभ्यन्ते इति॥

[इति महा-पूर्व-पक्षः]

[महा-सिद्धान्तः]

[परोक्तानाम् उपायोपेय-निवर्त्यानां प्रमाण-तर्काभास-मूलत्वम् अनादरणीयता च]

तद् इदम् औपनिषद् अपरम् अपुरुष-वरणीयता-हेतु-गुण-विशेष-विरहिणाम् अनादि पाप-वासना-दूषिताशेष-शेमुषी-काणाम् अनधिगत-पद-वाक्य-स्वरूप-तद्-अर्थ-याथात्म्य-प्रत्यक्षादि-सकल-प्रमाण-वृत्त-तद्-इतिकर्तव्यता-रूप-समीचीन-न्याय-मार्गाणां विकल्पासह-विविध-कुतर्क-कल्क-कल्पितम् इति न्यायानुगृहीत-प्रत्यक्षादि-सकल-प्रमाण-वृत्त-याथात्म्यविद्भिर् अनादरणीयम्॥

[निर्विशेषस्य वस्तुनः प्रमाणतोऽसिद्धिः]

तथा हि निर्विशेष-वस्तु-वादिभिर् निर्विशेषे वस्तुनीदं प्रमाणम् इति न शक्यते वक्तुम्, सविशेष-वस्तु-विषयत्वात् सर्व-प्रमाणानाम्। यस् तु स्वानुभव-सिद्धम् इति स्व-गोष्ठी-निष्ठः समयः, सोऽप्य् आत्म-साक्षिक-सविशेषानुभवाद् एव निरस्तः। इदम् अहम् अदर्शम् इति केनचिद् विशेषेण विशिष्ट-विषयत्वात् सर्वेषाम् अनुभवानाम्॥

[निर्विशेषत्व-व्यवस्थापकत्वाभिमत-युक्तैर् आभासता]

सविशेषोऽप्य् अनुभूयमानोऽनुभवः केनचिद् युक्त्याभासेन निर्विशेष इति निष्कृष्यमाणः सत्तातिरेकिभिः स्वासाधारणैः स्वभाव-विशेषैर् निष्क्रष्टव्य इति निष्कर्ष-हेतु-भूतैः सत्तातिरेकिभिः स्वासाधारणैः स्वभाव-विशेषैः सविशेष एवावतिष्ठते। अतः कैश्चिद् विशेषैर् विशष्टस्यैव वस्तुनोऽन्ये विशेषा निरस्यन्त इति, न क्वचिन् निर्विशेष-वस्तु-सिद्धिः।

[निर्विशेषत्वानुमानस्य बाधित्वम्]

धियो हि धीत्वं स्व-प्रकाशता च ज्ञातुर् विषय-प्रकाशन-स्वभावतयोपलब्धेः। स्वापमद-मूर्च्छासु च सविशेष एवानुभव इति स्वावसरे निपुणतरम् उपपादयिष्यामः।

स्वाभ्युपगताश् च नित्यत्वादयो ह्य् अनेके विशेषाः सन्त्य् एव। ते च न वस्तु-मात्रम् इति शक्योपपादनाः, वस्तु-मात्राभ्युपगमे सत्य् अपि विधाभेद-विवाद-दर्शनात् स्वाभिमत-तद्-विधाभेदैश् च स्व-मतोपपादनात्। अतः प्रामाणिक-विशेषैर् विशिष्टम् एव वस्त्व् इति वक्तव्यम्॥

[निर्विशेषत्वं वस्तुनि न शब्द-गम्यम्]

शब्दस्य तु विशेषेण सविशेष एव वस्तुन्य् अभिधान-सामर्थ्यम्, पद-वाक्य-रूपेण प्रवृत्तेः। प्रकृति-प्रत्यय-योगेन हि पदत्वम्। प्रकृति-प्रत्ययोर् अर्थ-भेदेन पदस्यैव विशिष्टार्थ-प्रतिपादनम् अवर्जनीयम्। पद-भेदश् चार्थ-भेद-निबन्धनः। पद-सङ्घात-रूपस्य वाक्यस्यानेक-पदार्थ-संसर्ग-विशेषाभिधायित्वेन निर्विशेष-वस्तु-प्रतिपादनासामर्थ्यात्, न निर्विशेष-वस्तुनि शब्दः प्रमाणम्।

[निर्विशेषत्वं न प्रत्यक्षगम्यम्]

प्रत्यक्षस्य निर्विकल्पक-सविकल्पक-भेद-भिन्नस्य न निर्विशेष-वस्तुनि प्रमाण-भावः। सविकल्पकं जात्य्-आद्य्-अनेक-पदार्थ-विशिष्ट-विषयत्वाद् एव सविशेष-विषयम्। निर्विकल्पकम् अपि सविशेष-विषयम् एव, सविकल्पके स्वस्मिन्न् अनुभूत-पदार्थ-विशिष्ट-प्रतिसन्धान-हेतुत्वात्।

[निर्विकल्पक-सविकल्पकयोर् निष्कृष्टं स्वरूपम्]

निर्विकल्पकं नाम केनचिद् विशेषेण वियुक्तस्य ग्रहणम्, न सर्व-विशेष-रहितस्य, तथाभूतस्य कदाचिद् अपि ग्रहणादर्शनाद् अनुपपत्तेश् च।

केनचिद् विशेषेण इदम् इत्थम् इति हि सर्वा प्रतीतिर् उपजायते, त्रिकोण-सास्नादि-संस्थान-विशेषेण विना कस्यचिद् अपि पदार्थस्य ग्रहणायोगात्। अतो निर्विकल्पकम् एकजातीय-द्रव्येषु प्रथम-पिण्ड-ग्रहणम्। द्वितीयादि-पिण्ड-ग्रहणं सविकल्पकम् इत्य् उच्यते॥

[उक्त-विविक्ताकारस्य समर्थनम्]

तत्र प्रथम-पिण्ड-ग्रहणे गोत्वादेर् अनुवृत्ताकारता न प्रतीयते। द्वितीयादि-पिण्ड-ग्रहणेषु एवानुवृत्ति-प्रतीतिः। प्रथम-प्रतीत्य्-अनुसंहित-वस्तु-संस्थान-रूप-गोत्वादेर् अनुवृत्ति-धर्म-विशिष्टत्वं द्वितीयादि-पिण्ड-ग्रहणावसेयम् इति, द्वितीयादि-ग्रहणस्य सविकल्पकत्वम्। सास्नादि-वस्तु-संस्थान-रूप-गोत्वादेर् अनुवृत्तिर् न प्रथम-पिण्ड-ग्रहणे गृह्यत इति, प्रथम-पिण्ड-ग्रहणस्य निर्विकल्पकत्वम्, न पुनः संस्थान-रूप-जात्य्-आदेर् अग्रहणात्। संस्थान-रूप-जात्य्-आदेर् अप्य् ऐन्द्रियिकत्वाविशेषात्, संस्थानेन विना संस्थानिनः प्रतीत्य्-अनुपपत्तेश् च प्रथम-पिण्ड-ग्रहणेऽपि ससंस्थानम् एव वस्त्व् इत्थम् इति गृह्यते।

अतो द्वितीयादि-पिण्ड-ग्रहणेषु गोत्वादेर् अनुवृत्ति-धर्म-विशिष्टता संस्थानिवत् संस्थानवच् च सर्वदैव गृह्यत इति तेषु सविकल्पकत्वम् एव। अतः प्रत्यक्षस्य कदाचिद् अपि न निर्विशेष-विषयत्वम्॥

[भेदाभेद-वादि-निरासः]

अत एव सर्वत्र भिन्नाभिन्नत्वम् अपि निरस्तम्। इदम् इत्थम् इति प्रतीताव् इदम् इत्थम्भावयोर् ऐक्यं कथम् इव प्रत्येतुं शक्यते। तत्रेत्थम्भावः सास्नादि-संस्थान-विशेषः, तद्-विशेष्यं द्रव्यम् इदम् अंश इत्य् अनयोर् ऐक्यं प्रतीति-पराहतम् एव। तथाहि-- प्रथमम् एव वस्तु प्रतीयमानं सकलेतर-व्यावृत्तम् एव प्रतीयते। व्यावृत्तिश् च गोत्वादि-संस्थान-विशेष-विशिष्टतयेत्थम् इति प्रतीतेः। सर्वत्र विशेषण-विशेष्य-भाव-प्रतिपत्तौ तयोर् अत्यन्त-भेदः प्रतीत्यैव सुव्यक्तः। तत्र दण्ड-कुण्डलादयः पृथक्-संस्थान-संस्थिताः स्वनिष्ठाश् च कदाचित् क्वचिद् द्रव्यान्तर-विशेषणतयावतिष्ठन्ते। गोत्वादयस् तु द्रव्य-संस्थानतयैव पदार्थ-भूताः सन्तो द्रव्य-विशेषणतया अवस्थिताः। उभयत्र विशेषण-विशेष्य-भावः समानः। तत एव तयोर् भेद-प्रतिपत्तिश् च। इयांस् तु विशेषः पृथक् स्थिति-प्रतिपत्ति-योग्या दण्डादयः, गोत्वादयस् तु नियमेन तद्-अनर्हा इति। अतो वस्तु-विरोधः प्रतीति-पराहत इति प्रतीति-प्रकार-निह्नवाद् एवोच्यते। प्रतीति-प्रकारो हि इदम् इत्थमित्य् एव सर्व-सम्मतः। तद् एतत् सूत्र-कारेण नैकस्मिन्न् असम्भवात् [ब्र। सू। २।२।३१] इति सुव्यक्तम् उपपादितम्॥

[निर्विशेषस्य प्रमाणाविषयत्व-निगमनम्]

अतः प्रत्यक्षस्य सविशेष-विषयत्वेन प्रत्यक्षादि-दृष्ट-सम्बन्ध-विशिष्ट-विषयत्वाद् अनुमानम् अपि सविशेष-विषयम् एव। प्रमाण-सङ्ख्या-विवादेऽपि सर्वाभ्युपगत-प्रमाणानाम् अयम् एव विषय इति न केनापि प्रमाणेन निर्विशेष-वस्तु-सिद्धिः। वस्तु-गत-स्वभाव-विशेषैस् तद् एव वस्तु निर्विशेषम् इति वदन् जननी-बन्ध्यात्व-प्रतिज्ञायाम् इव स्व-वाग्-विरोधम् अपि न जानाति।

[प्रत्यक्षस्य सन्-मात्र-ग्राहिता निर्युक्तिकी]

यत् तु प्रत्यक्षं सन्-मात्र-ग्राहित्वेन न भेदि-विषयम्, भेदश् च विकल्पासहत्वाद् दुर्निरूपः-- इत्य् उक्तम्, तद् अपि जात्य्-आदि-विशिष्टस्यैव वस्तुनः प्रत्यक्ष-विषयत्वाज् जात्य्-आदेर् एव प्रतियोग्य्-अपेक्षया वस्तुनः स्वस्य च भेद-व्यवहार-हेतुत्वाच् च दूरोत्सारितम्। संवेदनवद् रूपादिवच् च परत्र व्यवहार-विशेष-हेतोः स्वस्मिन्न् अपि तद्-व्यवहार-हेतुत्वं युष्माभिर् अभ्युपेतं भेदस्यापि सम्भवत्य् एव।

अत एव च नानवस्थान्योन्याश्रयणं च। एक-क्षण-वर्तित्वेऽपि प्रत्यक्ष-ज्ञानस्य तस्मिन्न् एव क्षणे वस्तु-भेद-रूप-तत्-संस्थान-रूप-गोत्वादेर् गृहीतत्वात् क्षणान्तर-ग्राह्यं न किञ्चिद् इह तिष्ठति॥

[प्रत्यक्षस्य सन्-मात्र-ग्राहितायां प्रतिपत्ति-व्यवहार-शब्द-विरोधाः]

अपि च सन्-मात्र-ग्राहित्वे घटोऽस्ति, पटोऽस्ति इति विशिष्ट-विषया प्रतीतिर् विरुध्यते। यदि च सन्-मात्रातिरेकि-वस्तु-संस्थान-रूप-जात्य्-आदि-लक्षणो भेदः प्रत्यक्षेण न गृहीतः किम् इत्य् अश्वार्थी महिष-दर्शने निवर्तते। सर्वासु प्रतिपत्तिषु सन्-मात्रम् एव विषयश् चेत्, तत्-तत्-प्रतिपत्ति-विषय-सहचारिणः सर्वे शब्दा एकैक-प्रतिपत्तिषु किम् इति न स्मर्यन्ते।

[सन्मात्रग्रहणे प्रतीत्यवान्तरजातिविरोधः]

किं च, अश्वे हस्तिनि च संवेदनयोर् एक-विषयत्वेन उपरितनस्य गृहीत-ग्राहित्वाद् विशेषाभावाच् च स्मृति-वैलक्षण्यं न स्यात्। प्रतिसंवेदनं विशेषाभ्युपगमे प्रत्यक्षस्य विशिष्टार्थ-विषयत्वम् एवाभ्युपगतं भवति। सर्वेषां संवेदनानाम् एक-विषयतायाम् एकेनैव संवेदनेन अशेष-ग्रहणाद् अन्ध-बधिराद्य्-अभावश् च प्रसज्येत।

[करण-व्यवस्थार्थं विषय-भेदोपपादनम्]

न च चक्षुषा सन्-मात्रं गृह्यते, तस्य रूप-रूपि-रूपैकार्थ-समवेत-पदार्थ-ग्राहित्वात्। नापि त्वचा स्पर्शवद् वस्तु-विषयत्वात्। श्रोत्रादीन्य् अपि न सन्-मात्र-विषयाणि किन्तु शब्द-रस-गन्ध-लक्षण-विशेष-विषयाण्य् एव। अतः सन्-मात्रस्य ग्राहकं न किञ्चिद् इह दृश्यते॥

[सन्-मात्र-ग्राहित्वे शास्त्रानुत्थानम्]

निर्विशेष-सन्-मात्रस्य च प्रत्यक्षेणैव ग्रहणे तद्-विषयागमस्य प्राप्त-विषयत्वेनानुवादकत्वम् एव स्यात्। सन्-मात्र-ब्रह्मणः प्रमेय-भावश् च। ततो जडत्वनाशित्वादयस् त्वयैवोक्ताः। अतो वस्तु-संस्थान-रूप-जात्य्-आदि-लक्षण-भेद-विशिष्टम् एव प्रत्यक्षम्॥

[संस्थानम् एव जातिर् भेदश् च]

संस्थानातिरेकिणोऽनेकेष्व् एकाकार-बुद्धि-बोध्यस्यादर्शनात्, तावतैव गोत्वादि-जाति-व्यवहारोपपत्तेः। अतिरेक-वादेऽपि संस्थानस्य सम्प्रतिपन्नत्वाच् च संस्थानम् एव जातिः। संस्थानं नाम स्वासाधारणं रूपम् इति यथावस्तु संस्थानम् अनुसन्धेयम्। जाति-ग्रहणेनैव भिन्न इति व्यवहार-सम्भवात्, पदार्थान्तरादर्शनात्, अर्थान्तर-वादिनाप्य् अभ्युपगतत्वाच् च गोत्वादिर् एव भेदः।

[भेद-व्यवहारस्य प्रतियोगि-सापेक्षत्वोपपत्तिः]

ननु च जात्य्-आदिर् एव भेदश् चेत् तस्मिन् गृहीते तद्-व्यवहारवद् भेद-व्यहारोऽपि स्यात्। सत्यम्। भेदश् च व्यवह्रियत एव, गोत्वादि-व्यवहारात्। गोत्वादिर् एव हि सकलेतर-व्यावृत्तिः, गोत्वादौ गृहीते सकलेतर-सजातीय-बुद्धि-व्यवहारयोर् निवृत्तेः। भेद-ग्रहणेनैव ह्य् अभेद-निवृत्तिः। अयम् अस्माद् भिन्नः इति तु व्यवहारे प्रतियोगि-निर्देशस्य तद्-अपेक्षत्वात् प्रतियोग्य्-अपेक्षया भिन्न इति व्यवहार इत्य् उक्तम्।

[पारमार्थ्यापारमार्थ्य-साधकानुमान-दूषणम्]

यत् पुनर् घटादीनां विशेषाणां व्यावर्तमानत्वेनापारमार्थ्यम् उक्तं तद् अनालोचित-बाध्य-बाधक-भाव-व्यावृत्त्य्-अनुवृत्ति-विशेषस्य भ्रान्ति-परिकल्पितम्। द्वयोर् ज्ञानयोर् विरोधे हि बाध्य-बाधक-भावः। बाधितस्यैव व्यावृत्तिः। अत्र घट-पटादिषु देश-काल-भेदेन विरोध एव नास्ति। यस्मिन् देशे यस्मिन् काले यस्य सद्-भावः प्रतिपन्नः, तस्मिन् देशे तस्मिन् काले तस्याभावः प्रतिपन्नश् चेत् तत्र विरोधात् बलवतो बाधकत्वं बाधितस्य च निवृत्तिः। देशान्तर-कालान्तर-सम्बन्धितयानुभूतस्यान्य-देश-कालयोर् अभाव-प्रतिपत्तौ न विरोध इति कथम् अत्र बाध्य-बाधक-भावः। अन्यत्र निवृत्तस्यान्यत्र निवृत्तिर् वा कथम् उच्यते। रज्जु-सर्पादिषु तु तद्-देश-काल-सम्बन्धितयैवाभावप्रतीतेः, विरोधो बाधकत्वं व्यावृत्तिश् चेति देश-कालान्तर-दृष्टस्य देशान्तर-कालान्तर-व्यावर्तमानत्वं मिथ्यात्व-व्याप्तं न दृष्टम् इति न व्यावर्तमानत्व-मात्रम् अपारमार्थ्य-हेतुः।

यत् त्व् अनुवर्तमानत्वात् सत्-परमार्थ इति, तत् सिद्धम् एवेति न साधनम् अर्हति। अतो न सन्-मात्रम् एव वस्तु॥

[सद्-अनुभूत्योर् नानात्वम्]

अनुभूति-सद्-विशेषयोश् च विषय-विषयि-भावेन भेदस्य प्रत्यक्ष-सिद्धत्वाद् अबाधितत्वाच् च अनुभूतिर् एव सतीत्य् एतद् अपि निरस्तम्॥

[अनुभूतेः स्वयम्प्रकाशत्व-परिमितिः]

यत् त्व् अनुभूतेः स्वयम्प्रकाशत्वम् उक्तम्, तद्-विषय-प्रकाशन-वेलायां ज्ञातु रात्मनस् तथैव। न तु सर्वेषां सर्वदा तथैवेति नियमोऽस्ति, परानुभवस्य हानोपादानादि-लिङ्गकानुमान-ज्ञान-विषयत्वात्, स्वानुभवस्याप्य् अतीतस्य अज्ञासिषम् इति ज्ञान-विषयत्व-दर्शनाच् च। अतोऽनुभूतिश् चेत् स्वतः सिद्धेति वक्तुं न शक्यते॥

[अनुभूतित्वानुभाव्यत्वयोर् अविरोधः]

अनुभूतेर् अनुभाव्यत्वे, अननुभूतित्वम् इत्य् अपि दुरुक्तम्, स्वगतातीतानुभवानां परगतानुभवानां चानुभाव्यत्वेनाननुभूतित्व-प्रसङ्गात्। परानुभवानुमानानभ्युपगमे च शब्दार्थ-सम्बन्ध-ग्रहणाभावेन समस्त-शब्द-व्यवहारोच्छेद-प्रसङ्गः। आचार्यस्य ज्ञानवत्त्वम् अनुमाय तद्-उपसत्तिश् च क्रियते। सा च नोपपद्यते।

[वेद्यत्वानुभूतित्वयोर् न व्याप्तिः]

न चान्य-विषयत्वेऽननुभूतित्वम्। अनुभूतित्वं नाम वर्तमान-दशायां स्व-सत्तयैव स्वाश्रयं प्रति प्रकाशमानत्वम्, स्व-सत्तयैव स्व-विषय-साधनत्वं वा। ते चानुभवान्तरानुभाव्यत्वेऽपि स्वानुभव-सिद्धे नापगच्छत इति नानुभूतित्वम् अपगच्छेत्। घटादेस् त्व् अननुभूतित्वम् एतत् स्वभाव-विरहात्, नानुभाव्यत्वात्। तथानुभूतेर् अननुभाव्यत्वेऽप्य् अननुभूतित्व-प्रसङ्गो दुर्वारः, गगन-कुसुमादेर् अननुभाव्यस्य अननुभूतित्वात्॥

गगन-कुसुमादेर् अननुभूतितत्वम् असत्त्व-प्रयुक्तम्, नाननुभाव्यत्व-प्रयुक्तम् इति चेद् एवं तर्हि घटादेर् अप्य् अज्ञानाविरोधित्वम् एवाननुभूतित्व-निबन्धनम्, नानुभाव्यत्वम् इत्य् आस्थीयताम्॥

अनुभूतेर् अनुभाव्यत्वे, अज्ञानाविरोधित्वम् अपि तस्या घटादेर् इव प्रसज्यत इति चेद् अननुभाव्यत्वेऽपि गगन-कुसुमादेर् इवाज्ञानाविरोधित्वम् अपि प्रसज्यत एव। अतोऽनुभाव्यत्वे अननुभूतित्वम् इत्य् उपहास्यम्॥

[संविदः पराभिमत-नित्यत्व-निरासः]

यत् तु संविदः स्वतः सिद्धायाः प्राग्-अभावाद्य्-अभावाद् उत्पत्तिर् निरस्यते। तद्-अन्धस्य जात्य्-अन्धेन यष्टिः प्रदीयते। प्राग्-अभावस्य ग्राहकाभावाद् अभावो न शक्यते वक्तुम्, अनुभूत्यैव ग्रहणात्।

कथम् अनुभूतिः सती तदानीम् एव स्वाभावं विरुद्धम् अवगमयतीति चेन् न ह्य् अनुभूतिः स्व-सम-काल-वर्तिनम् एव विषयीकरोतीत्य् अस्ति नियमः, अतीतानागतयोर् अविषयत्व-प्रसङ्गात्॥

[ग्राह्य-विशेषस्याप्य् अनुभूति-यौगपद्यानियमः]

अथ मन्यसे अनुभूति-प्राग्-अभावादेः सिद्ध्यतस् तत्-सम-काल-भाव-नियमोऽस्तीति। किं त्वया क्वचिद् एवं दृष्टं येन नियमं ब्रवीषि। हन्त तर्हि तत एव दर्शनात् प्राग्-अभावादिः सिद्ध इति न तद्-अपह्नवः। तत्-प्राग्-अभावं च तत्-सम-काल-वर्तिनम् अनुन्मत्तः को ब्रवीति। इन्द्रिय-जन्मनः प्रत्यक्षस्य ह्य् एष स्वभाव-नियमो यत् स्व-सम-काल-वर्तिनः पदार्थस्य ग्राहकत्वम्। न सर्वेषां ज्ञानानां प्रमाणानां च, स्मरणानुमानागम-योगि-प्रत्यक्षादिषु कालान्तर-वर्तिनोऽपि ग्रहण-दर्शनात्।

[प्रमाणाप्रमाण-ज्ञानयोर् वैषम्यम्]

अत एव च प्रमाणस्य प्रमेयाविनाभावः। न हि प्रमाणस्य स्व-सम-काल-वर्तिना अविनाभावोऽर्थ-सम्बन्धः, अपि तु यद्-देश-कालादि-सम्बन्धितया योऽर्थोऽवभासते तस्य तथाविधाकार-मिथ्यात्व-प्रत्यनीकता। अत इदम् अपि निरस्तं स्मृतिर् न बाह्य-विषया नष्टेऽप्य् अर्थे स्मृति-दर्शनाद् इति॥

[संवित्-प्राग्-अभावे प्रमाणाभाव-निरसनम्]

अथोच्येत-- न तावत् संवित्-प्राग्-अभावः प्रस्यक्षावसेयः, अवर्तमानत्वात्। न च प्रमाणान्तरावसेयो लिङ्गाद्य्-अभावात्। न हि संवित्-प्राग्-अभाव-व्याप्तम् इह लिङ्गम् उपलभ्यते। न चागमस् तावत् तद्-विषयो दृष्ट-चरः। अतस् तत्-प्राग्-अभावः प्रमाणाभावाद् एव न सेत्स्यति-- इति। यद्य् एवं स्वतः सिद्धत्व-विभवं परित्यज्य प्रमाणाभावेऽवरूढश् चेत्, योग्यानुपलध्यैवाभावः समर्थित इत्य् उपशाम्यतु भवान्॥

[ज्ञान-नित्यत्व-साधनम्]

किं च प्रत्यक्ष-ज्ञानं स्व-विषयं घटादिकं स्व-सत्ता-काले सन्तं साधयत् तस्य न सर्वदा सत्ताम् अवगमयद् दृश्यत इति घटादेः पूर्वोत्तर-काल-सत्ता न प्रतीयते। तद्-अप्रतीतिश् च संवेदनस्य काल-परिच्छिन्नतया प्रतीतेः। घटादि-विषयम् एव संवेदनं स्वयं कालानवच्छिन्नं प्रतीतं चेत्, संवेदन-विषयो घटादिर् अपि कालानवच्छिन्नः प्रतीयेतेति नित्यः स्यात्। नित्यं चेत् संवेदनं स्वतः सिद्धं नित्यम् इत्य् एव प्रतीयेत। न च तथा प्रतीयते।

एवम् अनुमानादि-संविदोऽपि कालानवच्छिन्नाः प्रतीताश् चेत् स्व-विषयान् अपि कालानवच्छिन्नान् प्रकाशयन्तीति ते च सर्वे कालानवच्छिन्ना नित्याः स्युः, संविद्-अनुरूपत्वाद् विषयाणाम्।

[निर्विषयानुभव-नित्यत्व-पक्ष-दूषणम्]

न च निर्विषया काचित् संविद् अस्ति, अनुपलब्धेः। विषय-प्रकाशनतयैवोपलब्धेर् एव हि संविदः स्वयम्प्रकाशता समर्थिता, संविदो विषय-प्रकाशनता-स्वभाव-विरहे सति स्वयम्प्रकाशत्वासिद्धेः, अनुभूतेर् अनुभवान्तराननुभाव्यत्वाच् च संविदस् तुच्छतैव स्यात्॥

[स्वापादिष्व् अनुभूतेर् अस्फुरणम्]

न च स्वाप-मद-मूर्च्छादिषु सर्व-विषय-शून्या केवलैव संवित्-परिस्फुरतीति वाच्यम्, योग्यानुपलब्धि-पराहतत्वात्। तास्व् अपि दशास्व् अनुभूतिर् अनुभूता चेत् तस्याः प्रबोध-समयेऽनुसन्धानं स्यात्। न च तद् अस्ति॥

[अस्मरण-नियमोऽनुभवाभाव-साधकः]

नन्व् अभूतस्य पदार्थस्य स्मरण-नियमो न दृष्ट-चरः। अतः स्मरणाभावः कथम् अनुभवाभावं साधयेत्। उच्यते--- निखिल-संस्कार-तिरस्कृति-कर-देह-विगमादि-प्रबल-हेतु-विरहेऽप्य् अस्मरण-नियमोऽनुभवाभावम् एव साधयति॥

न केवलम् अस्मरण-नियमाद् अनुभवाभावः, सुप्तोत्थितस्य इयन्तं कालं न किञ्चद् अहम् अज्ञासिषम् इति प्रत्यवमर्शेनैव सिद्धेः। न च सत्य् अप्य् अनुभवे तद्-अस्मरण-नियमो विषयावच्छेद-विरहाद् अहङ्कार-विगमाद् वा इति शक्यते वक्तुम्, अर्थान्तराननुभवस्यार्थान्तराभावस्य चानुभूतार्थान्तरास्मरण-हेतुत्वाभावात्। तास्व् अपि दशास्व् अहम्-अर्थोऽनुवर्तत इति च वक्ष्यते॥

[पूर्वोक्तार्थ-व्याघात-शङ्कापरिहारौ]

ननु स्वापादि-दशास्व् अपि सविशेषोऽनुभवोऽस्तीति पूर्वम् उक्तम्। सत्यम् उक्तम्। स त्व् आत्मानुभवः। स च सविशेष एवेति स्थापयिष्यते। इह तु सकल-विषय-विरहिणी निराश्रया च संविन् निषिध्यते। केवलैव संविद् आत्मानुभव इति चेत् सा च साश्रयेति ह्य् उपपादयिष्यते।

[उक्तार्थ-निगमनम्]

अतोऽनुभूतिः सती स्वयं स्व-प्राग्-अभावं न साधयतीति प्राग्-अभावासिद्धिर् न शक्यते वक्तुम्। अनुभूतेर् अनुभाव्यत्व-सम्भवोपपादनेन अन्यतोऽप्य् असिद्धिर् निरस्ता। तस्मान् न प्राग्-अभावाद्य्-असिद्ध्या संविदोऽनुत्पत्तिर् उपपत्तिमती॥

[संविद उत्पत्तेर् अभावात् तत्-कृत-विकारस्याप्य् अभाव इत्य् एतद् दूषणम्]

यद् अप्य् अस्या अनुत्पत्त्या विकारान्तर-निरसनं तद् अप्य् अनुपपन्नम्, प्राग्-अभावे व्यभिचारात्। तस्य हि जन्माभावेऽपि विनाशो दृश्यते। भावेष्व् इति विशेषणे तर्क-कुशलताविष्कृता भवति। तथा च भवद्-अभिमताविद्यानुत्पन्नैव विविध-विकारास्पदं तत्त्व-ज्ञानोदयाद् अन्तवती चेति तस्याम् अनैकान्त्यम्। तद्-विकाराः सर्वे मिथ्या-भूता इति चेत्, किं भवतः परमार्थ-भूतोऽप्य् अस्ति विकारः येनैतद् विशेषणम् अर्थवद् भवति। न ह्य् असाव् अभ्युपगम्यते॥

[अजत्वस्य नानात्वाभाव-व्याप्यतादूषणम्]

यद् अप्य् अनुभूतिर् अजत्वात् स्वस्मिन् विभागं न सहते इति तद् अपि नोपपद्यते, अजस्यैवात्मनो देहेन्द्रियादिभ्यो विभक्तत्वाद् अनादित्वेन चाभ्युपगताया अविद्याया आत्मनो व्यतिरेकस्यावश्याश्रयणीयत्वात्। स विभागो मिथ्या-रूप इति चेत्, जन्म-प्रतिबद्धः पारमार्थिक-विभागः किं क्वचिद् दृष्टस् त्वया। अविद्याया आत्मनः परमार्थतो विभागाभावे वस्तुतो ह्य् अविद्यैव स्याद् आत्मा। अबाधित-प्रतिपत्ति-सिद्ध-दृश्य-भेद-समर्थनेन दर्शन-भेदोऽपि समर्थित एव, छेद्य-भेदाच् छेदन-भेदवत्॥

[दृशित्व-दृश्यत्व-हेतुकानुमान-दूषणम्]

यद् अपि नास्या दृशेर् दृशि-स्वरूपाया दृश्यः कश्चिद् अपि धर्मोऽस्ति, दृश्यत्वाद् एव तेषां न दृशि-धर्मत्वम् इति च। तद् अपि स्वाभ्युपगतैः प्रमाण-सिद्धैर् नित्यत्व-स्वयम्प्रकाशत्वादि-धर्मैर् उभयम् अनैकान्तिकम्। न च ते संवेदन-मात्रम्, स्वरूप-भेदात्। स्व-सत्तयैव स्वाश्रयं प्रति कस्यचिद् विषयस्य प्रकाशनं हि संवेदनम्। स्वयम्प्रकाशता तु स्व-सत्तयैव स्वाश्रयाय प्रकाशमानता। प्रकाशश् च चिद्-अचिद्-अशेष-पदार्थ-साधारणं व्यवहारानुगुण्यम्।

सर्व-काल-वर्तमानत्वं हि नित्यत्वम्। एकत्वम् एक-सङ्ख्यावच्छेद इति। तेषां जडत्वाद्य्-अभाव-रूपतायाम् अपि तथाभूतैर् अपि चैतन्य-धर्म-भूतैस् तैर् अनैकान्त्यम् अपरिहार्यम्। संविदि तु स्वरूपातिरेकेण जडत्वादि-प्रत्यनीकत्वम् इत्य् अभाव-रूपो भाव-रूपो वा धर्मो नाभ्युपेतश् चेत्, तत्-तन्-निषेधोक्त्या किम् अपि नोक्तं भवेत्॥

[संविद आत्मत्व-निरासोपक्रमः]

अपि च संवित् सिद्ध्यति वा न वा। सिद्ध्यति चेत्, सधर्मता स्यात्। न चेत्, तुच्छता, गगन-कुसुमादिवत्। सिद्धिर् एव संविद् इति चेत्, कस्य कं प्रतीति वक्तव्यम्। यदि न कस्यचित् किञ्चित् प्रति सा तर्हि न सिद्धिः। सिद्धिर् हि पुत्रत्वम् इव कस्यचित् किञ्चित् प्रति भवति। आत्मन इति चेत्, कोऽयम् आत्मा ननु संविद् एवेत्य् उक्तम्। सत्यम् उक्तम्। दुरुक्तं तु तत्। तथाहि--- कस्यचित् पुरुषस्य किञ्चिद्-अर्थ-जातं प्रति सिद्धि-रूपा तत्-सम्बन्धिनी सा संवित् स्वयं कथम् इवात्म-भावम् अनुभवेत्॥

[संविद अनात्मत्व-निष्कर्षणम्]

एतद् उक्तं भवति-- अनुभूतिर् इति स्वाश्रयं प्रति स्व-सद्-भावेनैव कस्यचिद् वस्तुनो व्यवहारानुगुण्यापादन-स्वभावो ज्ञानावगति-संविद्-आद्य्-अपर-नामा सकर्मकोऽनुभवितुर् आत्मनो धर्म-विशेषो घटम् अहं जानामीमम् अर्थम् अवगच्छामि पटम् अहं संवेद्मि इति सर्वेषाम् आत्म-साक्षिकः प्रसिद्धः। एतत् स्वभावतया हि तस्याः स्वयम्प्रकाशता भवताप्य् उपपादिता। अस्य सकर्मकस्य कर्तृ-धर्म-विशेषस्य कर्मत्ववत् कर्तृत्वम् अपि दुर्घटम् इति॥

[स्थिरत्वास्थिरत्वेऽपि संविद् अनात्मत्व-साधके]

तथाहि--- अस्य कर्तुः स्थिरत्वं कर्तृ-धर्मस्य संवेदनाख्यस्य सुख-दुःखादेर् इवोत्पत्ति-स्थिति-निरोधाश् च प्रत्यक्षम् ईक्ष्यन्ते। कर्तृ-स्थैर्यं तावत् स एवायम् अर्थः पूर्वं मयानुभूतः इति प्रत्यभिज्ञा-प्रत्यक्ष-सिद्धम्। अहं जानामि, अहम् अज्ञासिषं, ज्ञातुर् एव ममेदानीं ज्ञानं नष्टम् इति च संविद्-उत्पत्त्य्-आदयः प्रत्यक्ष-सिद्धा इति कुतस् तद्-ऐक्यम्। एवं क्षण-भङ्गिन्याः संविद आत्मत्वाभ्युपगमे पूर्वेद्युर् दृष्टम् अपरेद्युर् इदम् अहम् अदर्शम् इति प्रत्यभिज्ञा च न घटते। अन्येनानुभूतस्य न ह्य् अन्येन प्रत्यभिज्ञान-सम्भवः॥

[संविदः स्थिरत्वेऽप्य् अनात्मता]

किं च--- अनुभूतेर् आत्मत्वाभ्युपगमे तस्या नित्यत्वेऽपि प्रतिसन्धानासम्भवस् तद्-अवस्थः। प्रतिसन्धानं हि पूर्वापर-काल-स्थायिनम् अनुभवितारम् उपस्थापयति, नानुभूति-मात्रम्। अहम् एवेदं पूर्वम् अप्य् अन्वभूवम् इति। भवतोऽप्य् अनुभूतेर् न ह्य् अनुभवितृत्वम् इष्टम्।

[क्रियाया अकर्तृत्वात् संविद अनात्मत्वम्]

अनुभूतिर् अनुभूति-मात्रम् एव। संविन् नाम काचिन् निराश्रया निर्विषया वात्यन्तानुपलब्धेर् न सम्भवतीत्य् उक्तम्। उभयाभ्युपेता संविद् एवात्मेत्य् उपलब्धि-पराहतम्। अनुभूति-मात्रम् एव परमार्थ इति निष्कर्षक-हेत्वाभासाश् च निराकृताः॥

[आत्मनोऽहम्-अर्थत्वं प्रत्यक्त्वाबाधकम्]

ननु च, अहं जानामि इत्य् अस्मत्-प्रत्यये योऽनिदम्-अंशः प्रकाशैकरसश् चित्-पदार्थः स आत्मा। तस्मिंस् तद्-बल-निर्भासिततया युष्मद्-अर्थ-लक्षणोऽहं जानामीति सिध्यन्न् अहम्-अर्थश् चिन्-मात्रातिरेकी युष्मद्-अर्थ एव। नैतद् एवम्। अहं जानामि इति धर्म-धर्मितया प्रत्यक्ष-प्रतीति-विरोधाद् एव॥

[प्रत्यक्त्वाद् अहम्-अर्थ एवात्मा]

किं च---

अहम्-अर्थो न चेद् आत्मा प्रत्यक्त्वं नात्मनो भवेत्।

अहं बुद्ध्या परागर्थात् प्रत्यगर्थो हि भिद्यते॥

[मुमुक्षोर् अभिसन्धिः]

निरस्ताखिल-दुःखोऽहम् अनन्तानन्द-भाक् स्वराट्।

भवेयम् इति मोक्षार्थी श्रवणादौ प्रवर्तते॥

[शास्त्र-प्रामाण्यान्यथानुपपत्त्या अहम्-अर्थ आत्मा]

अहम्-अर्थ-विनाशश् चेन् मोक्ष इत्य् अध्यवस्यति।

अपसर्पेद् असौ मोक्ष-कथा-प्रस्ताव-गन्धतः॥

मयि नष्टेऽपि मत्तोऽन्या काचिज् ज्ञप्तिर् अवस्थिता।

इति तत्-प्राप्तये यत्नः कस्यापि न भविष्यति॥

स्व-सम्बन्धितया ह्य् अस्याः सत्ता विज्ञप्तितादि च।

स्व-सम्बन्ध-वियोगे तु ज्ञप्तिर् एव न सिद्ध्यति॥

छेत्तुश् छेद्यस्य चाभावे छेदनादेर् असिद्धिवत्।

अतोऽहम्-अर्थो ज्ञातैव प्रत्यग्-आत्मेति निश्चितम्॥

विज्ञातारम् अरे [बृहद्।, ४।४।१४] केन जानात्य् एवेति च श्रुतिः।

एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ [भ। गी।, १३।१] इति च स्मृतिः॥

नात्मा श्रुतेः [ब्र। सू। २।३।१८] इत्य् आरभ्य सूत्र-कारोऽपि वक्ष्यति।

ज्ञोऽत एव [ब्र। सू। २।३।१९] इत्य् अतो नात्मा ज्ञप्ति-मात्रम् इति स्थितम्॥

[युष्मद्-अस्मद्-अर्थयोर् ऐक्यं व्याहतम्]

अहं-प्रत्यय-सिद्धो ह्य् अस्मद्-अर्थः, युष्मत्-प्रत्यय-विषयो युष्मद्-अर्थः। तत्राहं जानामीति सिद्धो ज्ञाता युष्मद्-अर्थ इति वचनं जननी मे बन्ध्येतिवद् व्याहतार्थं च। न चासौ ज्ञाताहम्-अर्थोऽन्याधीन-प्रकाशः स्वयम्प्रकाशत्वात्। चैतन्य-स्वभावता हि स्वयम्प्रकाशता। यः प्रकाश-स्वभावः, सोऽनन्याधीन-प्रकाशः दीपवत्।

[दीपस्य स्वयम्प्रकाशता-भङ्ग-परिहारौ]

न हि दीपादेः स्व-प्रभा-बल-निर्भासितत्वेनाप्रकाशत्वम् अन्याधीन-प्रकाशत्वं च। किं तर्हि दीपः स्वयम्प्रकाश-स्वभावः स्वयम् एव प्रकाशते, अन्यान् अपि प्रकाशयति प्रभया॥

[धर्म-धर्मिणोर् द्वयोर् अपि ज्ञान-रूपता]

एतद् उक्तं भवति-- यथैकम् एव तेजो-द्रव्यं प्रभा-प्रभावद् रूपेणावतिष्ठते। यद्य् अपि प्रभा प्रभावद् द्रव्य-गुण-भूता तथापि तेजो-द्रव्यम् एव, न शौक्ल्यादिवद् गुणः। स्वाश्रयाद् अन्यत्रापि वर्तमानत्वाद् रूपवत्त्वाच् च शौक्ल्यादि-वैधर्म्यात्, प्रकाशवत्त्वाच् च तेजो-द्रव्यम् एव, नार्थान्तरम्। प्रकाशवत्त्वं च स्व-स्वरूपस्यान्येषां च प्रकाशकत्वात्।

अस्यास्तु गुणत्व-व्यवहारो नित्य-तद्-आश्रयत्व-तच्-छेषत्व-निबन्धनः। न चाश्रयावयवा एव विशीर्णाः प्रचरन्तः प्रभेत्य् उच्यन्ते, मणि-द्युमणि-प्रभृतीनां विनाश-प्रसङ्गात्॥

दीपेऽप्य् अवयवि-प्रतिपत्तिः कदाचिद् अपि न स्यात्। न हि विशरण-स्वभावावयवा दीपाश् चतुर्-अङ्गुल-मात्रं नियमेन पिण्डीभूता ऊर्ध्वम् उद्गम्य ततः पश्चाद् युगपद् एव तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधश् चैकरूपा विशीर्णाः प्रचरन्तीति शक्यं वक्तुम्। अतः सप्रभाका एव दीपाः प्रतिक्षणम् उत्पन्ना विनश्यन्तीति पुष्कल-कारण-क्रमोपनिपातात् तद्-विनाशे विनाशाच् चावगम्यते। प्रभायाः स्वाश्रय-समीपे प्रकाशाधिक्यम् औष्ण्याधिक्यम् इत्य् आद्य् उपलब्धि-व्यवस्थाप्यम् अग्न्य्-आदीनाम् औष्ण्यादिवत्। एवम् आत्मा चिद्-रूप एव चैतन्य-गुण इति।

[चिद्-रूपता स्वयम्प्रकाशता-रूपा]

चिद्-रूपता हि स्वयम्प्रकाशता। तथा हि श्रुतयः-- स यथा सैन्धव-घनोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नो रस-घन एव, एवं वा अरेऽयम् आत्मानन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञान-घन एव [बृहद्।, ६।४।१३], विज्ञान-घन एव [बृहद्।, ४।४।१२], अत्रायं पुरुषः स्वयञ्ज्योतिर् भवति [बृहद्।, ६।३।९], न विज्ञातुर् विज्ञातेर् विपरिलोपो विद्यते [बृहद्।, ६।३।१०], अथ यो वेदेदं जिघ्राणीति स आत्मा [बृहद्।, ६।३।३०], कतम आत्मा योऽयं विज्ञान-मयः प्राणेषु हृद्यन्तर्-ज्योतिः पुरुषः [छान्।, ८।१२।४], एष हि द्रष्टा श्रोता रसियता घ्राता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः [बृहद्।, ६।३।७], विज्ञातारम् अरे केन विजानीयात् [प्रश्। ४], जानात्य् एवायं पुरुषः, न पश्यो मृत्युं पश्यति न रोगं नोत दुःखतां स उत्तमः पुरुषः [छान्।, ७।२६।२], नोपजनं स्मरन्न् इदं शरीरम् [छान्।, ८।१२।३], एवम् एवास्य परिद्रष्टुर् इमाः षोडश-कलाः पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्यास् तं गच्छन्ति [प्रश्।, ६।५] तस्माद् वा एतस्मान् मनो-मयाद् अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञान-मयः [तै।, २।४।१] इत्य् आद्याः। वक्ष्यति च ज्ञोऽत एव [ब्र। सू। २।३।१९] इति। अतः स्वयम्प्रकाशोऽयम् आत्मा ज्ञातैव, न प्रकाश-मात्रम्।

[संविद अनात्मत्वोपपादकाः तर्काः]

प्रकाशत्वाद् एव कस्यचिद् एव भवेत् प्रकाशः, दीपादि-प्रकाशवत्। तस्मान्न् आत्मा भवितुम् अर्हति संवित्। संविद्-अनुभूति-ज्ञानादि-शब्दाः सम्बन्धि-शब्दा इति च शब्दार्थ-विदः। न हि लोक-वेदयोर् जानातीत्य् आदेर् अकर्मकस्याकर्तृकस्य च प्रयोगो दृष्ट-चरः।

[संविद्-आत्मत्वेऽजडत्वं न हेतुः]

यच् चोक्तम् अजडत्वात् संविद् एवात्मेति तत्रेदं प्रष्टव्यम्--- अजडत्वम् इति किम् अभिप्रेतं स्व-सत्ता-प्रयुक्त-प्रकाशत्वम् इति चेत् तथा सति दीपादिष्व् अनैकान्त्यम्। संविद्-अतिरिक्त-प्रकाश-धर्मान् अभ्युपगमेनासिद्धिर् विरोधश् च। अव्यभिचरित-प्रकाश-सत्ताकत्वम् अपि सुखादिषु व्यभिचारान् निरस्तम्।

यद्य् उच्येत-- सुखादिर् अव्यभिचरित-प्रकाशोऽप्य् अन्यस्मै प्रकाशमानतया घटादिवज् जडत्वेन अनात्मा-- इति। ज्ञानं न किं स्वस्मै प्रकाशते तद् अपि ह्य् अन्यस्यैवाहम्-अर्थस्य ज्ञातुर् अवभासते, अहं सुखीतिवज् जानाम्य् अहम् इति। अतः स्वस्मै प्रकाशमानत्व-रूपम् अजडत्वं संविद्य् असिद्धम्। तस्मात् स्वात्मानं प्रति स्व-सत्तयैव सिद्ध्यन्न् अजडोऽहम्-अर्थ एवात्मा।

[ज्ञानस्य प्रकाश-रूपतायां हेतुः]

ज्ञानस्यापि प्रकाशता तत्-सम्बन्धायत्ता। तत्-कृतम् एव हि ज्ञानस्य सुखादेर् इव स्वाश्रय-चेतनं प्रति प्रकटत्वम् इतरं प्रत्य् अप्रकटत्वं च। अतो न ज्ञप्ति-मात्रम् आत्मा, अपि तु ज्ञातैवाहम्-अर्थः।

[अहम्-अर्थो न भ्रान्ति-सिद्धः]

अथ यद् उक्तम्-- अनुभूतिः परमार्थतो निर्विषया निराश्रया च सती भ्रान्त्या ज्ञातृतयावभासते, रजततयेव शुक्तिर् निरधिष्ठान-भ्रमानुपपत्तेः इति तद् अयुक्तम्। तथा सत्य् अनुभव-सामानाधिकरण्येनानुभविताहम्-अर्थः प्रतीयेत, अनुभूतिर् अहम् इति पुरोऽवस्थित-भास्वर-द्रव्याकारतया रजतादिर् इव। अत्र तु पृथग् अवभासमानैवेयम् अनुभूतिर् अर्थान्तरम् अहम्-अर्थं विशिनष्टि, दण्ड इव देवदत्तम्। तथा हि--- अनुभवाम्य् अहम् इति प्रतीतिः। तद् एवम् अस्मद्-अर्थम् अनुभूति-विशिष्टं प्रकाशयन्न् अनुभवाम्य् अहम् इति प्रत्ययो दण्ड-मात्रे दण्डी देवदत्तः इति प्रत्ययवद् विशेषण-भूतानुभूति-मात्रावलम्बनः कथम् इव प्रतिज्ञायेत।

[ज्ञातृत्वं मिथ्येत्य् एतत् निर्युक्तिकम्]

यद् अप्य् उक्तं स्थूलोऽहम् इत्य् आदि देहात्माभिमानवत एव ज्ञातृत्व-प्रतिभासनात् ज्ञातृत्वम् अपि मिथ्या-- इति तद् अयुक्तम्। आत्मतया अभिमताया अनुभूतेर् अपि मिथ्यात्वं स्यात्, तद्वत एव प्रतीतेः। सकलेतरोपमर्दि-तत्त्व-ज्ञानाबाधितत्वेनानुभूतेर् न मिथ्यात्वम् इति चेत्, हन्तैवं सति तद्-अबाधाद् एव ज्ञातृत्वम् अपि न मिथ्या।

[ज्ञातृत्वस्य विक्रियात्मकत्वानुवादः]

यद् अप्य् उक्तम्-- अविक्रियस्यात्मनो ज्ञान-क्रिया-कर्तृत्व-रूपं ज्ञातृत्वं न सम्भवति। अतो ज्ञातृत्वं विक्रियात्मकं जडं विकारास्पदाव्यक्त-परिणामाहङ्कार-ग्रन्थि-स्थम् इति न ज्ञातृत्वम् आत्मनः, अपि त्व् अन्तःकरण-रूपस्याहङ्कारस्य। कर्तृत्वादिर् हि रूपादिवद् दृश्य-धर्मः। कर्तृत्वेऽहम्-प्रत्यय-गोचरत्वे चात्मनोऽभ्युपगम्यमाने देहस्येवानात्मत्व-पराक्त्व-जडत्वादि प्रसङ्गश् चेति।

[अनूदितार्थ-दूषणम्]

नैतद् उपपद्यते--- देहस्येवाचेतनत्व-प्रकृति-परिणामत्व-दृश्यत्व-पराक्त्व-परार्थत्वादि-योगात् अन्तःकरण-रूपस्य अहङ्कारस्य, चेतनासाधारण-स्वभावत्वाच् च ज्ञातृत्वस्य।

एतद् उक्तं भवति यथा देहादिर् दृश्यत्व-पराक्त्वादिहेतुभिस् तत्-प्रत्यनीक-द्रष्टृत्व-प्रत्यक्त्वादेर् विविच्यते, एवम् अन्तःकरण-रूपाहङ्कारोऽपि तद्-द्रव्यत्वाद् एव तैर् एव हेतुभिस् तस्माद् विविच्यते-- इति।

अतो विरोधाद् एव न ज्ञातृत्वम् अहङ्कारस्य, दृशित्ववत्। यथा दृशित्वं तत्-कर्मणोऽहङ्कारस्य नाभ्युपगम्यते, तथा ज्ञातृत्वम् अपि न तत्-कर्मणोऽभ्युगन्तव्यम्।

[ज्ञातृत्वं न विक्रियात्मकम्]

न च ज्ञातृत्वं विक्रियात्मकम्, ज्ञातृत्वं हि ज्ञान-गुणाश्रयत्वम्। ज्ञानं चास्य नित्यस्य स्वाभाविक-धर्मत्वेन नित्यम्। नित्यत्वं चात्मनो नात्मा श्रुतेः [ब्र। सू। २।३।१८] इत्य् आदिषु वक्ष्यति। ज्ञोऽत एव [ब्र। सू। २।३।१९] इत्य् अत्र ज्ञ इति व्यपदेशेन ज्ञानाश्रयत्वं च स्वाभाविकम् इति वक्ष्यति। अस्य ज्ञान-स्वरूपस्यैव मणि-प्रभृतीनां प्रभाश्रयत्वम् इव ज्ञानाश्रयत्वम् अप्य् अविरुद्धम् इत्य् उक्तम्।

[स्वभावतो ज्ञानवान् अपि न सर्वज्ञो जीवः]

स्वयम् अपरिच्छिन्नम् एव ज्ञानं सङ्कोच-विकासार्हाम् इत्य् उपपादयिष्यामः। अतः क्षेत्रज्ञावस्थायां कर्मणा सङ्कुचित-स्वरूपं तत्-तत्-कर्मानुगुण-तरतम-भावेन वर्तते। तच् च इन्द्रिय-द्वारेण व्यवस्थितम्। तम् इमम् इन्द्रिय-द्वारा ज्ञान-प्रसरम् अपेक्ष्य उदयास्तमय-व्यपदेशः प्रवर्तते।

[आत्मनो ज्ञान-सङ्कोच-विकासात्मक-विकारित्व-सम्मतिः]

ज्ञान-प्रसरे तु कर्तृत्वम् अस्त्य् एव। तच् च न स्वाभाविकम्, अपि तु कर्म-कृतम् इति, अविक्रिय-स्वरूप एव आत्मा। एवं रूप-विक्रियात्मकं ज्ञातृत्वं ज्ञान-स्वरूपस्यात्मन एव इति न कदाचिद् अपि जडस्य अहङ्कारस्य ज्ञातृत्व-सम्भवः।

[चिच्-छायापत्त्या ज्ञातृत्व-निर्वाह-निरासः]

जड-स्वरूपस्याप्य् अहङ्कारस्य चित्-सन्निधानेन तच्-छायापत्त्या तत्-सम्भव इति चेत्; केयं चिच्-छायापत्तिः किम् अहङ्कार-च्छायापत्तिः संविदः, उत संविच्-छायापत्तिर् अहङ्कारस्य। न तावत् संविदः, संविदो ज्ञातृत्वानभ्युपगमात्। नाप्य् अहङ्कारस्य, उक्त-रीत्या तस्य जडस्य ज्ञातृत्वायोगात्, द्वयोर् अप्य् अचाक्षुषत्वाच् च, न ह्य् अचाक्षुषाणां छाया दृष्टा॥

[चित्-सम्पर्केण ज्ञातृत्व-निर्वाह-निरासः]

अथ-- अग्नि-सम्पर्कादयः पिण्डौष्ण्यवच् चित्-सम्पर्काज् ज्ञातृत्वोपलब्धिः-- इति चेन् नैतत्। संविदि वस्तुतो ज्ञातृत्वानभ्युपगमाद् एव न तत्-सम्पर्काद् अहङ्कारे ज्ञातृत्वं तद्-उपलब्धिर् वा। अहङ्कारस्य त्व् अचेतनस्य ज्ञातृत्वासम्भवाद् एव सुतरां न तत्-सम्पर्कात् संविदि ज्ञातृत्वं तद्-उपलब्धिर् वा।

[अभिव्यक्ति-पक्षस्य दूषणम्]

यद् अप्य् उक्तम्-- उभयत्र न वस्तुतो ज्ञातृत्वम् अस्ति। अहङ्कारस् त्व् अनुभूतेर् अभिव्यञ्जकः स्वात्मस्थाम् एव अनुभूतिम् अभिव्यनक्ति, आदर्शादिवत्, इति तद् अयुक्तम्, आत्मनः स्वयञ्ज्योतिषो जड-स्वरूपाहङ्काराभिव्यङ्ग्यत्वायोगात्। तदुक्तम्-- शान्ताङ्गार इवादित्यम् अहङ्कारो जडात्मकः। स्वयञ्ज्योतिषम् आत्मानं व्यनक्तीति न युक्तिमत्॥[आत्मसिद्धिः] इति

स्वयम्प्रकाशानुभवाधीन-सिद्धयो हि सर्वे पदार्थाः। तत्र तदायत्त-प्रकाशोऽचिद्-अहङ्कारोऽनुदितानस्तमित-स्वरूप-प्रकाशम्-अशेषार्थ-सिद्धि-हेतु-भूतम् अनुभवम् अभिव्यनक्तीत्य् आत्म-विदः परिहसन्ति।

[उक्त-व्यङ्क्तृ-व्यङ्ग्य-भावस् तयोर् मिथोऽनुपपन्नः]

किं च--- अहङ्कारानुभवयोः स्वभाव-विरोधाद् अनुभूतेर् अननुभूतित्व-प्रसङ्गाच् च न व्यङ्क्तृ-व्यङ्ग्य-भावः। यथोक्तम्---

व्यङ्क्तृ-व्यङ्ग्यत्वम् अन्योन्यं न च स्यात् प्रातिकूल्यतः।

व्यङ्ग्यत्वेऽननुभूतित्वम् आत्मनि स्याद् यथा घटे॥ [आत्मसिद्धिः] इति॥

न च रवि-कर-निकराणां स्वाभिव्यङ्ग्य-कर-तलाभिव्यङ्ग्यत्ववत् संविद्-अभिव्यङ्ग्याहङ्काराभिव्यङ्ग्यत्वं संविदः साधीयः, तत्रापि रवि-कर-निकराणां कर-तलाभिव्यङ्ग्यत्वाभावात्। कर-तल-प्रतिहत-गतयो हि रश्मयो बहुलाः स्वयम् एव स्फुटतरम् उपलभ्यन्त इति तद्-बाहुल्य-मात्र-हेतुत्वात् कर-तलस्य नाभिव्यञ्जकत्वम्।

[अभिव्यक्ति-कल्पानां दूषणम्]

किं चास्य संवित्-स्वरूपस्य आत्मनोऽहङ्कार-निर्वर्त्या अभिव्यक्तिः किं-रूपा। न तावद् उत्पत्तिः, स्वतः सिद्धतयानन्योत्पाद्यत्वाभ्युपगमात्। नापि तत्-प्रकाशनम्, तस्यानुभवान्तराननुभाव्यत्वात्।

तत एव च न तद्-अनुभव-साधनानुग्रहः। स हि द्विधा, ज्ञेयस्येन्द्रिय-सम्बन्ध-हेतुत्वेन वा, यथा जातिर् निज-मुखादि-ग्रहणे व्यक्ति-दर्पणादीनां नयनादीन्द्रिय-सम्बन्ध-हेतुत्वेन; बोद्धृ-गत-कल्मषापनयनेन वा, यथा पर-तत्त्वावबोधन-साधनस्य शास्त्रस्य शम-दमादिना। यथोक्तम्-- करणानाम् अभूतित्वान् न तत्-सम्बन्ध-हेतुता [आत्मसिद्धिः] इति॥

[अनुभूतेर् अनुभाव्यत्वम् अभ्युपगम्य अनुग्रह-पक्ष-दूषणम्]

किं च--- अनुभूतेर् अनुभाव्यत्वाभ्युपगमेऽप्य् अहम्-अर्थेन न तद्-अनुभव-साधनानुग्रहः सुवचः। स ह्य् अनुभाव्यानुभवोत्पत्ति-प्रतिबन्ध-निरसनेन भवेत्। यथा रूपादि-ग्रहणोत्पत्ति-निरोधि-सन्तमस-निरसनेन चक्षुषो दीपादिना। न चेह तथाविधं निरसनीयं सम्भाव्यते। न तावत् संविद्-आत्म-गतं तज्-ज्ञानोत्पत्ति-निरोधि किञ्चिद् अप्य् अहङ्कारापनेयम् अस्ति। अस्ति ह्य् अज्ञानम् इति चेन् न, अज्ञानस्याहङ्कारापनोद्यत्वानभ्युपगमात्। ज्ञानम् एव ह्य् अज्ञानस्य निवर्तकम्।

[अज्ञानस्य संविद्-आश्रयत्वाभावः]

न च संविद्-आश्रयत्वम् अज्ञानस्य सम्भवति, ज्ञान-समानाश्रयत्वात् तत्-समान-विषयत्वाच् च ज्ञातृ-भाव-विषय-भाव-विरहिते ज्ञान-मात्रे साक्षिणि नाज्ञानं भवितुम् अर्हति। यथा ज्ञानाश्रयत्व-प्रसक्ति-शून्यत्वेन घटादेर् नाज्ञानाश्रयत्वम्। तथा ज्ञान-मात्रेऽपि ज्ञानाश्रयत्वाभावेन नाज्ञानाश्रयत्वं स्यात्॥

[संविद्-आश्रितत्वम् अभ्युपगम्यापि दूषणम्]

संविदोऽज्ञानाश्रयत्वाभ्युपगमेऽप्य् आत्मतयाभ्युपगतायास् तस्या ज्ञान-विषयत्वाभावेन ज्ञानेन न तद्-गताज्ञान-निवृत्तिः। ज्ञानं हि स्व-विषय एवाज्ञानं निवर्तयति, यथा रज्ज्व्-आदौ। अतो न केनापि कदाचित् संविदाश्रयम् अज्ञानम् उच्छिद्येत।

[अज्ञानं नानिर्वचनीयम्, नापि ज्ञान-प्राग्-अभावः]

अस्य च सद्-असद्-अनिर्वचनीयस्याज्ञानस्य स्वरूपम् एव दुर्निरूपम् इत्य् उपरिष्टाद् वक्ष्यते। ज्ञान-प्राग्-अभाव-रूपस्य चाज्ञानस्य ज्ञानोत्पत्ति-विरोधित्वाभावेन न तन्-निरसनेन तज्-ज्ञान-साधनानुग्रहः। अतो न केनापि प्रकारेणाहङ्कारेणानुभूतेर् अभिव्यक्तिः।

[स्वात्मस्थतया अभिव्यक्तेर् दूषणम्]

न च स्वाश्रयतयाभिव्यङ्ग्याभिव्यञ्जनम् अभिव्यञ्जकानां स्वभावः, प्रदीपादिष्व् अदर्शनात्, यथावस्थित-पदार्थ-प्रतीत्य्-अनुगुण-स्वाभाव्याच् च ज्ञान-तत्-साधनयोर् अनुग्राहकस्य च। तच् च स्वतः प्रामाण्य-न्याय-सिद्धम्। न च दर्पणादिर् मुखादेर् अभिव्यञ्जकः, अपि तु चाक्षुष-तेजः-प्रतिफलन-रूप-दोष-हेतुः। तद्-दोष-कृतश् च तत्रान्यथावभासः। अभिव्यञ्जकस् त्वालोकादिर् एव। न चेह तथाहङ्कारेण संविदि स्व-प्रकाशायां तादृश-दोषापादनं सम्भवति। व्यक्तेस् तु जातिर् आकार इति तद्-आश्रयतया प्रतीतिर् न तु व्यक्ति-व्यङ्ग्यत्वात्।

अतोऽन्तःकरण-भूताहङ्कार-स्थतया संविद्-उपलब्धेर् वस्तुतो दोषतो वा न किञ्चिद् इह कारणम् इति नाहङ्कारस्य ज्ञातृत्वं तथोपलब्धिर् वा। तस्मात् स्वत एव ज्ञातृतया सिद्ध्यन्न् अहम्-अर्थ एव प्रत्यगात्मा, न ज्ञप्ति-मात्रम् अहम्-भाव-विगमे तु ज्ञप्तेर् अपि न प्रत्यक्त्व-सिद्धिर् इत्य् उक्तम्॥

[सुप्तौ अहम्-अर्थस्याविशद-स्फुरणम्]

तमो-गुणाभिभवात् परागर्थानुभवाभावाच् चाहम्-अर्थस्य विविक्त-स्फुट-प्रतिभासाभावेऽप्य् आप्रबोधाद् अहम् इत्य् एकाकारेणात्मनः स्फुरणात्सुषुप्ताव् अपि नाहम्-भाव-विगमः। भवद्-अभिमताया अनुभूतेर् अपि तथैव प्रथेति वक्तव्यम्।

[स्व-पक्षे प्रमाणानुरोधः, पर-पक्षे तद्-अननुरोधश् च]

न हि सुषुप्तोत्थितः कश्चिद् अहम्-भाव-वियुक्तार्थान्तर-प्रत्यनीकाकारा ज्ञप्तिर् अहम् अज्ञान-साक्षितया अवतिष्ठत इत्य् एवंविधां स्वापसमकालामनुभूतिं परामृशति। एवं हि सुप्तोत्थितस्य परामर्शः, सुखम् अहम् अस्वाप्सम् इति। अनेन प्रत्यवमर्शेन तदानीम् अप्य् अहम् अर्थस्यैवात्मनः सुखित्वं ज्ञातृत्वं च ज्ञायते॥

[उक्ते परामर्शे परोक्ताया अन्यासिद्धेः परिहारः]

न च वाच्यं, यथेदानीं सुखं भवति। तथा तदानीम् अस्वाप्सम् इत्य् एषा प्रतिपत्तिर् इति, अतद्रूपत्वात् प्रतिपत्तेः। न चाहमर्थस्यात्मनोऽस्थिरत्वेन तदानीम् अहम्-अर्थस्य सुखित्वानुसन्धानानुपपत्तिः। यतः सुषुप्ति-दशायाः प्राग् अनुभूतं वस्तु सुप्तोत्थितो मयेदं कृतं, मयेदम् अनुभूतम् अहम् एतद् अवोचम् इति परामृशति।

[अहम्-अर्थाननुभव-साधक-निषेध-सामान्य-विषय-परामर्शमादाय शङ्का-समाधाने]

एतावन्तं कालं न किञ्चिद् अहम् अज्ञासिषम् इति च परामृशतीति चेत्, ततः किं न किञ्चिद् इति कृत्स्न-प्रतिषेध इति चेन् न, नाहम् अवेदिषम् इति वेदितुर् अहम्-अर्थस्यैवानुवृत्तेर् वेद्य-विषयो हि स प्रतिषेधः। न किञ्चिद् इति निषेधस्य कृत्स्न-विषयत्वे भवद्-अभिमता अनुभूतिर् अपि प्रतिषिद्धा स्यात्।

[अनुभूतेर् न निषेधः, किन्तु तद्-अनुवृत्तेः, इत्य् आशङ्का-परिहारौ]

सुषुप्ति-समये त्व् अनुसन्धीयमानम् अहम्-अर्थम् आत्मनं ज्ञातारम् अहम् इति परामृश्य न किञ्चिद् अवेदिषम् इति वेदने तस्य प्रतिषिध्यमाने तस्मिन् काले निषिध्यमानाया वित्तेः सिद्धिम् अनुवर्तमानस्य ज्ञातुर् अहम्-अर्थस्य चासिद्धिम् अनेनैव न किञ्चिद् अहम् अवेदिषम् इति परामर्शेन साधयंस् तम् इमम् अर्थं देवानाम् एव साधयतु।

[निषेध-विशेष-विषय-परामर्शम् आदाय शङ्का-समाधाने]

माम् अप्य् अहं न ज्ञातवान् इत्य् अहम्-अर्थस्यापि तदानीम् अननुसन्धानं प्रतीयत इति चेत् स्वानुभव-स्व-वचनयोर् विरोधम् अपि न जानन्ति भवन्तः। अहं मां न ज्ञातवान् इति ह्य् अनुभव-वचने। माम् इति किं निषिध्यत इति चेत् साधु पृष्टं भवता। तद् उच्यते, अहम्-अर्थस्य ज्ञातुर् अनुवृत्तेः न स्वरूपं निषिध्यते, अपि तु प्रबोध-समयेऽनुसन्धीयमानस्याहम्-अर्थस्य वर्णाश्रमादि-विशिष्टता।

[अहं माम् इति पदयोर् विशिष्ट-विषयता]

अहं मां न ज्ञातवान् इत्य् उक्ते विषयो विवेचनीयः। जागरितावस्थानुसंहित-जात्य्-आदि-विशिष्टोऽस्मद्-अर्थो माम् इत्य् अंशस्य विषयः। स्वाप्ययावस्था-प्रसिद्धाविशद-स्वानुभवैकतानश् च अहम्-अर्थोऽहम् इत्य् अंशस्य विषयः। अत्र सुप्तोऽहम् ईदृशोऽहम् इति च माम् अपि न ज्ञातवान् अहम् इत्य् एव खल्व् अनुभव-प्रकारः॥

[उक्तांशस्य परमतेन उपपादन्]

किं च, सुषुप्ताव् आत्माज्ञान-साक्षित्वेनास्त इति हि भवदीया प्रक्रिया। साक्षित्वं च साक्षाज् ज्ञातृत्वम् एव। न ह्य् अजानतः साक्षित्त्वम्। ज्ञातैव हि लोक-वेदयोः साक्षीति व्यपदिश्यते, न ज्ञान-मात्रम्। स्मरति च भगवान् पाणिनिः साक्षाद् द्रष्टरि संज्ञायाम् [अष्टा, ५।२।९१] इति साक्षाज् ज्ञातर्य् एव साक्षि-शब्दम्। स चायं साक्षी जानामीति प्रतीयमानोऽस्मद्-अर्थ एवेति कुतस् तदानीम् अहम्-अर्थो न प्रतीयेत। आत्मने स्वयम् अवभासमानोऽहम् इत्य् एवावभासत इति स्वापाद्य्-अवस्थास्व् अप्य् आत्मा प्रकाशमानोऽहम् इत्य् एवावभासत इति सिद्धम्॥

[मुक्ताव् अहम्-अर्थानुवृत्तेर् अनूद्य दूषणम्]

यत् तु-- मोक्ष-दशायाम् अहम्-अर्थो नानुवर्तते-- इति तद् अपेशलम्। तथा सत्यात्मनाश एवापवर्गः प्रकारान्तरेण प्रतिज्ञातः स्यात्। न चाहम्-अर्थो धर्म-मात्रम्; येन तद्-विगमेऽप्य् अविद्या-निवृत्ताव् इव स्वरूपम् अवतिष्ठते। प्रत्युत स्वरूपम् एवाहम्-अर्थ आत्मनः। ज्ञानं तु तस्य धर्मोऽहं जानामि, ज्ञानं मे जातम् इति चाहम्-अर्थ-धर्मतया ज्ञान-प्रतीतेर् एव॥

[श्रुत्य्-अर्थापत्त्या उक्तार्थ-समर्थनम्]

अपि च यः परमार्थतो भ्रान्त्या वाध्यात्मिकादि-दुःखैर् दुःखितया स्वात्मानम् अनुसन्धत्ते अहं दुःखी इति। सर्वम् एतद् दुःख-जातम् अपुनर् भवम् अपोह्य कथम् अहम् अनाकुलः स्वस्थो भवेयम् इत्य् उत्पन्न-मोक्ष-रागः स एव तत्-साधने प्रवर्तते। स साधनानुष्ठानेन यद्य् अहम् एव न भविष्यामीत्य् अवगच्छेत्; अपसर्पेदेवासौ मोक्ष-कथा-प्रस्तावात्। ततश् चाधिकारि-विरहाद् एव सर्वं मोक्ष-शास्त्रम् अप्रमाणं स्यात्। अहम् उपलक्षितं प्रकाश-मात्रम् अपवर्गेऽवतिष्ठत इति चेत् किम् अनेन मयि नष्टेऽपि किम् अपि प्रकाश-मात्रम् अपवर्गेऽवतिष्ठत इति मत्वा न हि कश्चित् बुद्धि-पूर्व-कारी प्रयतते। अतोऽहम्-अर्थस्यैव ज्ञातृतया सिद्ध्यतः प्रत्यग्-आत्मत्वम्।

[उक्तार्थे अनुमानम्]

स च प्रत्यग्-आत्मा मुक्ताव् अप्य् अहम् इत्य् एव प्रकाशते, स्वस्मै प्रकाशमानत्वात्, यो यः स्वस्मै प्रकाशते स सर्वोऽहम् इत्य् एव प्रकाशते यथा तथावभासमानत्वेनोभयवादि-सम्मतः संसार्यात्मा। यः पुनर् अहम् इति न चकास्ति; नासौ स्वस्मै प्रकाशते, यथा घटादिः। स्वस्मै प्रकाशते चायं मुक्तात्मा। तस्माद् अहम् इत्य् एव प्रकाशते॥

[उक्तानुमाने हेतोः साध्य-विशेष-विरुद्धत्वाशङ्कापरिहारौ]

न चाहम् इति प्रकाशमानत्वेन तस्याज्ञत्व-संसारित्वादि-प्रसङ्गः। मोक्ष-विरोधाद् अज्ञत्वाद्य्-अहेतुत्वाच् चाहम्-प्रत्ययस्य। अज्ञानं नाम स्वरूपाज्ञानम् अन्यथा ज्ञानं विपरीत-ज्ञानं वा। अहम् इत्य् एवात्मनः स्वरूपम् इति स्वरूप-ज्ञान-रूपोऽहम्-प्रत्ययो नाज्ञत्वम् आपादयति। कुतः संसारित्वम् अपि तु त-द्विरोधित्वान् नाशयत्य् एव।

[निवृत्ताविद्यानाम् अप्य् अहम्-प्रत्ययः]

ब्रह्मात्म-भावापरोक्ष्य-निर्धूत-निरवशेषाविद्यानाम् अपि वामदेवादीनाम् अहम् इत्य् एव आत्मानुभव-दर्शनाच् च। श्रूयते हि-- तद् धैतत् पश्यन्न् ऋषिर् वामदेवः प्रतिपेदे अहं मनुर् अभवं सूर्यश् च [बृहद्।, ३।४।१०] इति, अहम् एकः प्रथम-मासं वर्तामि च भविष्यामि च [अथर्वशिरः ९] इत्य् आदि।

[ब्रह्मणोऽप्य् अहं प्रत्ययः श्रुति-स्मृतिषु]

सकलेतराज्ञान-विरोधिनः सच्-छब्द-प्रत्यय-मात्र-भाजः परस्य ब्रह्मणो व्यवहारोऽप्य् एवम् एव हन्ताहम् इमास् तिस्रो देवताः [छान्।, ६।३।२], बहु स्यां प्रजायेय [तै।, २।६।२], स ईक्षत लोकान् नु सृजा इति [ऐत। १।१।१], तथा यस्मात् क्षरम् अतीतोऽहम् अक्षराद् अपि चोत्तमः। अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः [भ। गी।, १५।१८], अहम् आत्मा गुडाकेश [भ। गी।, १०।२०], न त्व् एवाहं जातु नासम् [भ। गी।, २।१२], अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस् तथा [भ। गी।, ७।६], अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते [भ। गी।, १०।८], तेषाम् अहं समुद्धर्ता मृत्यु-संसार-सागरात् [भ। गी।, १२।७], अहं बीज-प्रदः पिता [भ। गी।, १४।४], वेदाहं समतीतानि-- [भ। गी।, ७।२६] इत्य् आदिषु॥

[उक्तार्थे गीतोक्ति-विरोध-शङ्का-परिहारौ]

यद्य् अहम् इत्य् एवात्मनः स्वरूपम्, कथं तर्ह्य् अहङ्कारस्य क्षेत्रान्तर्भावो भगवतोपदिश्यते। महाभूतान्य् अहङ्कारो बुद्धिर् अव्यक्तम् एव च [भ। गीता, १३।५] इति। उच्यते, स्वरूपोपदेशेषु सर्वेष्व् अहम् इत्य् एवोपदेशात् तथैवात्म-स्वरूप-प्रतिपत्तेश् चाहम् इत्य् एव प्रत्यग्-आत्मनः स्वरूपम्। अव्यक्त-परिणाम-भेदस्य अहङ्कारस्य क्षेत्रान्तर्भावो भगवतैवोपदिश्यते। स त्व् अनात्मनि देहेऽहम्-भाव-करण-हेतुत्वेन अहङ्कार इत्य् उच्यते। अस्य त्व् अहङ्कार-शब्दस्य अभूत-तद्-भावेऽर्थे च्वि-प्रत्ययम् उत्पाद्य व्युत्पत्तिर् द्रष्टव्या। अयम् एव त्व् अहङ्कारः उत्कृष्ट-जनावमान-हेतुर् गर्वापर-नामा शास्त्रेषु बहुशो हेयतया प्रतिपाद्यते। तस्माद् बाधकापेताहम्-बुद्धिः साक्षाद् आत्म-गोचरैव। शरीर-गोचरा त्व् अहं बुद्धिर् अविद्यैव। यथोक्तं भगवता पराशरेण श्रूयतां चाप्य् अविद्यायाः स्वरूपं कुलनन्दन। अनात्मन्य् आत्म-बुद्धिर् या [वि। पु।, ६।७।१०-११]-- इति।

[अहम्-अर्थात्मत्वोपसंहारः]

यदि ज्ञप्ति-मात्रम् एवात्मा, तदानात्मन्यात्माभिमाने शरीरे ज्ञप्ति-मात्र-प्रतिभासः स्यात्, न ज्ञातृत्व-प्रतिभासः। तस्माज् ज्ञाताहम् अर्थ एवात्मा तद् उक्तम्--

अतः प्रत्यक्ष-सिद्धत्वाद् उक्त-न्यायागमान्वयात्।

अविद्या-योगतश् चात्मा ज्ञाताहम् इति भासते॥ इति॥

तथा च

देहेन्द्रियमनः प्राणधीभ्योऽन्योऽनन्य-साधनः।

नित्यो व्यापी प्रतिक्षेत्रम् आत्मा भिन्नः स्वतः सुखी॥ [आत्मसिद्धौ] इति।

अनन्य-साधनः-- स्व-प्रकाशः। व्यापी-- अतिसूक्ष्मतया सर्वाचेतनान्तः-प्रवेशन-स्वभावः॥

[शास्त्र-प्रत्यक्ष-विरोधे शास्त्र-प्राबल्यस्यानूद्य-निरासः]

यद् उक्तम्-- दोष-मूलत्वेनान्यथासिद्धि-सम्भावनया सकल-भेदावलम्बि-प्रत्यक्षस्य शास्त्र-बाध्यत्वम्-- इति॥

कोऽयं दोष इति वक्तव्यं यन् मूलतया प्रत्यक्षस्यान्यथासिद्धिः। अनादिभेद-वासनैव हि दोष इति चेद् भेद-वासनायास्तिमिरादिवद् यथावस्थित-वस्तु-विपरीत-ज्ञान-हेतुत्वं किम् अन्यत्र ज्ञात-पूर्वम् अनेनैव शास्त्र-विरोधेन ज्ञास्यत इति चेन् न, अन्योन्याश्रयणात्, शास्त्रस्य निरस्त-निखिल-विशेष-वस्तु-बोधित्व-निश्चये सति भेद-वासनाया दोषत्व-निश्चयः, भेद-वासनाया दोषत्व-निश्चये सति शास्त्रस्य निरस्त-निखिल-विशेष-वस्तु-बोधित्व-निश्चय इति। किं च यदि भेद-वासना-मूलत्वेन प्रत्यक्षस्य विपरीतार्थत्वम्, शास्त्रम् अपि तन्-मूलत्वेन तथैव स्यात्।

अथोच्येत-- दोष-मूलत्वेऽपि शास्त्रस्य प्रत्यक्षावगत-सकल-भेद-निरसन-ज्ञान-हेतुत्वेन परत्वात् तत्-प्रत्यक्षस्य बाधकम् इति। तन् न, दोषमूलत्वे ज्ञाते सति परत्वम् अकिञ्चित्करम्। रज्जु-सर्प-ज्ञान-निमित्त-भये सति भ्रान्तोऽयम् इति परिज्ञातेन केनचिन् नायं सर्पो मा भैषीः इत्य् उक्तेऽपि भयानिवृत्ति-दर्शनात्। शास्त्रस्य च दोष-मूलत्वं श्रवण-वेलायाम् एव ज्ञातम्। श्रवणावगत-निखिल-भेदोपमर्दि-ब्रह्मात्मैकत्व-विज्ञानाभ्यास-रूपत्वान् मननादेः॥

अपि च, इदं शास्त्रम् एतच् चासम्भाव्यमान-दोषम्, प्रत्यक्षं तु सम्भाव्यमान-दोषम् इति केनावगतं त्वया न तावत् स्वतः सिद्धा निर्धूत-निखिल-विशेषानुभूतिर् इमम् अर्थम् अवगमयति, तस्याः सर्व-विषय-विरक्तत्वात्, शास्त्र-पक्षपात-विरहाच् च। नाप्य् ऐन्द्रियकं प्रत्यक्षम्, दोष-मूलत्वेन विपरीतार्थत्वात्। तन्-मूलत्वाद् एव नान्यान्य् अपि प्रमाणानि। अतः स्व-पक्ष-साधन-प्रमाणानभ्युपगमान् न स्वाभिमतार्थ-सिद्धिः॥

ननु व्यावहारिक-प्रमाण-प्रमेय-व्यवहारोऽस्माकम् अप्य् अस्त्येव, कोऽयं व्यावहारिको नाम आपात-प्रतीति-सिद्धो युक्तिभिर् निरूपितो न तथावस्थित इति चेत्, किं तेन प्रयोजनं प्रमाणतया प्रतिपन्नेऽपि यौक्तिक-बाधाद् एव प्रमाण-कार्याभावात्। अथोच्येत-- शास्त्र-प्रत्यक्षयोर् द्वयोर् अप्य् अविद्या-मूलत्वेऽपि प्रत्यक्षविषयस्य शास्त्रेण बाधो दृश्यते; शास्त्रविषयस्य सदद्वितीयब्रह्मणः पश्चात्तन-बाधादर्शनेन निर्विशेषानुभूति-मात्रं ब्रह्मैव परमार्थः-- इति तद् अयुक्तम्, अबाधितस्यापि दोष-मूलस्यापारमार्थ्य-निश्चयात्।

एतद् उक्तं भवति-- यथा सकलेतर-काचादि-दोष-रहित-पुरुषान्तरागोचर-गिरि-गुहासु वसतस् तैमिरिक-जनस्य अज्ञात-स्व-तिमिरस्य सर्वस्य तिमिर-दोषाविशेषेण द्वि-चन्द्र-ज्ञानम् अविशिष्टं जायते। न तत्र बाधक-प्रत्ययोऽस्तीति न तन् मिथ्या न भवतीति तद्-विषय-भूतं द्वि-चन्द्रत्वम् अपि मिथ्यैव। दोषो ह्य् अयथार्थ-ज्ञान-हेतुः। तथा ब्रह्म-ज्ञानम् अविद्या-मूलत्वेन बाधक-ज्ञान-रहितम् अपि स्व-विषयेण ब्रह्मणा सह मिथ्यैव-- इति।

[शास्त्रस्याविद्या-मूलत्वाभ्युपगमे दोष-प्रसञ्जनम्]

भवन्ति चात्र प्रयोगाः, विवादाध्यासितं ब्रह्म मिथ्या, अविद्यावत उत्पन्न-ज्ञान-विषयत्वात्, प्रपञ्चवत्। ब्रह्म मिथ्या, ज्ञान-विषयत्वात्, प्रपञ्चवत्। ब्रह्म मिथ्या, असत्य-हेतु-जन्य-ज्ञान-विषयत्वात्, प्रपञ्चवद् एव।

[असत्यात् सत्य-प्रतिपत्ति-निदर्शनैः प्रत्यक्षात् शास्त्र-प्राबल्योक्तेः दूषणम्]

न च वाच्यं स्वाप्नस्य हस्त्यादि-विज्ञानस्यासत्यस्य परमार्थ-शुभाशुभ-प्रतिपत्ति-हेतु-भाववद् अविद्या-मूलत्वेनासत्यस्यापि शास्त्रस्य परमार्थ-भूत-ब्रह्म-विषय-प्रतिपत्ति-हेतु-भावो न विरुद्धः-- इति, स्वाप्न-ज्ञानस्यासत्यत्वाभावात्। तत्र हि विषयाणाम् एव मिथ्यात्वम्; तेषाम् एव हि बाधो दृश्यते; न ज्ञानस्य, न हि मया स्वप्न-वेलायाम् अनुभूतं ज्ञानम् अपि न विद्यत इति कस्यचिद् अपि प्रत्ययो जायते। दर्शनं तु विद्यते, अर्था न सन्तीति हि बाधक-प्रत्ययः। मायाविनो मन्त्रौषधादि-प्रभवं माया-मयं ज्ञानं सत्यम् एव प्रीतेर् भयस्य च हेतुस् तत्रापि ज्ञानस्याबाधितत्वात्। विषयेन्द्रियादि-दोष-जन्यं रज्ज्व्-आदौ सर्पादि-विज्ञानं सत्यम् एव, भयादि-हेतुः। सत्यैवादष्टेऽपि स्वात्मनि सर्प-सन्निधानाद् दष्ट-बुद्धिः, सत्यैव शङ्का-विष-बुद्धिर् मरण-हेतु-भूता। वस्तु-भूत एव जलादौ मुखादि-प्रतिभासो वस्तु-भूत-मुख-गत-विशेष-निश्चय हेतुः। एषां संवेदनानाम् उत्पत्तिमत्त्वाद् अर्थ-क्रिया-कारित्वाच् च सत्यत्वम् अवसीयते।

[ज्ञान-सत्यत्वं विषय-सत्यताव्याप्तम् इति, तन्-निवृत्त्या तन्-निवृत्तिर् इति शङ्का, तत्-परिहारश् च]

हस्त्य्-आदीनाम् अभावेऽपि कथं तद्-बुद्धयः सत्या भवन्तीति चेत्न् नैतत्, बुद्धीनां सालम्बनत्व-मात्र-नियमात्।

अर्थस्य प्रतिभासमानत्वम् एव ह्य् आलम्बनत्वेऽपेक्षितम्; प्रतिभासमानता चास्त्य् एव दोष-वशात्। स तु बाधितोऽसत्य इत्य् अवसीयते। अबाधिता हि बुद्धिः सत्यैवेत्य् उक्तम्॥

रेखया वर्ण-प्रतिपत्ताव् अपि नासत्यात् सत्य-बुद्धिर् रेखायाः सत्यत्वात्॥

[असत्यात् सत्य-बुद्धेर् आपाद्य-निरासः]

ननु वर्णात्मना प्रतिपन्ना रेखा वर्ण-बुद्धि-हेतुः। वर्णात्मता त्व् असत्या। नैवम्, वर्णात्मताया असत्याया उपायत्वायोगात्। असतो निरुपाख्यस्य ह्य् उपायत्वं न दृष्टम् अनुपपन्नं च। अथ तस्यां वर्ण-बुद्धेर् उपायत्वम्। एवं तर्ह्य् असत्यात् सत्य-बुद्धिर् न स्याद् बुद्धेः सत्यत्वाद् एव। उपायोपेययोर् एकत्व-प्रसक्तेश् च, उभयोर् वर्ण-बुद्धित्वाविशेषात्। रेखाया अविद्यमान-वर्णात्मनोपायत्वे चैकस्याम् एव रेखायाम् अविद्यमान-सर्व-वर्णात्मकत्वस्य सुलभत्वाद् एक-रेखा-दर्शनात् सर्व-वर्ण-प्रतिपत्तिः स्यात्। अथ पिण्ड-विशेषे देवदत्तादि-शब्द-सङ्केतवच् चक्षुर्-ग्राह्य-रेखाविशेषे श्रोत्र-ग्राह्य-वर्ण-विशेष-सङ्केत-वशाद् रेखा-विशेषो वर्ण-विशेष-बुद्धि-हेतुर् इति। हन्त तर्हि सत्याद् एव सत्य-प्रतिपत्तिः, रेखायाः सङ्केतस्य च सत्यत्वात्, रेखा-गवयाद् अपि सत्य-गवय-बुद्धिः सादृश्य-निबन्धना, सादृश्यं च सत्यम् एव॥

[स्फोटवादावलम्ब्य् उदाहरणम् आदाय शङ्का-परिहारौ]

न चैक-रूपस्य शब्दस्य नादविशेषेणार्थ-भेद-बुद्धि-हेतुत्वेऽप्य् असत्यात् सत्य-प्रतिपत्तिः, नाना-नादाभिव्यक्तस्यैकस्यैव शब्दस्य तत्-तन्-नादाभिव्यङ्ग्य-स्वरूपेणार्थ-विशेषैः सह सम्बन्ध-ग्रहण-वशाद् अर्थ-भेद-बुद्ध्य्-उत्पत्ति-हेतुत्वात्। शब्दस्यैक-रूपत्वम् अपि न साधीयः, गकारादेर् बोधकस्यैव श्रोत्र-ग्राह्यत्वेन शब्दत्वात्। अतोऽसत्याच् छास्त्रात् सत्य-ब्रह्म-विषय-प्रतिपत्तिर् दुरुपपादा॥

[शास्त्रेष्व् असत्यता नात्यन्तासत्यत्व-रूपा, किन्तु विलक्षणा इत्य् आशङ्का-परिहारौ]

ननु न शास्त्रस्य गगन-कुसुमवद् असत्यत्वम्; प्राग् अद्वैत-ज्ञानात् सद्-बुद्धि-बोध्यत्वात्। उत्पन्ने तत्त्व-ज्ञाने ह्य् असत्यत्वं शास्त्रस्य। न तदा शास्त्रं निरस्त-निखिल-भेद-चिन्-मात्र-ब्रह्म-ज्ञानोपायः। यदोपायस् तदा अस्त्य् एव शास्त्रम्, अस्तीति बुद्धेः। नैवम् असति शास्त्रे, अस्ति शास्त्रम् इति बुद्धेर् मिथ्यात्वात्। ततः किम् इदं ततओ मिथ्याभूत-शास्त्र-जन्य-ज्ञानस्य मिथ्यात्वेन तद्-विषयस्यापि ब्रह्मणो मिथ्यात्वम्; यथा धूम-बुद्ध्या गृहीत-बाष्प-जन्याग्नि-ज्ञानस्य मिथ्यात्वेन तद्-विषयस्याग्नेर् अपि मिथ्यात्वम्। पश्चात्तन-बाधादर्शनं चासिद्धम्। शून्यम् एव तत्त्वम् इति वाक्येन तस्यापि बाध-दर्शनात्। तत् तु भ्रान्ति-मूलम् इति चेद् एतद् अपि भ्रान्ति-मूलम् इति त्वयैवोक्तम्। पाश्चत्त्य-बाधादर्शनं तु तस्यैवेत्य् अलम् अप्रतिष्ठित-कुतर्क-परिहसनेन॥

श्रुति-घट्टः

[निर्विशेष-परतया पराभिमतानां श्रुतीनाम् अपि स्वरसतया सविशेष-परताप्रतिपादनम्]

यद् उक्तं वेदान्त-वाक्यानि निर्विशेष-ज्ञानैकरस-वस्तु-मात्र-प्रतिपादन-पराणि, सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीत् इत्य् एवम् आदीनि-- इति तद् अयुक्तम्, एक-विज्ञानेन सर्व-विज्ञान-प्रतिज्ञोपपादन-मुखेन सच्-छब्द-वाच्यस्य परस्य ब्रह्मणो जगद्-उपादानत्वम्, जगिन्-निमत्तत्वम्, सर्वज्ञता, सर्व-शक्ति-योगः, सत्य-सङ्कल्पत्वम्, सर्वान्तरत्वम्, सर्वाधारत्वम्, सर्व-नियमनम् इत्य् आद्य् अनेक-कल्याण-गुण-विशिष्टताम्, कृत्स्नस्य जगतस् तद्-आत्मकतां च प्रतिपाद्य, एवम्भूत-ब्रह्मात्मकस् त्वम् असीति श्वेतकेतुं प्रत्युपदेशाय प्रवृत्तत्वात् प्रकरणस्य। प्रपञ्चितश् चायम् अर्थो वेदार्थसङ्ग्रहे। अत्राप्य् आरम्भणाधिकरणे निपुणतरम् उपपादियष्यते॥

[पर-विद्यायाः सविशेषत्व-व्यवस्थापनम्]

अथ परा यया तद् अक्षरम् [मुण्ड्।, १।१।५] इत्य् अत्रापि प्राकृतान् हेय-गुणान् प्रतिषिध्य नित्यत्व-विभुत्व-सूक्ष्मत्व-सर्व-गतत्वाव्ययत्व-भूत-योनित्व-सार्वज्ञ्यादि-कल्याण-गुण-योगौ परस्य ब्रह्मणः प्रतिपादितः॥

[शोधक-वाक्यान्तर्गत-सत्यादि-वाक्यानां सविशेष-परता]

सत्यं ज्ञानम् अनन्तं ब्रह्म [तै।, २।१।१] इत्य् अत्रापि सामानाधिकरण्यस्यानेक-विशेषण-विशष्टैकार्थाभिधान-व्युत्पत्त्या न निर्विशेष-वस्तु-सिद्धिः। प्रवृत्ति-निमित्त-भेदेनैकार्थ-वृत्तित्वं हि सामानाधिकरण्यम्। तत्र सत्य-ज्ञानादि-पद-मुख्यार्थैर् गुणैस् तत्-तद्-गुण-विरोध्याकार-प्रत्यनीकाकारैर् वा एकस्मिन्न् एवार्थे पदानां प्रवृत्तौ निमित्त-भेदोऽवश्याश्रयणीयः। इयांस् तु विशेषः-- एकस्मिन् पक्षे पदानां मुख्यार्थता; अपरस्मिंश् च तेषां लक्षणा। न चाज्ञानादीनां प्रत्यनीकता वस्तु-स्वरूपम् एव, एकेनैव पदेन स्वरूपं प्रतिपन्नम् इति पदान्तर-प्रयोग-वैयर्थ्यात्। तथा सति सामानाधिकरण्यासिद्धिश् च, एकस्मिन् वस्तुनि वर्तमानानां पदानां निमित्त-भेदानाश्रयणात्। न चैकस्यैवार्थस्य विशेषण-भेदेन विशिष्टताभेदाद् अनेकार्थत्वं पदानां सामानाधिकरण्य-विरोधि; एकस्यैव वस्तुनोऽनेक-विशेषण-विशिष्टता-प्रतिपादन-परत्वात् सामानाधिकरण्यस्य, भिन्न-प्रवृत्ति-निमित्तानां शब्दानाम् एकस्मिन्न् अर्थे वृत्तिः सामानाधिकरण्यम् इति हि शाब्दिकाः।

[कारण-वाक्यैकार्थ्यात् श्रुतीनां निर्विशेष-परताया अनूद्य निरासः]

यद् उक्तम्, एकम् एवाद्वितीयम् इत्य् अत्राद्वितीय-पदं गुणतोऽपि, सद्वितीयतां न सहते। अतः सर्व-शाखा-प्रत्यय-न्यायेन कारण-वाक्यानाम् अद्वितीय-वस्तु-प्रतिपादन-परत्वम् अभ्युपगमनीयम्; कारणतयोपलिक्षतस्याद्वितीयस्य ब्रह्मणो लक्षणम् इदम् उच्यते सत्यं ज्ञानम् अनन्तं ब्रह्म इति। अतो लिलक्षयिषितं ब्रह्म निर्गुणम् एव। अन्यथा निर्गुणम् [मन्त्रिकोपनिषत्] निरञ्जनम् [श्वे।, ६।१९] इत्य् आदिभिर् विरोधश् च-- इति तद् अनुपपन्नम्। जगद्-उपादानस्य ब्रह्मणः स्व-व्यतिरिक्ताधिष्ठात्रन्तर-निवारणेन विचित्र-शक्ति-योग-प्रतिपादन-परत्वाद् अद्वितीय-पदस्य। तथैव विचित्र-शक्ति-योगम् एवावगमयति-- तद् ऐक्षत बहुस्यां प्रजायेयेति तत् तेजोऽसृजत [छान्।, ६।२।३] इत्य् आदि। अविशेषेणाद्वितीयम् इत्य् उक्ते निमित्तान्तर-मात्र-निषेधः कथं ज्ञायत इति चेत्, सिसृक्षोर् ब्रह्मण उपादान-कारणत्वं सदेव सोम्येदम् अग्र आसीद् एकम् एव इति प्रतिपादितम्। कार्योत्पत्ति-स्वाभाव्येन बुद्धि-स्थं निमित्तान्तरम् इति तद् एवाद्वितीय-पदेन निषिद्ध्यत इत्य् अवगम्यते। सर्व-निषेधे हि स्वाभ्युपगताः सिषाधायिषिता नित्यत्वादयश् च निषिद्धाः स्युः॥

[सर्व-शाखा-प्रत्यय-न्यायस्य निर्विशेष-वाद-विपरीतत्वम्]

सर्व-शाखा-प्रत्ययन्यायश् चात्र भवतो विपरीत-फलः, सर्व-शाखासु कारणान्वयिना सर्वज्ञत्वादीनां गुणानाम् अत्रोपसंहार-हेतुत्वात्। अतः कारण-वाक्य-स्वभावाद् अपि सत्यं ज्ञानम् अनन्तं ब्रह्म इत्य् अनेन सविशेषम् एव प्रतिपाद्यत इति विज्ञायते॥

[शोधक-वाक्यान्तरैकार्थ्यस्य निर्विशेष-परत्व-ज्ञापकता-निरासः]

न च निर्गुण-वाक्य-विरोधः, प्राकृत-हेय-गुण-विषयत्वात् तेषां निर्गुणं, निरञ्जनं, निष्कलं, निष्क्रियं, शान्तम् इत्य् आदीनाम्। ज्ञान-मात्र-स्वरूप-वादिन्योऽपि श्रुतयो ब्रह्मणो ज्ञान-स्वरूपताम् अभिदधति; न तावता निर्विशेष-ज्ञान-मात्रम् एव तत्त्वम्, ज्ञातुर् एव ज्ञान-स्वरूपत्वात्। ज्ञान-स्वरूपस्यैव तस्य ज्ञानाश्रयत्वं मणि-द्युमणि-दीपादिवद् युक्तम् एवेत्य् उक्तम्। ज्ञातृत्वम् एव हि सर्वाः श्रुतयो वदन्ति यः सर्वज्ञः सर्ववित् [मुण्ड्।, १।१।९] तद् ऐक्षत सेयं देवतैक्षत [छान्।, ६।३।२], स ईक्षत लोकान् नु सृजा इति [ऐ।, १।१।१], नित्यो नित्यानां चेतनश् चेतनानाम् एको बहूनां यो विदधाति कामान् [कठ।, २।५।१३], ज्ञाज्ञौ द्वाव् अजाव् ईशानीशौ [श्वे।, १।९], तम् ईश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतम्। पतिं पतीनां परमं परस्ताद् विदाम देवं भुवनेशम् ईड्यम् [श्वे।, ६।७], न तस्य कार्यं करणं च विद्यते न तत्-समश् चाभ्यिधकश् च दृश्यते। परास्य शक्तिर् विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञान-बल-क्रिया च [श्वे।, ६।८], एष आत्मापहत-पाप्मा विजरो विमृत्युर् विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्य-कामः सत्य-सङ्कल्पः-- [छान्।, ८।१।५]-- इत्य् आद्याः श्रुतयो ज्ञातृत्व-प्रमुखान् कल्याण-गुणान् ज्ञान-स्वरूपस्यैव ब्रह्मणः स्वाभाविकान् वदन्ति, समस्त-हेय-रहिततां च॥

[श्रुत्यैव सगुण-निर्गुण-वाक्ययोर् विषय-विभाग-सिद्धिः]

निर्गुण-वाक्यानां सगुण-वाक्यानां च विषयम् अपहत-पाप्मा इत्य् आद्य् अपिपास इत्य् अन्तेन हेय-गुणान् प्रतिषिद्ध्य सत्य-कामः सत्य-सङ्कल्पः इति ब्रह्मणः कल्याण-गुणान् विदधतीयं श्रुतिर् एव विविनक्तीति सगुण-निर्गुण-वाक्ययोर् विरोधाभावाद् अन्यतरस्य मिथ्या-विषयताश्रयणम् अपि नाशङ्कनीयम्॥

[श्रुत्या ब्रह्मणि वाङ्-मनो-निवृत्ति-ज्ञापनात् निर्विशेष-सिद्धिर् इत्य् अस्य निरासः]

भीषास्माद् वातः पवते [तै।, २।८।१] इत्य् आदिना ब्रह्म-गुणान् आरभ्य ते ये शतम् [तै।, २।८।१] इत्य् अनुक्रमेण क्षेत्र-ज्ञानन्दातिशयम् उक्त्वा यतो वाचो निवर्तन्ते। अप्राप्य मनसा सह। आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् [तै।, २।९।१] इति ब्रह्मणः कल्याणगुणानन्त्यमत्यादरेण वदतीयं श्रुतिः॥

[स्ववाक्यैकदेशेनापि ब्रह्मणः सविशेषता]

सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपिश्चता [तै।, २।१।२] इति ब्रह्म-वेदन-फलम् अवगमयद् वाक्यं परस्य विपिश्चतो ब्रह्मणो गुणानन्त्यं ब्रवीति। विपश्चिता ब्रह्मणा सह सर्वान् कामान् समश्नुते। काम्यन्त इति कामाः-- कल्याण-गुणाः। ब्रह्मणा सह तद्-गुणान् सर्वान् अश्नुत इत्य् अर्थः। दहर-विद्यायां तस्मिन् यद्-अन्तस् तद्-अन्वेष्टव्यम् [छान्।, ८।१।१] इतिवद् गुण-प्राधान्यं वक्तुं सहशब्दः। फलोपासनयोः प्रकारैक्यं यथाक्रतुर् अस्मिन् लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति [छान्।, ३।१४।१] इति श्रुत्यैव सिद्धम्॥

[ज्ञेयत्व-निषेध-पर-श्रुत्या निर्विशेषता-सिद्धिर् इत्य् अस्य निरासः]

यस्यामतं तस्य मतम् अविज्ञातं विजानताम् [केन। २।३] इति ब्रह्मणो ज्ञानाविषयत्वम् उक्तं चेद् ब्रह्मविद् आप्नोति परम् [तै।, १।१] ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति [मुण्ड्।, ३।२।९] इति ज्ञानान् मोक्षोपदेशो न स्यात्। असन्न् एव स भवति, असद् ब्रह्मेति वेद चेद् अस्ति ब्रह्मेति चेद् वेद, सन्तम् एनं ततो विदुः [तै।, २।६।११] इति ब्रह्म-विषय-ज्ञानासद्भाव-सद्भावाभ्यात्म-नाशम् आत्म-सत्तां च वदति। अतो ब्रह्म-विषय-वेदनम् एवापवर्गोपायं सर्वाः श्रुतयो विदधति॥

[उपासनात्मक-ज्ञानाविषयत्व-पक्ष-दूषणम्]

ज्ञानं चोपासनात्मकम्। उपास्यं च ब्रह्म सगुणम् इत्य् उक्तम्।

यतो वाचो निवर्तन्ते। अप्राप्य मनसा सह [तै।, २।९।१] इति ब्रह्मणोऽनन्तस्य अपरिच्छिन्न-गुणस्य वाङ्-मनसयोर् एतावद् इति परिच्छेदायोग्यत्व-श्रवणेन ब्रह्मैतावद् इति ब्रह्म-परिच्छेद-ज्ञानवतां ब्रह्माविज्ञात-ममतम् इत्य् उक्तम्, अपरिच्छिन्नत्वाद् ब्रह्मणः। अन्यथा यस्यामतं तस्य मतम्, विज्ञातम् अविजानताम् इति मतत्व-विज्ञातत्व-वचनं तत्रैव विरुध्यते॥

[ज्ञातृत्व-निषेध-शङ्का-परिहारः]

यत् तु-- न दृष्टेर् द्रष्टारं-- न मतेर् मन्तारम् [बृहद्।, ५।४] इति श्रुतिर् दृष्टेर् मतेर् व्यतिरिक्तं द्रष्टारं मन्तारं च प्रतिषेधति-- इति; तदागन्तुक-चैतन्य-गुण-योगितया ज्ञातुर् अज्ञान-स्वरूपतां कुतर्क-सिद्धां मत्वा न तथात्मानं पश्येः, न मन्वीथाः; अपि तु द्रष्टारं मन्तारम् अप्य् आत्मानं दृष्टि-मति-रूपम् एव पश्येर् इत्य् अभिदधातीति परिहृतम्। अथवा दृष्टेर् द्रष्टारं मतेर् मन्तारं जीवात्मानं प्रतिषिध्य सर्व-भूतान्तरात्मानं परमात्मानम् एवोपास्वेति वाक्यार्थः; अन्यथा विज्ञातारम् अरे केन विजानीयात् [बृहद्।, ४।४।१४] इत्य् आदिज् ञातृत्व-श्रुति-विरोधश् च॥

आनन्दत्वानन्दित्वयोर् अविरोधत्व-भेद-तन्-निषेध-श्रुतीनाम् अविरोधत्व-समर्थनम्

[आर्थ-गुण-निषेधान्तर-परिहारः]

आनन्दो ब्रह्म [तै।, ३।६।१] इत्य् आनन्दमात्रमेव ब्रह्म-स्वरूपं प्रतीयत इति यद् उक्तम्-- तज्-ज्ञानाश्रयस्य ब्रह्मणो ज्ञानं स्वरूपम् इति वदतीति परिहृतम्। ज्ञानम् एव ह्य् अनुकूलम् आनन्द इत्य् उच्यते। विज्ञानम् आनन्दं ब्रह्म [बृहद्।, ५।९।२८] इत्य् आनन्द-रूपम् एव ज्ञानं ब्रह्मेत्य् अर्थः। अत एव भवताम् एकरसता। अस्य ज्ञान-स्वरूपस्यैव ज्ञातृत्वम् अपि श्रुति-शत-समधिगतम् इत्य् उक्तम्। तद्वद् एव स एको ब्रह्मण आनन्दः [तै।, २।८।४], आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् [तै।, २।९।१] इति व्यतिरेक-निर्देशाच् च नानन्द-मात्रं ब्रह्म, अपि त्व् आनन्दि। ज्ञातृत्वम् एव ह्य् आनन्दित्वम्॥

[भेद-निषेध-परतया शङ्कितानां श्रुतीनां समीचीना योजना]

यद् इदम् उक्तं यत्र हि द्वैतम् इव भवति [बृहद्।, ४।४।१४], नेह नानास्ति किञ्चन [बृहद्।, ६।४।१९], मृत्योः स मृत्युम् आप्नोति य इह नानेव पश्यति, यत्र त्व् अस्य सर्वम् आत्मैवाभूत् तत् केन कं पश्येत् [बृहद्।, ४।४।१४] इति भेद-निषेधो बहुधा दृश्यत इति, तत् कृत्स्नस्य जगतो ब्रह्म-कार्यतया तद्-अन्तर्यामिकतया च तद्-आत्मकत्वेनैक्यात्, तत्-प्रत्यनीक-नानात्वं प्रतिषिद्ध्यते। न पुनर् बहु स्यां प्रजायेय इति बहु-भवन-सङ्कल्प-पूर्वकं ब्रह्मणो नानात्वं श्रुति-सिद्धं प्रतिषिध्यत इति परिहृतम्। नानात्व-निषेधादि-यम-परमार्थ-विषयेति चेन् न, प्रत्यक्षादि-सकल-प्रमाणानवगतं नानात्वं दुरारोहं ब्रह्मणः प्रतिपाद्य तद् एव बाध्यत इत्य् उपहास्यम् इदम्॥

यदा ह्य् एवैष एतस्मिन्न् उदरम् अन्तरं कुरुते अथ तस्य भयं भवति [तै।, २।७।२], इति ब्रह्मणि नानात्वं पश्यतो भय-प्राप्तिर् इति यद् उक्तम्; तद् असत् सर्वं खल्व् इदं ब्रह्म तज् जलान् इति शान्त उपासीत [छान्।, ३।१४।१] इति तन्-नानात्वानुसन्धानस्य शान्ति-हेतुत्वोपदेशात्। तथा हि सर्वस्य जगतस् तद्-उत्पत्ति-स्थिति-लय-कर्मतया तद्-आत्मकत्वानुसन्धानेनात्र शान्तिर् विधीयते। अतो यथावस्थित-देव-तिर्यङ्-मनुष्य-स्थावरादि-भेद-भिन्नं जगद् ब्रह्मात्मकम् इत्य् अनुसन्धानस्य शान्ति-हेतुतया अभय-प्राप्ति-हेतुत्वेन न भय-हेतुत्व-प्रसङ्गः। एवं तर्हि, अथ तस्य भयं भवति इति किम् उच्यते। इदम् उच्यते--- यदा ह्य् एवैष एतस्मिन्न् अदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते। अथ सोऽभयं गतो भवति [तै।, २।७।२] इत्य् उभय-प्राप्ति-हेतुत्वेन ब्रह्मणि या प्रतिष्ठाभिहिता; तस्या विच्छेदे भयं भवतीति। यथोक्तं महर्षिभिः--

यन् मुहूर्तं क्षणं वापि वासुदेवो न चिन्त्यते।

सा हानिस् तन् महच् छिद्रं सा भ्रान्तिः सा च विक्रिया॥ [ग।पु।पूर्व, २।२२।२२]

इत्य् आदि। ब्रह्मणि प्रतिष्ठाया अन्तरम् अवकाशो विच्छेद एव॥

[गीतोक्ति-विरोध-शङ्का-परिहारौ]

यद् उक्तं न स्थानतोऽपि [ब्र। सू। ३।३।११] इति सर्व-विशेष-रहितं ब्रह्मेति च वक्ष्यतीति; तन् न सविशेषं ब्रह्मेत्य् एव हि तत्र वक्ष्यति। माया मात्रं तु [ब्र। सू। ३।३।३] इति च स्वाप्नानाम् अप्य् अर्थानां जागिरतावस्थानुभूत-पदार्थ-वैधर्म्येण माया-मात्रत्वम् उच्यत इति जागरितावस्थानुभूतानाम् इव पारमार्थिकत्वम् एव वक्ष्यति॥

अथ स्मृति-पुराण-घट्टः

[स्मृति-पुराणयोर् अपि सविशेष-परत्वम्]

स्मृति-पुराणयोर् अपि निर्विशेष-ज्ञान-मात्रम् एव परमार्थोऽन्यद् अपारमार्थिकम् इति प्रतीयत इति यद् अभिहितं तद् असत्--

यो माम् अजम् अनादिं च वेत्ति लोक-महेश्वरम्॥ [भ। गी।, १०।३ ]

मत्-स्थानि सर्व-भूतानि न चाहं तेष्व् अवस्थितः॥

न च मत्-स्थानि भूतानि पश्य मे योगम् ऐश्वरम्।

भूत-भृन् न च भूत-स्थो ममात्मा भूत-भावनः॥ [भ। गी।, ९।४।५]

अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस् तथा॥

मत्तः परतरं नान्यत् किञ्चिद् अस्ति धनञ्जय।

मयि सर्वम् इदं प्रोतं सूत्रे मणि-गणा इव॥ [भ। गी।, ७।६-७]

विष्टभ्याहम् इदं कृत्स्नम् एकांशेन स्थितो जगत्॥ [भ। गी।, १०।४२]

उत्तमः पुरुषस् त्व् अन्यः परमात्मेत्य् उदाहृतः।

यो लोक-त्रयम् आविश्य बिभर्त्य् अव्यय ईश्वरः॥

यस्मात् क्षरम् अतीतोऽहम् अक्षराद् अपि चोत्तमः।

अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः॥ [भ। गी।, १५।१७-१८]

स सर्व-भूत-प्रकृतिं विकारान् गुणादि-दोषांश् च मुने व्यतीतः॥

अतीत-सर्वावरणोऽखिलात्मा तेनास्तृतं यद् भुवनान्तराले॥

समस्त-कल्याण-गुणात्मकोऽसौ स्व-शक्ति-लेशोद्धृत-भूत-सर्गः।

इच्छा-गृहीताभिमतोरु-देहः संसाधिताशेष-जगद्-धितोऽसौ॥

तेजो-बलैश्वर्य-महावबोध-सुवीर्य-शक्त्य्-आदि-गुणैक-राशिः।

परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः सन्ति परावरेशे॥

स ईश्वरो व्यष्टि-समष्टि-रूपोऽव्यक्त-स्वरूपः प्रकट-स्वरूपः।

सर्वेश्वरः सर्व-दृक् सर्व-वेत्ता समस्त-शक्तिः परमेश्वराख्यः॥

संज्ञायते येन तद् अस्त-दोषं शुद्धं परं निर्मलम् एक-रूपम्।

सन्दृश्यते वाप्य् अधिगम्यते वा तज्-ज्ञानम् अज्ञानम् अतोऽन्यद् उक्तम्। [वि। पु।, ६।५।८३।८७]

शुद्धे महा-विभूत्य्-आख्ये परे ब्रह्मणि शब्द्यते।

मैत्रेय भगवच्-छब्दः सर्व-कारण-कारणे॥

सम्भर्तेति तथा भर्ता भकारोऽर्थ-द्वयान्वितः।

नेता गमियता स्रष्टा गकारार्थस् तथा मुने॥

ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः।

ज्ञान-वैराग्ययोश् चैव षण्णां भग इतीरणा॥

वसन्ति तत्र भूतानि भूतात्मन्य् अखिलात्मनि।

स च भूतेष्व् अशेषेषु वकारार्थस् ततोऽव्ययः॥ [वि। पु।, ६।५९;७२।,७५]

ज्ञान-शक्ति-बलैश्वर्य-वीर्य-तेजांस्य् अशेषतः।

भगवच्-छब्द-वाच्यानि विना हेयैर् गुणादिभिः॥ [वि। पु।, ६।५।७९]

एवम् एष महा-शब्दो मैत्रेय भगवान् इति।

परम-ब्रह्म-भूतस्य वासुदेवस्य नान्यगः॥

तत्र पूज्य-पदार्थोक्तिः परिभाषा-समन्वितः।

शब्दोऽयं नोपचारेण ह्य् अन्यत्र ह्य् उपचारतः॥ [वि। पु।, ६।५।७६-७७]

समस्ताः शक्तायश् चैता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः।

तद्-विश्व-रूप-वैरूप्यं रूपम् अन्यद् धरेर् महत्।

समस्त-शक्ति-रूपाणि तत् करोति जनेश्वर।

देव-तिर्यङ्-मनुष्याख्याश् चेष्टावन्ति स्व-लीलया।

जगताम् उपकाराय न सा कर्म-निमित्त-जा।

चेष्टा तस्याप्रमेयस्य व्यापि-न्यव्याहतात्मिका॥ [वि। पु।, ६।७।७०-७२]

एवं प्रकारम् अमलं नित्यं व्यापकम् अक्षयम्।

समस्त-हेय-रहितं विष्ण्व्-आख्यं परमं पदम्॥ [वि। पु।, १।२२।५३]

परः पराणां परमः परमात्मात्म-संस्थितः।

रूप-वर्णादि-निर्देश-विशेषण-विवर्जितः॥

अपक्ष्य-विनाशाभ्यां परिणामर्द्धि-जन्मभिः।

वर्जितः शक्यते वक्तुं यः सदास्तीति केवलम्॥

सर्वत्रासौ समस्तं च वसत्य् अत्रेति वै यतः।

ततः स वासुदेवेति विद्वद्भिः परिपठ्यते॥ [वि। पु।, १।२।१०-१२]

तद् ब्रह्म परमं नित्यम् अजम् अक्षरम् अव्ययम्।

एक-स्वरूपं च सदा हेयाभावाच् च निर्मलम्॥

तद् एव सर्वम् एवैतद् व्यक्ताव्यक्तस्य रूपवत्।

तथा पुरुष-रूपेण काल-रूपेण च स्थितम्॥ [वि। पु।१।२।१३।१४]

प्रकृतिर् या मयाख्याता व्यक्ताव्यक्त-स्वरूपिणी।

पुरुषश् चाप्य् उभाव् एतौ लीयेते परमात्मनि॥

परमात्मा च सर्वेषाम् आधारः परमेश्वरः।

विष्णु-नामा स वेदेषु वेदान्तेषु च गीयते॥ [वि। पु।, ६।४।३९-४०]

द्वे रूपे ब्रह्मणस् तस्य मूर्तं चामूर्तम् एव च।

क्षराक्षर-स्वरूपे ते सर्व-भूतेषु च स्थिते॥

अक्षरं तत् परं ब्रह्म क्षरं सर्वम् इदं जगत्।

एक-देश-स्थितस्याग्नेर् ज्योत्स्ना विस्तारिणी यथा॥

परस्य ब्रह्मणः शक्तिस् तथेदम् अखिलं जगत्॥ [वि। पु।, १।२२।५५-५७]

विष्णु-शक्तिः परा प्रोक्ता क्षेत्र-ज्ञाख्या तथापरा।

अविद्या कर्म-संज्ञान्या तृतीया शक्तिर् इष्यते॥

यया क्षेत्रज्ञ-शक्तिः सा वेष्टिता नृप सर्वगा।

संसार-तापान् अखिलान् अवाप्नोत्य् अतिसन्ततान्॥

तया तिरोहितत्वाच् च शक्तिः क्षेत्रज्ञ-संज्ञिता।

सर्व-भूतेषु भूपाल तारतम्येन वर्तते॥ [वि। पु।, ६।७।६१।६३]

प्रधानं च पुमांश् चैव सर्व-भूतात्म-भूतया।

विष्णु-शक्त्या महा-बुद्धे वृतौ संश्रय-धर्मिणौ॥

तयोः सैव पृथग्-भाव-कारणं संश्रयस्य च॥

यथा सक्तं जले वातो बिभर्ति कणिका-शतम्।

शक्तिः सापि तथा विष्णोः प्रधान-पुरुषात्मनः॥ [वि। पु। २।७।२९-३१]

तद् एतद् अक्षयं नित्यं जगन् मुनि-वराखिलम्।

आविर्भाव-तिरोभाव-जन्म-नाश-विकल्पवत्॥ [वि। पु।, १।२२।६० ]

इत्य् आदिना परं ब्रह्म स्वभावत एव निरस्त-निखिल-दोष-गन्धं समस्त-कल्याण-गुणात्मकं जगद्-उत्पत्ति-स्थिति-संहारान्तः-प्रवेश-नियमनादि-लीलं प्रतिपाद्य कृत्स्नस्य चिद्-अचिद्-वस्तुनः सर्वावस्था-वस्थितस्य, पारमार्थिकस्यैव परस्य ब्रह्मणः शरीरतया रूपत्वम्, शरीर-रूप-तन्व्-अंश-शक्ति-विभूत्य्-आदि-शब्दैस् तत्-तच्-छब्द-सामानाधिकरण्येन चाभिधाय तद्-विभूति-भूतस्य चिद्-वस्तुनः स्वरूपेण अवस्थितम् अचिन्-मिश्रतया क्षेत्रज्ञ-रूपेण स्थितिं चोक्त्वा, क्षेत्रज्ञावस्थायां पुण्य-पापात्मक-कर्म-रूपाविद्या-वेष्टितत्वेन स्वाभाविक-ज्ञान-रूपत्वाननुसन्धानम् अचिद्-रूपार्थाकारतया अनुसन्धानं च प्रतिपादितम् इति, परं ब्रह्म सविशेषम्, तद्-विभूति-भूतं जगद् अपि पारमार्थिकम् एवेति ज्ञायते॥

परोक्त-स्मृति-पुराण-वचनानां समीचीनार्थ-कथनम्

[प्रत्यस्तमितेत्य् आदि श्लोकार्थः]

प्रत्यस्तमित-भेदम् [वि। पु।, ६।७।५३] इत्य् अत्र देव-मनुष्यादि-प्रकृति-परिणाम-विशेष-संसृष्टस्य अप्य् आत्मनः स्वरूपं तद्-गत-भेद-रहितत्वेन तद्-भेद-वाचि-देवादि-शब्दागोचरं ज्ञान-सत्तैक-लक्षणं स्व-संवेद्यं योग-युङ्-मनसो न गोचर इत्य् उच्यत इति, अनेन न प्रपञ्चापलापः। कथम् इदम् अवगम्यत इति चेत्;

[प्रकरणाद् उक्तार्थ-निश्चयः]

तद् उच्यते-- अस्मिन् प्रकरणे संसारैक-भेष-जतया योगम् अभिधाय योगावयवान् प्रत्याहार-पर्यन्तांश् चोक्त्वा, धारणा-सिद्ध्य्-अर्थं शुभाश्रयं वक्तुं परस्य ब्रह्मणो विष्णोः शक्ति-शब्दाभिधेयं रूप-द्वयं मूर्तामूर्त-विभागेन प्रतिपाद्य, तृतीय-शक्ति-रूप-कर्माख्या-विद्यावेष्टितम् अचिद्-विशिष्टं क्षेत्रज्ञं मूर्ताख्य-विभागं भावना-त्रयान्वयाद् अशुभम् इत्य् उक्त्वा, द्वितीयस्य कर्माख्या-विद्या-विरहिणः अचिद्-वियुक्तस्य ज्ञानैकाकारस्यामूर्ताख्य-विभागस्य निष्पन्न-योगि-ध्येयतया योग-युङ्-मनसोऽनालम्बनतया स्वतः शुद्धि-विरहाच् च शुभाश्रयत्वं प्रतिषिध्य, पर-शक्ति-रूपम् इदम् अमूर्तम् अपर-शक्ति-रूपं क्षेत्रज्ञाख्य-मूर्तं च पर-शक्ति-रूपस्यात्मनः क्षेत्रज्ञतापत्ति-हेतु-भूत-तृतीय-शक्त्याख्य-कर्म-रूपाविद्या चेत्य् एतच्-छक्ति-त्रयाश्रयो भगवद्-असाधारणम् आदित्य-वर्णम् इत्य् आदि वेदान्त-सिद्धं मूर्त-रूपं शुभाश्रय इत्य् उक्तम्। अत्र परिशुद्धात्म-स्वरूपस्य शुभाश्रयतानर्हातां वक्तुं प्रत्यस्तमित-भेदं यत् इत्य् उच्यते। तथा हि--

न तद् योग-युजां शक्यं नृप चिन्तयितुं यतः। द्वितीयं विष्णु-संज्ञस्य योगि-ध्येयं परं पदम्॥

समस्ताः शक्तयश् चैता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः। तद् विश्वरूप-वैरूप्यं रूपम् अन्यद् धरेर् महत्॥ [वि। पु। ६।७।५५;६९-७०]

इति च वदति।

[शुभाश्रय-स्वरूप-निष्कर्षः]

तथा चतुर्मुख-सनक-सनन्दनादीनां जगद्-अन्तर्वर्तिनाम् अविद्यावेष्टितत्वेन शुभाश्रयतानर्हाताम् उक्त्वा बद्धानाम् एव पश्चाद् योगेनोद्भूत-बोधानां स्व-स्वरूपापन्नानां च स्वतः शुद्धि-विरहाद् भगवता शौनकेन शुभाश्रयता निषिद्धा--

आब्रह्म-स्तम्भ-पर्यन्ता जगद्-अन्तर्-व्यवस्थिताः।

प्राणिनः कर्म-जनित-संसार-वश-वर्तिनः॥

यतस् ततो न ते ध्याने ध्यानिनाम् उपकारकाः।

अविद्यान्तर्गताः सर्वे ते हि संसार-गोचराः॥

पश्चाद् उद्भूत-बोधाश् च ध्याने नैवोपकारकाः।

नैसर्गिको न वै बोधस् तेषाम् अप्य् अन्यतो यतः॥

तस्मात् तद् अमलं ब्रह्म निसर्गाद् एव बोधवत्॥ [भविष्य पु। १०४।२३।२६]

इत्य् आदिना परस्य ब्रह्मणो विष्णोः स्वरूपं स्वासाधारणम् एव शुभाश्रय इत्य् उक्तम्। अतोऽत्र न भेदापलापः प्रतीयते॥

ज्ञान-स्वरूपम् [वि। पु।, १।४।४०] इत्य् अत्रापि ज्ञान-व्यतिरिक्तस्यार्थ-जातस्य कृत्स्नस्य न मिथ्यात्वं प्रतिपाद्यते, ज्ञान-स्वरूपस्यात्मनो देव-मनुष्याद्य्-अर्थाकारेणावभासो भ्रान्तिर् इत्य् एतावन् मात्र-वचनात्। न हि शुक्तिकाया रजततयावभासो भ्रान्तिर् इत्य् उक्ते जगति कृत्स्नं रजत-जातं मिथ्या भवति। जगद्-ब्रह्मणोः सामानाधिकरण्येनैक्य-प्रतीतेः, ब्रह्मणो ज्ञान-स्वरूपस्यार्थाकारता भ्रान्तिर् इत्य् उक्ते सत्यर्थ-जातस्य कृत्स्नस्य मिथ्यात्वम् उक्तं स्याद् इति चेत्; तद् असत्; अस्मिञ् शास्त्रे परस्य ब्रह्मणो विष्णोर् निरस्ताज्ञानादि-निखिल-दोष-गन्धस्य समस्त-कल्याण-गुणात्मकस्य महा-विभूतेः प्रतिपन्नतया तस्य भ्रान्ति-दर्शनासम्भवात्। सामानाधिकरण्येनैक्य-प्रतिपादनं च बाधासहम्, अविरुद्धं चेत्य् अनन्तरम् एवोपपादियष्यते। अतोऽयम् अपि श्लोको नार्थ-स्वरूपस्य बाधकः॥

उपबृंहण-विधि-निरूपणम्

तथा हि-- यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते। येन जातानि जीवन्ति। यत् प्रयन्त्य् अभिसंविशन्ति। तद् विजिज्ञासस्व। तद् ब्रह्म [तै।, ३।१] इति जगज्-जन्मादि-कारणं ब्रह्मेत्य् अवसिते सति, इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत्। बिभेत्य् अल्प-श्रुताद् वेदो मामयं प्रतरिष्यति॥ [भारतम्, १।१।२७३] इति शास्त्रेणार्थस्य इतिहास-पुराणाभ्याम् उपबृंहणं कार्यम् इति विज्ञायते। उपबृंहणं नाम विदित-सकल-वेद-तद्-अर्थानां स्वयोग-महिम-साक्षात्-कृत-वेद-तत्त्वार्थानां वाक्यैः स्वावगत-वेद-वाक्यार्थ-व्यक्ती-करणम्। सकल-शाखागतस्य वाक्यार्थस्याल्प-भागश्रवणाद् दुरवगमत्वेन तेन विना निश्चयायोगाद् उपबृंहणं हि कार्यम् एव॥

[विष्णु-पुराण-प्राशस्त्यम्]

तत्र पुलस्त्य-वसिष्ठ-वर-प्रदान-लब्ध-पर-देवता-पारमार्थ्य-ज्ञानवतो भगवतः पराशरात् स्वावगत वेदार्थोपबृंहणम् इच्छन् मैत्रेयः परिपप्रच्छ--

सोऽहम् इच्छामि धर्म-ज्ञ श्रोतुं त्वत्तो यथा जगत्। बभूव भूयश् च यथा महा-भाग भविष्यति॥

यन् मयं च जगद् ब्रह्मन् यतश् चैतच् चराचरम्। लीनम् आसीद् यथा यत्र लयम् एष्यति यत्र च॥ [वि। पु।, १।१।४।५] इत्य् आदिना॥

अत्र ब्रह्म-स्वरूप-विशेष-तद्-विभूति-भेद-प्रकार-तद्-आराधन-स्वरूप-फल-विशेषाश् च पृष्टाः। ब्रह्म-स्वरूप-विशेष-प्रश्नेषु यतश् चैतच् चराचरम् इति निमित्तोपादानयोः पृष्टत्वाद् यन्-मयम् इत्य् अनेन सृष्टि-स्थिति-लय-कर्म-भूतं जगत् किम्-आत्मकम् इति पृष्टम्। तस्य चोत्तरं जगच् च स इति। इदं च तादात्म्यम् अन्तर्यामि-रूपेणात्मतया व्याप्ति-कृतम्। न तु व्याप्य-व्यापकयोर् वस्त्व् ऐक्य-कृतम्। यन्-मयम् इति प्रश्नस्योत्तरत्वाज् जगच् च स इति सामानाधिकरण्यस्य। यन्-मयम् इति मयड् अत्र न विकारार्थः, पृथक्-प्रश्न-वैयर्थ्यात्। नापि प्राण-मयादिवत् स्वार्थिकः, जगच् च स इत्य् उत्तरानुपपत्तेस् तदा हि विष्णुर् एवेत्य् उत्तरम् अभिवष्यत्। अतः प्राचुर्यार्थ एव। तत्-प्रकृत-वचने मयट् [अष्टा, ५।४।२१] इति मयट्। कृत्स्नं च जगत् तच्-छरीरतया तत्-प्रचुरम् एव। तस्माद् यन्-मयम् इत्य् अस्य प्रतिवचनं जगच् च स इति सामानाधिकरण्यं जगद् ब्रह्मणोः शरीरात्म-भाव-निबन्धनम् इति निश्चीयते। अन्यथा निर्विशेष-वस्तु-प्रतिपादन-परे शास्त्रेऽभ्युपगम्यमाने सर्वाण्य् एतानि प्रश्न-प्रतिवचनानि न सङ्गच्छन्ते। तद्-विवरण-रूपं कृत्स्नं च शास्त्रं न सङ्गच्छते। तथा हि सति प्रपञ्च-भ्रमस्य किम् अधिष्ठानम् इत्य् एवं रूपस्यैकस्य प्रश्नस्य निर्विशेष-ज्ञान-मात्रम् इत्य् एवं रूपम् एकम् एवोत्तरं स्यात्॥

[सामानाधिकरण्यस्यैक्य-परत्वे विरोधः]

जगद् ब्रह्मणोर् एक-द्रव्यत्व-परे च सामानाधिकरण्ये सत्य-सङ्कल्पत्वादि-कल्याण-गुणैकतानता निखिल-हेय-प्रत्यनीकता च बाध्येत। सर्वाशुभास्पदं च ब्रह्म भवेत्। आत्म-शरीर-भाव एवेदं सामानाधिकरण्यं मुख्य-वृत्तम् इति स्थाप्यते॥ अतो विष्णोः सकाशाद् उद्भूतं जगत् तत्रैव च स्थितम्।

स्थिति-संयम-कर्तासौ जगतोऽस्य जगच् च सः॥ [वि। पु।, १।१।३१]

इति सङ्ग्रहेणोक्तम् अर्थं परः पराणाम् इत्य् आरभ्य विस्तरेण वक्तुं पर-ब्रह्म-भूतं भगवन्तं विष्णुं स्वेनैव स्वरूपेणावस्थितम् अविकाराय इति श्लोकेन प्रथमं प्रणम्य तम् एव हिरण्यगर्भस्वावतार-शङ्कर-रूप-त्रि-मूर्ति-प्रधान-काल-क्षेत्रज्ञ-समष्टि-व्यष्टि-रूपेणावस्थितं च नमस्करोति। तत्र ज्ञान-स्वरूपम् इत्य् अयं श्लोकः क्षेत्रज्ञ-व्यष्ट्य्-आत्मनावस्थितस्य परमात्मनः स्वभावम् आह। तस्मान् नात्र निर्विशेष-वस्तु-प्रतीतिः॥

[निर्विशेष-ज्ञान-परत्वे पश्चात्तन-प्रश्नोत्तराननुगुणत्वम्]

यदि निर्विशेष-ज्ञान-रूप-ब्रह्माधिष्ठान-भ्रम-प्रतिपादन-परं शास्त्रम्; तर्हि---

निर्गुणस्याप्रमेयस्य शुद्धस्याप्य् अमलात्मनः।

कथं सर्गादि-कर्तृत्वं ब्रह्मणोऽभ्युपगम्यते॥ इति चोद्यं,

शक्तयः सर्व-भवानाम् अचिन्त्य-ज्ञान-गोचराः।

यतोऽतो ब्रह्मणस् तास् तु सर्गाद्या भाव-शक्तयः॥

भवन्ति तपतां श्रेष्ठ पावकस्य यथोष्णता॥ [वि। पु।, १।३।१।२]

इति परिहारश् च न घटते। तथा हि सति-- निर्गुणस्य ब्रह्मणः कथं सर्गादि-कर्तृत्वं न ब्रह्मणः पारमार्थिकः सर्गः; अपि तु भ्रान्ति-परिकल्पितः-- इति चोद्यपरिहारौ स्याताम्॥

[प्रश्न-तद्-उत्तरयोर् नैज आशयः]

उत्पत्त्य्-आदि-कार्यं सत्त्वादि-गुण-युक्तापरिपूर्ण-कर्म-वश्येषु दृष्टम् इति सत्त्वादि-गुण-रहितस्य परिपूर्णस्याकर्म-वश्यस्य कर्म-सम्बन्धानर्हास्य कथं सर्गादि-कर्तृत्वम् अभ्युपगम्यत इति चोद्यम्। दृष्ट-सकल-विसजातीयस्य ब्रह्मणो यथोदित-स्वभावस्यैव जलादि-विसजातीयस्याग्न्यादेर् औष्ण्यादि-शक्ति-योगवत् सर्व-शक्ति-योगो न विरुध्यत इति परिहारः॥

[वराह-चतुः-श्लोकी-व्याख्यानम्]

परमार्थस् त्वम् एवैकः [वि। पु।, १।४।३८] इत्य् आद्य् अपि न कृत्स्नस्यापारमार्थ्यं वदति। अपि तु कृत्स्नस्य तद्-आत्मकतया तद्-व्यतिरेकेणावस्थितस्यापारमार्थ्यम्। तद् एवोपपादयति-- तवैष महिमा येन व्याप्तम् एतच् चराचरम् [वि। पु।, १।४।३८] इति। येन त्वयेदं चराचरं व्याप्तम्; अतस् त्वद्-आत्मकम् एवेदं सर्वम् इति त्वद्-अन्यः कोऽपि नास्ति। अतः सर्वात्मतया त्वम् एवैकः परमार्थः। अत इदम् उच्यते तवैष महिमा, या सर्व-व्याप्तिः, इति। अन्यथा तवैषा भ्रान्तिर् इति वक्तव्यम्। जगतः पते त्वम् इत्य् आदीनां पदानां लक्षणा च स्यात्। लीलया महीमुद्धरतो भगवतो महावराहस्य स्तुति-प्रकरण-विरोधश् च॥

यतः कृत्स्नं जगज् ज्ञानात्मना त्वयात्मतया व्याप्तत्वेन तव मूर्तम्। तस्मात् त्वद्-आत्मकत्वानुभव-साधन-योग-विरहिण एतत् केवल-देव-मनुष्यादि-रूपम् इति भ्रान्ति-ज्ञानेन पश्यन्तीत्य् आह यद् एतद् दृश्यते इति॥ न केवलं वस्तुतस् त्वद्-आत्मकं जगद्-देव-मनुष्याद्य्-आत्मकम् इति दर्शनम् एव भ्रमः; ज्ञानाकाराणामात्मनां देव-मनुष्याद्य्-अर्थाकारत्व-दर्शनम् अपि भ्रम इत्य् आह ज्ञान-स्वरूपम् अखिलम् इति॥

ये पुनर् बुद्धिमन्तो ज्ञान-स्वरूपात्मविदः सर्वस्य भगवद्-आत्मकत्वानुभव-साधन-योग-योग्य-परिशुद्ध-मनसश् च ते देव-मनुष्यादि-प्रकृति-परिणाम-विशेष-शरीर-रूपम् इदम् अखिलं जगच्-छरीरातिरिक्त-ज्ञान-स्वरूपात्मकं त्वच्-छरीरं च पश्यन्तीत्य् आह ये तु ज्ञान-विदः इति। अन्यथा श्लोकानां पौनरुक्त्यम्, पदानां लक्षणा, अर्थ-विरोधः, प्रकरण-विरोधः, शास्त्र-तात्पर्य-विरोधश् च॥

[प्रकार्य्-अद्वैत-प्रकाराद्वैत-विवेकः]

तस्यात्म-पर-देहेषु सतोऽप्य् एक-मयम् [वि। पु।, २।१४।३१] इत्य् अत्र सर्वेष्व् आत्मसु ज्ञानैकाकारतया समानेषु सत्सु देव-मनुष्यादि-प्रकृति-परिणाम-विशेष-रूप-पिण्ड-संसर्ग-कृतम् आत्मसु देवाद्य्-आकारेण द्वैत-दर्शनम् अतथ्यम् इत्य् उच्यते। पिण्ड-गतम् आत्मगतम् अपि द्वैतं न प्रतिषिध्यते। देव-मनुष्यादि-विविध-विचित्र-पिण्डेषु वर्तमानं सर्वम् आत्म-वस्तु समम् इत्य् अर्थः। यथोक्तं भगवता शुनि चैव श्व-पाके च पण्डिताः सम-दर्शिनः [भ। गी।, ५।१८] निर्दोषं हि समं ब्रह्म [भ। गी।, ५।१९] इत्य् आदिषु। तस्यात्म-पर-देहेषु सतोऽपि, इति देहातिरिक्ते वस्तुनि स्व-पर-विभागस्योक्तत्वात्॥

यद्य् अन्योऽस्ति परः कोऽपि, इत्य् अत्रापि नात्मैक्यं प्रतीयते। यदि मत्तः परः कोऽप्य् अन्य इत्य् एकस्मिन्न् अर्थे पर-शब्दान्य-शब्दयोः प्रयोगायोगात् तत्र पर-शब्दः स्व-व्यतिरिक्तात्म-वचनः। अन्य-शब्दस् तस्यापि ज्ञानैकाकारत्वाद् अन्याकारत्व-प्रतिषेधार्थः। एतद् उक्तं भवति-- यदि मद्-व्यतिरिक्तः कोऽप्य् आत्मा मद्-आकार-भूत-ज्ञानाकाराद् अन्याकारोऽस्ति, तदाहम् एवमाकारः; अयं चान्यादृशाकार इति शक्यते व्यपदेष्टुम्; न चैवम् अस्ति; सर्वेषां ज्ञानैकाकारत्वेन समानत्वाद् एवेति॥

वेणु-रन्ध्र-विभेदेन इत्य् अत्राप्याकार-वैषम्यम् आत्मनां न स्वरूप-कृतम्। अपि तु देवादि-पिण्ड-प्रवेश-कृतम् इत्य् उपदिश्यते; नात्मैक्यम्। दृष्टान्ते चानेक-रन्ध्र-वर्तिनां वाय्वंशानां न स्वरूपैक्यम्; अपित्वाकार-साम्यम् एव। तेषां वायुत्वेनैकाकाराणां रन्ध्र-भेद-निष्क्रमण-कृतो हि षड्जादि-संज्ञा-भेदः। एवम् आत्मनां देवादि-संज्ञा-भेदः यथा तैजसाप्य् अपार्थिव-द्रव्यांश-भूतानां पदार्थानां तत्-तद्-द्रव्यत्वेनैक्यम् एव; न स्वरूपैक्यम्। तथा वायवीयानाम् अंशानाम् अपि स्वरूप-भेदोऽवर्जनीयः॥

[आदि-भरत-निगमन-श्लोकार्थः]

सोऽहं स च त्वम् इति सर्वात्मनां पूर्वोक्तं ज्ञानाकारत्वं तच्-छब्देन परामृश्य तत्-सामानाधिकरण्येनाहं त्वम् इत्य् आदीनाम् अर्थानां ज्ञानम् एवाकार इत्य् उपसंहरन् देवाद्य्-आकार-भेदेनात्मसु भेद-मोहं परित्यजेत्य् आह। अन्यथा देहातिररिक्तात्मोपदेश्य-स्वरूपे अहं त्वं सर्वम् एतद् आत्म-स्वरूपम् इति भेद-निर्देशो न घटते। अहं त्वम् आदि-शब्दानाम् उपलक्ष्येण सर्वम् एतद् आत्म-स्वरूपम् इत्य् अनेन सामानाधिकरण्याद् उपलक्षणत्वम् अपि न सङ्गच्छते। सोऽपि यथोपदेशम् अकरोद् इत्य् आह तत्याज भेदं परमार्थ-दृष्टिः, इति॥

[वाक्यानाम् अद्वैत-परत्वाद्य्-अभाव-साधकोपपादनम्]

कुतश् चैष निर्णय इति चेद् देहात्म-विवेक-विषयत्वाद् उपदेशस्य। तच् च पिण्डः पृथग् यतः पुंसः शिरः पाण्यादि-लक्षणः [वि। पु।, २।१३।८९] इति प्रक्रमात्॥

विभेद-जनकेऽज्ञाने [वि। पु।, ६।७।९६] इति च नात्म-स्वरूपैक्य-परम्। नापि जीव-परयोर् आत्म-स्वरूपैक्यम् उक्त-रीत्या निषिद्धम्। जीव-परयोर् अपि स्वरूपैक्यं देहात्मनोर् इव न सम्भवति। तथा च श्रुतिर् द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते। तयोर् अन्यः पिप्पलं स्वाद्व् अत्त्य् अनश्नन्न् अन्यो अभिचाकशीति [मुण्ड्।, ३।१।१], ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्ध्ये। छायातपौ ब्रह्म-विदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकेताः॥ [कठ।, २।१] अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानां सर्वात्मा [यजुर् आरण्यके, ३।२०] इत्य् आद्याः। अस्मिन्न् अपि शास्त्रे स सर्व-भूत-प्रकृतिं विकारान् गुणादि-दोषांश् च मुने व्यतीतः। अतीत-सर्वावरणोऽखिलात्मा तेनास्तृतं यद् भुवनान्तराले, समस्त-कल्याण-गुणात्मकोऽसौ, परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः सन्ति परावरेशे [वि। पु।, ६।५।८३।८५] अविद्या कर्म-संज्ञान्या तृतीया शक्तिर् इष्यते। यया क्षेत्रज्ञ-शक्तिः सा वेष्टिता नृप सर्वगा [वि। पु।, ६।७।६१।६२] इति भेद-व्यपदेशात्, उभयेऽपि हि भेदेनैनम् अधीयते [ब्र। सू। १।२।२१], भेद-व्यपदेशाच् चान्यः [ब्र। सू। १।२।२२], अधिकं तु भेद-निर्देशात् [ब्र। सू। २।१।२१] इत्य् आदि-सूत्रेषु च य आत्मनि तिष्ठन्न् आत्मनोऽन्तरो यम् आत्मा न वेद यस्यात्मा शरीरं य आत्मानम् अन्तो यमयति [बृहद्।, ५।७।२२], प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तः [बृहद्।, ६।३।२१], प्राज्ञेनात्मनान्वारूढः [बृहद्।, ६।३।३५] इत्य् आदिभिर् उभयोर् अन्योन्य-प्रत्यनीकाकारेण स्वरूप-निर्णयात्।

[मुक्तौ जीव-ब्रह्मणोः स्वरूपैक्य-निरासः]

नापि साधनानुष्ठानेन निर्मुक्ताविद्यस्य परेण स्वरूपैक्य-सम्भवः; अविद्याश्रयत्व-योग्यस्य तद्-अनर्हात्वासम्भवात्। यथोक्तम्--

परमात्मात्मनोर् योगः परमार्थ इतीष्यते।

मिथ्यैतद् अन्यद् द्रव्यं हि नैति तद्-द्रव्यतां यतः॥ इति॥ [वि। पु।, २।१४।२७]

[जीवस्य मुक्ताव् अपि न स्वरूपैक्यं, परेण परम-साम्यम् एव]

मुक्तस्य तु तद्-धर्मतापत्तिर् एवेति भगवद्गीतासूक्तम्--

इदं ज्ञानम् उपाश्रित्य मम साधर्म्य् अमागताः।

सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च॥ इति॥ [भ। गी।, १४।२]

इहापि

आत्म-भावं नयत्य् एनं तद् ब्रह्म ध्यायिनं मुने।

विकार्यम् आत्मनः शक्त्या लोहम् आकर्षको यथा॥ इति॥ [वि। पु।, ६।७।३]

आत्म-भावम्-- आत्मनः स्वभावम्। नह्य् आकर्षक-स्वरूपापत्तिर् आकृष्यमाणस्य। वक्ष्यति च जगद्-व्यापार-वर्जं प्रकरणाद् असन्निहितत्वाच् च [ब्र। सू। ४।४।१७], भोग-मात्र-साम्य-लिङ्गाच् च [ब्र। सू ४।४।२१], मुक्तोपसृप्य-व्यपदेशाच् च [ब्र। सू। १।३।२] इति। वृत्तिर् अपि जगद्-व्यापार-वर्जं समानो ज्योतिषा [बोधायनवृत्तिः] इति। द्रमिड-भाष्य-कारश् च देवता-सायुज्याद् अशरीरस्यापि देवतावत् सर्वार्थसिद्धिः स्यात् [ब्रह्मानन्दी] इत्य् आह। श्रुतयश् च य इहात्मानम् अनुविद्य व्रजन्त्य् एतांश् च सत्यान् कामांस् तेषां सर्वेषु लोकेषु काम-चारो भवति [छान्।, ८।१।६], ब्रह्मविद् आप्नोति परं सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह। ब्रह्मणा विपिश्चता [तै।, २।१।२], एतम् आनन्द-मयम् आत्मानम् उपसङ्क्रम्य। इमान् लोकान् कामान्नी काम-रूप्य् अनुसञ्चरन् [तै।, ३।३।५], स तत्र पर्येति [छान्।, ८।१२।३], रसो वै सः। रसं ह्य् एवायं लब्ध्वानन्दी भवति [तै। आ।, ७।१], यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रे अस्तं गच्छन्ति नाम-रूपे विहाय। तथा विद्वान् नाम-रूपाद् विमुक्तः परात् परं पुरुषम् उपैति दिव्यम् [मुण्ड्।, ३।२।८], तदा विद्वान् पुण्य-पापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यम् उपैति [मुण्ड्।, ३।१।३] इत्य् आद्याः।

[उपासनं सगुण-ब्रह्मण एव]

पर-विद्यासु सर्वासु सगुणम् एव ब्रह्मोपास्यम्। फलं चैकरूपम् एव। अतो विद्या-विकल्प इति सूत्र-कारेणैव आनन्दादयः प्रधानस्य [ब्र। सू। ३।३।११], विकल्पोऽविशिष्ट-फलत्वात् [ब्र। सू। ३।३।७५] इत्य् आदिषूक्तम्। वाक्य-कारेण च सगुणस्यैवोपास्यत्वं विद्या-विकल्पश् चोक्तः-- युक्तं तद्-गुणकोपासनात् इति। भाष्य-कृता व्याख्यातं च यद्य् अपि सच्-चित्तः इत्य् आदिना। ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति [मुण्ड्।, ३।२।९] इत्य् अत्रापि नाम-रूपाद् विमुक्तः परात्परं पुरुषम् उपैति दिव्यम् [मुण्ड्।, ३।२।८], निरञ्जनः परमं साम्यम् उपैति [मुण्ड्।, ३।१।३], परं ज्योतिर् उपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते [छान्।, ८।१२।२] इत्य् आदिभिर् ऐकार्थ्यात् प्राकृत-नाम-रूपाभ्यां विनिर्मुक्तस्य निरस्त-तत्-कृत-भेदस्य ज्ञानैकाकारतया ब्रह्म-प्रकारतोच्यते। प्रकारैक्ये च तत्त्व-व्यवहारो मुख्य एव; यथा सेयं गौर् इति॥

अत्रापि विज्ञानं प्रापकं प्राप्ये परे ब्रह्मणि पार्थिव। प्रापणीयस् तथैवात्मा प्रक्षीणाशेष-भावनः॥ [वि। पु।, ६।७।९३] इति॥ पर-ब्रह्म-ध्यानाद् आत्मा पर-ब्रह्मवत् प्रक्षीणाशेष-भावनः-- कर्म-भावना-ब्रह्माभावनोभय-भावनेति भावना-त्रय-रहितः प्रापणीय इत्य् अभिधाय, क्षेत्रज्ञः करणी ज्ञानं करणं तस्य वै द्विज। निष्पाद्य मुक्ति-कार्यं हि कृतकृत्यं निवर्तयेत्॥ [वि। पु।, ६।७।९४] इति करणस्य पर-ब्रह्म-ध्यान-रूपस्य प्रक्षीणाशेष-भावनात्म-स्वरूप-प्राप्त्या कृतकृत्यत्वेन निवृत्ति-वचनाद् यावत्-सिद्ध्य्-अनुष्ठेयम् इत्य् उक्त्वा तद्-भाव-भावम् आपन्नस् तदासौ परमात्मना। भवत्य् अभेदी भेदश् च तस्याज्ञान-कृतो भवेत्॥ [वि। पु।, ६।७।९३।९५] इति मुक्तस्य स्वरूपम् आह। तद्-भावो ब्रह्मणो भावः स्वभावः। न तु स्वरूपैक्यम्, तद्-भाव-भावम् आपन्न इति द्वितीय-भाव-शब्दान् अन्वयात् पूर्वोक्तार्थ-विरोधाच् च। यद् ब्रह्मणः प्रक्षीणाशेष-भावनत्वं तदापत्तिः तद्-भाव-भावापत्तिः। यदैवम् आपन्नस् तदासौ परमात्मना अभेदी भवति भेद-रहितो भवति। ज्ञनैकाकारतया परमात्मनैक-प्रकारस्यास्य तस्माद् भेदो देवादि-रूपः। तद्-अन्वयोऽस्य कर्म-रूपाज्ञान-मूलः। न स्वरूप-कृतः स तु देवादिभेदः पर-ब्रह्म-ध्यानेन मूल-भूताज्ञान-रूपे कर्मणि विनष्टे हेत्व्-अभावान् निवर्तत इत्य् अभेदी भवति। यथोक्तम्-- एक-स्वरूप-भेदस् तु बाह्य-कर्म-वृति-प्रजः। देवादि-भेदेऽपध्वस्ते नास्त्य् एवावरणो हि सः॥ [वि। पु।, २।१४।३३] इति॥

एतद् एव विवृणोति विभेद-जनकेऽज्ञाने नाशमात्य् अन्तिकं गते। आत्मानो ब्रह्मणो भेदम् असन्तं कः करिष्यति, इति। विभेदः-- विविधो भेदः-- देव-तिर्यङ्-मनुष्य-स्थावरात्मकः। यथोक्तं शौनकेनापि चतुर्-विधोऽपि भेदोऽयं मिथ्या-ज्ञान-निबन्धनः [विष्णु-धर्म,१००।२१] इति। आत्मनि ज्ञान-रूपे देवादि-रूप-विविध-भेद-हेतु-भूत-कर्माख्या-ज्ञाने पर-ब्रह्म-ध्यानेनात्यन्तिक-नाशं गते सति हेत्व्-अभावाद् असन्तं परस्माद् ब्रह्मण आत्मनो देवादि-रूप-भेदं कः करिष्यतीत्य् अर्थः। अविद्या कर्म-संज्ञान्या इति ह्य् अत्रैवोक्तम्॥

[अद्वैत-परत्वेन पराभिमत-गीतोक्ति-विवरणम्]

क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि [भ। गी।, १३।२] इत्य् आदिनान्तर्यामि-रूपेण सर्वस्यात्मतया ऐक्याभिधानम्। अन्यथा-- क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते। उत्तमः पुरुषस् त्व् अन्यः, इत्य् आदिभिर् विरोधः। अन्तर्यामि-रूपेण सर्वेषाम् आत्मत्वं तत्रैव भगवताभिहितम् ईश्वरः सर्व-भूतानां हृद्-देशेऽर्जुन तिष्ठति [भ। गी।, १८।६१], सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टः [भ। गी।, १५।१५] इति च। अहम् आत्मा गुडाकेश सर्व-भूताशय-स्थितः, इति च तद् एवोच्यते। भूत-शब्दो ह्य् आत्म-पर्यन्त-देह-वचनः। यतः सर्वेषाम् अयम् आत्मा तत एव सर्वेषां तच्-छरीरतया पृथग्-अवस्थानं प्रतिषिध्यते न तद् अस्ति विना यत् स्यात् इति; भगवद्-विभूत्य् उपसंहारश् चायम् इति तथैवाभ्युपगन्तव्यम्। तत इदम् उच्यते-- यद् यद् विभूतिमत् सत्त्वं श्रीमद् ऊर्जितम् एव वा। तत् तद् एवावगच्छ त्वं मम तेज्ॐऽश-सम्भवम्। विष्टभ्याहम् इदं कृत्स्नम् एकांशेन स्थितो जगत्॥ [भ। गी।, १०।४१।४२] इति॥

अतः शास्त्रेषु न निर्विशेष-वस्तु-प्रतिपादनम् अस्ति। नाप्य् अर्थ-जातस्य भ्रान्तत्व-प्रतिपादनम्। नापि चिद्-अचिद्-ईश्वराणां स्वरूप-भेद-निषेधः॥

[अविद्यायां सप्त-विधा अनुपपत्तयः]

[अविद्या-दूषणार्थं परोक्तार्थानुवादः]

यद् अप्य् उच्यते निर्विशेषे स्वयम्-प्रकाशे वस्तुनि दोष-परिकल्पितम् ईशेशितव्याद्य्-अनन्त-विकल्पं सर्वं जगत्। दोषश् च स्वरूप-तिरोधान-विविध-विचित्र-विक्षेपकरी सद्-असद्-अनिर्वचनीयानाद्य्-अविद्या। सा चावश्याभ्युपगमनीया; अनृतेन हि प्रत्यूढाः [छान्।, ८।३।२] इत्य् आदिभिः श्रुतिभिः, ब्रह्मणस् तत् त्वम् अस्य् आदि वाक्य-सामानाधिकरण्यावगत-जीवैक्यानुपपत्त्या च। सा तु न सती, भ्रान्ति-बाधयोर् अयोगात्। नाप्य् असती, ख्याति-बाधयोश् चायोगात्। अतः कोटि-द्वय-विनिर्मुक्तेयम् अविद्येति तत्त्व-विदः-- इति।

[तत्राश्रयानुपपत्तिः]

तद् अयुक्तम्। सा हि किम् आश्रित्य भ्रमं जनयति न तावज् जीवम् आश्रित्य, अविद्या-परिकल्पितत्वाज् जीव-भावस्य। नापि ब्रह्माश्रित्य, तस्य स्वयम्-प्रकाश-ज्ञान-स्वरूपत्वेनाविद्याविरोधित्वात्। सा हि ज्ञान-बाध्याभिमता॥

ज्ञान-रूपं परं ब्रह्म तन् निवर्त्यं मृषात्मकम्।

अज्ञानं चेत् तिरस्कुर्यात्कः प्रभुस् तन्-निवर्तने॥

ज्ञानं ब्रह्मेति चेज् ज्ञानम् अज्ञानस्य निवर्तकम्।

ब्रह्मवत् तत्-प्रकाशत्वात् तद् अपि ह्य् अनिवर्तकम्॥

ज्ञानं ब्रह्मेति विज्ञानम् अस्ति चेत् स्यात् प्रमेयता।

ब्रह्मणोऽननुभूतित्वं त्वद्-उक्त्यैव प्रसज्यते॥ [श्री-नाथमुनिः]

ज्ञान-स्वरूपं ब्रह्मेति ज्ञानं तस्या अविद्याया बाधकम्, न स्वरूप-भूतं ज्ञानम् इति चेन् न, उभयोर् अपि ब्रह्म-स्वरूप-प्रकाशत्वे सत्य् अन्यतरस्याविद्या-विरोधित्वम् अन्यतरस्य नेति विशेषानवगमात्।

एतद् उक्तं भवति-- ज्ञान-स्वरूपं ब्रह्मेत्य् अनेन ज्ञानेन ब्रह्मणि यः स्वभावोऽवगम्यते; स ब्रह्मणः स्वयम्-प्रकाशत्वेन स्वयम् एव प्रकाशत इत्य् अविद्या-विरोधित्वे न कश्चिद् विशेषः स्वरूप-तद्-विषय-ज्ञानयोः-- इति।

[ब्रह्म-विषय-प्रमाण-ज्ञानं भ्रम-निवर्तकम् इति कल्पस्यय दूषणम्]

किं च, अनुभव-स्वरूपस्य ब्रह्मणोऽनुभवान्तराननुभाव्यत्वेन भवतो न तद्-विषयं ज्ञानम् अस्ति। अतो ज्ञानम् अज्ञान-विरोधि चेत् स्वयम् एव विरोधि भवतीति नास्या ब्रह्माश्रयत्व-सम्भवः। शुक्त्य्-आदयस् तु स्वयाथात्म्य-प्रकाशे स्वयम् असमर्थाः स्वाज्ञानाविरोधिनस् तन्-निवर्तने च ज्ञानान्तरम् अपेक्षन्ते। ब्रह्म तु स्वानुभव-सिद्ध-स्वयाथात्म्यम् इति स्वाज्ञान-विरोध्य् एव। तत एव निवर्तकान्तरं च नापेक्षते॥

[प्रपञ्च-मिथ्यात्व-विषयकं ज्ञानं भ्रम-निवर्तकम् इति पक्षस्य दूषणम्]

अथोच्येत-- ब्रह्म-व्यतिरिक्तस्य मिथ्यात्व-ज्ञानम् अज्ञान-विरोधि-- इति। न, इदं ब्रह्म-व्यतिरिक्त-मिथ्यात्व-ज्ञानं किं ब्रह्म याथात्म्याज्ञान-विरोध्य् उत प्रपञ्च-सत्यत्व-रूपाज्ञान-विरोधीति विवेचनीयम्। न तावद् ब्रह्म-याथात्म्याज्ञान-विरोधि, अतद्-विषयत्वाज् ज्ञानाज्ञानयोर् एक-विषयत्वेन हि विरोधः। प्रपञ्च-मिथ्यात्व-ज्ञानं तत्-सत्यत्व-रूपाज्ञानेन विरुध्यते। तेन प्रपञ्च-सत्यत्व-रूपाज्ञानम् एव बाधितम् इति ब्रह्म-स्वरूपाज्ञानं तिष्ठत्य् एव। ब्रह्म-स्वरूपाज्ञानं नाम तस्य सद्वितीयत्वम् एव। तत् तु तद्-व्यतिरिक्तस्य मिथ्यात्व-ज्ञानेन निवृत्तम्। स्वरूपं तु स्वानुभव-सिद्धम् इति चेन् न। ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वं स्वरूपं स्वानुभव-सिद्धम् इति तद्-विरोधि सद्वितीयत्व-रूपाज्ञानं तद्-बाधश् च न स्याताम्। अद्वितीयत्वं धर्म इति चेन् न, अनुभव-स्वरूपस्य ब्रह्मणोऽनुभाव्य-धर्म-विरहस्य भवतैव प्रतिपादितत्वात्। अतो ज्ञान-स्वरूपस्य ब्रह्मणो विरोधाद् एव नाज्ञानाश्रयत्वम्॥

[अविद्यया ब्रह्मणस् तिरोधानानुपपत्तिः]

किं च, अविद्यया प्रकाशैक-स्वरूपं ब्रह्म तिरोहितम् अति वदता स्वरूप-नाश एवोक्तः स्यात्। प्रकाश-तिरोधानं नाम प्रकाशोत्पत्ति-प्रतिबन्धो विद्यमानस्य विनाशो वा। प्रकाशस्यानुत्पाद्यत्वाभ्युपगमेन प्रकाशतिरोधानं प्रकाशनाश एव॥

[अविद्या-स्वरूपानुपपत्तिः]

अपि च निर्विषया निराश्रया स्व-प्रकाशेयम् अनुभूतिः स्वाश्रय-दोष-वशाद् अनन्ताश्रयम् अनन्त- विषयम् आत्मानम् अनुभवतीत्य् अत्र किम् अयं स्वाश्रय-दोषः परमार्थ-भूतः उतापरमार्थ-भूत इति विवेचनीयम्। न तावत् परमार्थः, अनभ्युपगमात्। नाप्य् अपरमार्थः, तथा सति हि द्रष्टृत्वेन वा दृश्यत्वेन वा दृशित्वेन वाभ्युपगमनीयः। न तावद् दृशिः, दृशि-स्वरूप-भेदानभ्युपगमात्। भ्रमाधिष्ठान-भूतायास् तु साक्षाद् दृशेर् माध्यमिक-पक्ष-प्रसङ्गेनापारमार्थ्यानभ्युपगमाच् च। द्रष्टृ-दृश्ययोस् तद्-अवच्छिन्नाया दृशेश् च काल्पनिकत्वेन मूल-दोषान्तरापेक्षयानवस्था स्यात्। अथैतत्-परिजिहीर्षया परमार्थसत्य् अनुभूतिर् एव ब्रह्म-रूपो दोष इति चेद् ब्रह्मैव चेद् दोषः, प्रपञ्च-दर्शनस्यैव तन्-मूलं स्यात्। किं प्रपञ्च-तुल्याविद्यान्तर-परिकल्पनेन ब्रह्मणो दोषत्वे सति तस्य नित्यत्वेनानिर्मोक्षश् च स्यात्। अतो यावद् ब्रह्म-व्यतिरिक्त-पारमार्थिक-दोषानभ्युपगमः, न तावद् भ्रान्तिर् उपपादिता भवति।

[अनिर्वचनीयत्वानुपपत्तिः]

अनिर्वचनीयत्वं च किम् अभिप्रेतम्। सद्-असद्-विलक्षणत्वम् इति चेत्, तथाविधस्य वस्तुनः प्रमाण-शून्यत्वेनानिर्वचनीयतैव स्यात्। एतद् उक्तं भवति-- सर्वं हि वस्तु-जातं प्रतीति-व्यवस्थाप्यम्। सर्वा च प्रतीतिः सद्-असद्-आकारा। सद्-असद्-आकारायास् तु प्रतीतेः सद्-असद्-विलणं विषय इत्य् अभ्युपगम्यमाने सर्वं सर्व-प्रतीतेर् विषयः स्यात्-- इति॥

[अविद्यायां प्रमाणानुपपत्ति-प्रदर्शनार्थं पूर्व-पक्षोपन्यासः]

अथ स्यात्-- वस्तु-स्वरूप-तिरोधान-करम् आन्तर-बाह्य-रूप-विविधाध्यासोपादानं सद्-असद्-अनिर्वचनीयम् अविद्या अज्ञानादि-पद-वाच्यं वस्तु-याथात्म्य-ज्ञान-निवर्त्यं ज्ञान-प्राग्-अभावातिरेकेण भाव-रूपम् एव किञ्चिद् वस्तु प्रत्यक्षानुमानाभ्यां प्रतीयते। तद्-उपहित-ब्रह्मोपादानश् चाविकारे स्व-प्रकाश-चिन्-मात्र-वपुषि तेनैव तिरोहित-स्वरूपे प्रत्यग्-आत्मन्य् अहङ्कार-ज्ञान-ज्ञेय-विभाग-रूपोऽध्यासः। तस्यैवावस्था-विशेषेणाध्यास-रूपे जगति ज्ञान-बाध्य-सर्प-रजतादि-वस्तु तत्-तज्-ज्ञान-रूपाध्यासोऽपि जायते। कृत्स्नस्य मिथ्या-रूपस्य तद्-उपादानत्वं च मिथ्या-भूतस्यार्थस्य मिथ्या-भूतम् एव कारणं भवितुम् अर्हतीति हेतु-बलाद् अवगम्यते।

[अविद्या-विषये प्रत्यक्षस्य प्रमाणता]

कारणाज्ञान-विषयं प्रत्यक्षं तावद् अहम् अज्ञो माम् अन्यं च न जानामि इत्य् अपरोक्षावभासः। अयं तु न ज्ञान-प्राग्-अभाव-विषयः स हि षष्ठ-प्रमाण-गोचरः। अयं तु अहं सुखीतिवद् अपरोक्षः अभावस्य प्रत्यक्षत्वाभ्युपगमेऽप्य् अयम् अनुभवो नात्मज्ञानाभाव-विषयः, अनुभव-वेलायाम् अपि ज्ञानस्य विद्यमानत्वात्, अविद्यमानत्वे ज्ञानाभाव-प्रतीत्य्-अनुपपत्तेश् च॥

एतद् उक्तं भवति-- अहम् अज्ञ इत्य् अस्मिन्न् अनुभवे अहम् इत्य् आत्मनोऽभाव-धर्मितया ज्ञानस्य च प्रतियोगितयावगतिर् अस्ति वा, न वा अस्ति चेद् विरोधाद् एव न ज्ञानाभावानुभव-सम्भवः। नो चेद् धर्मि-प्रतियोगि-ज्ञान-सव्यपेक्षा ज्ञानाभावानुभवः सुतरां न सम्भवति। ज्ञानाभावस्यानुमेयत्वेऽभावाख्य-प्रमाण-विषयत्वे चेयम् अनुपपत्तिः समाना। अस्याज्ञानस्य भाव-रूपत्वे धर्मि-प्रतियोगि-ज्ञान-सद्-भावेऽपि विरोधाभावाद् अयम् अनुभवो भाव-रूपाज्ञान-विषय एवाभ्युपगन्तव्यः-- इति।

[भाव-रूपाज्ञानस्य साक्षि-चैतन्य-विरोधित्व-शङ्कापरिहारौ]

ननु च-- भाव-रूपम् अप्य् अज्ञानं वस्तु-याथात्म्यावभास-रूपेण साक्षि-चैतन्येन विरुध्यते। मैवम्-- साक्षि-चैतन्यं न वस्तु-याथात्म्य-विषयम्, अपि तु अज्ञान-विषयम्, अन्यथा मिथ्यार्थावभासानुपपत्तेः। न ह्य् अज्ञान-विषयेण ज्ञानेनाज्ञानं निवर्त्यत इति न विरोधः।

ननु चेदं भाव-रूपम् अप्य् अज्ञानं विषय-विशेष-व्यावृत्तम् एव साक्षि-चैतन्यस्य विषयो भवति। स विषयः प्रमाणानधीन-सिद्धिर् इति कथम् इव साक्षि-चैतन्येनास्मद्-अर्थ-व्यावृत्तम् अज्ञानं विषयीक्रियते। नैष दोषः, सर्वम् एव वस्तु-जातं ज्ञाततया, अज्ञाततया वा साक्षि-चैतन्यस्य विषय-भूतम्। तत्र जडत्वेन ज्ञाततया सिध्यत एव प्रमाण-व्यवधानापेक्षा। अजडस्य तु प्रत्यग् वस्तुनः स्वयं सिध्यतो न प्रमाण-व्यवधानापेक्षेति सदैवाज्ञानस्य व्यावर्तकत्वेनावभासो युज्यते। तस्मान् न्यायोपबृंहितेन प्रत्यक्षेण भाव-रूपम् एवाज्ञानं प्रतीयते।

[भाव-रूपस्याज्ञानस्यानुमानतः सिद्धि-शङ्का]

तद् इदं भाव-रूपम् अज्ञाम् अनुमानेनापि सिद्ध्यति। विवादाध्यासितं प्रमाण-ज्ञानं स्व-प्राग्-अभाव-व्यतिरिक्त-स्व-विषयावरण-स्व-निवर्त्य-स्व-देश-गत-वस्त्व्-अन्तर-पूर्वकम्, अप्रकाशितार्थ-प्रकाशकत्वात्, अन्धकारे प्रथमोत्पन्न-प्रदीप-प्रभावत् इति।

[तमसो द्रव्यत्व-समर्थनम्]

आलोकाभाव-मात्रं वा रूपं दर्शनाभाव-मात्रं वा तमो न द्रव्यान्तरम्, तत् कथं भाव-रूपाज्ञान-साधने निदर्शनतयोपन्यस्यत इति चेत्, उच्यते--- बहुलत्व-विरलत्वाद्य्-अवस्थायोगेन रूपवत्तया चोपलब्धेर् द्रव्यान्तरम् एव तम इति निरवद्यम् इति॥

[भाव-रूपाज्ञान-निरासारम्भः, तत्र निवर्त्य-निवर्तक-विरोधश् च]

अत्रोच्यते-- अहम् अज्ञो माम् अन्यं च न जानामि इत्य् अत्रोपपत्ति-सहितेन केवलेन च प्रत्यक्षेण न भाव-रूपम् अज्ञानं प्रतीयते। यस् तु ज्ञान-प्राग्-अभाव-विषयत्वे विरोध उक्तः, स हि भाव-रूपाज्ञानेऽपि तुल्यः। विषयत्वेनाश्रयत्वेन चाज्ञानस्य व्यावर्तकया प्रत्यग्-अर्थः प्रतिपन्नो वा, अप्रतिपन्नो वा। प्रतिपन्नश् चेत्, तत्-स्वरूप-ज्ञान-निवर्त्यं तद्-अज्ञानं तस्मिन् प्रतिपन्ने कथम् इव तिष्ठति। अप्रतिपन्नश् चेद् व्यावर्तकाश्रय-विषय-ज्ञान शून्यम् अज्ञानं कथम् अनुभूयेत॥

[विशदाविशद-विभागाद् अविरोध-शङ्का, तत्-परिहारश् च]

अथ विशद-स्वरूपावभासोऽज्ञान-विरोधी, अविशद-स्वरूपं तु प्रतीयत इत्य् आश्रय-विषय-ज्ञाने सत्य् अपि नाज्ञानानुभव-विरोधः--- इति। हन्त तर्हि ज्ञान-प्राग्-अभावोऽपि विशद-स्वरूप-विषयः। आश्रय-प्रतियोगि-ज्ञानं त्व् अविशद-स्वरूप-विषयम् इति न कश्चिद् विशेषोऽन्यत्राभिनिवेशात्॥

[अज्ञानस्य भाव-रूपत्वेऽपि सापेक्षता]

भाव-रूपस्याज्ञानस्यापि ह्य् अज्ञानम् इति सिध्यतः प्राग्-अभाव-सिद्धाव् इव सापेक्षत्वम् अस्त्य् एव, तथा हि--- अज्ञानम् इति ज्ञानाभावस् तद्-अन्यस् तद्-विरोधी वा त्रयाणाम् अपि तत्-स्वरूप-ज्ञानापेक्षावश्याश्रयणीया। यद्य् अपि तमः स्वरूप-प्रतिपत्तौ प्रकाशापेक्षा न विद्यते; तथापि प्रकाश-विरोधीत्य् अनेनाकारेण प्रतिपत्तौ प्रकाश-प्रतिपत्त्य् अपेक्षास्त्य् एव। भवद्-अभिमताज्ञानं न कदाचित् स्वरूपेण सिद्ध्यति, अपि त्व् अज्ञानम् इत्य् एव। तथा सति ज्ञानाभाववत् तद्-अपेक्षत्वं समानम्॥

[अज्ञानस्य ज्ञान-प्राग्-अभावतासमर्थनम्]

ज्ञान-प्राग्-अभावस् तु भवताप्य् अभ्युपगम्यते। प्रतीयते चेत्य् उभयाभ्युपेतो ज्ञान-प्राग्-अभाव एव अहम् अज्ञो माम् अन्यं च न जानामि, इत्य् अनुभूयत इत्य् अभ्युपगन्तव्यम्॥

[अज्ञः इति प्रत्यक्षस्य भाव-रूपाज्ञान-विषयत्वे प्रतिकूल-तर्कः]

नित्यम् उक्त-स्व-प्रकाश-चैतन्यैक-स्वरूपस्य ब्रह्मणोऽज्ञानानुभवश् च न सम्भवति, स्वानुभव-स्वरूपत्वात्। स्वानुभव-स्वरूपम् अपि तिरोहित-स्वरूपम् अज्ञानम् अनुभवतीति चेत्, किम् इदं तिरोहित-स्वरूपत्वम्। अप्रकाशित-स्वरूपत्वम् इति चेत्, स्वानुभव-स्वरूपस्य कथम् अप्रकाशित-स्वरूपत्वम्। स्वानुभव-स्वरूपस्याप्य् अन्यतोऽप्रकाशित-स्वरूपत्वम् आपद्यत इति चेद् एवं तर्हि प्रकाशाख्य-धर्मानभ्युपगमेन प्रकाशस्यैव स्वरूपत्वाद् अन्यतः स्वरूप-नाश एव स्याद् इति पूर्वम् एवोक्तम्॥

[भाव-रूपाज्ञान-विषयत्वे दूषणान्तरम्]

किं च-- ब्रह्म-स्वरूप-तिरोधान-हेतु-भूतम् एतद् अज्ञानं स्वयम् अनुभूतं सद् ब्रह्म तिरस्करोति। ब्रह्म तिरस्कृत्य स्वयं तद्-अनुभव-विषयो भवतीत्य् अन्योन्याश्रयणम्॥

अनुभूतम् एव तिरस्करोतीति चेद् यद्य् अतिरोहित-स्वरूपम् एव ब्रह्माज्ञानम् अनुभवति; तदा तिरोधान-कल्पना निष्प्रयोजना स्याद् अज्ञान-स्वरूप-कल्पना च। ब्रह्मणोऽज्ञानादर्शनवद् अज्ञान-कार्यतयाभिमत-प्रपञ्च-दर्शनस्यापि सम्भवात्। किं च-- ब्रह्मणोऽज्ञानानुभवः किं स्वतोऽन्यतो वा स्वतश् चेद् अज्ञानानुभवस्य स्वरूप-प्रयुक्तत्वेन अनिर्मोक्षः स्यात्। अनुभूति-स्वरूपस्य ब्रह्मणोऽज्ञानानुभव-स्वरूपत्वेन मिथ्या-रजत-बाधक-ज्ञानेन रजतानुभवस्यापि निवृत्तिवन् निवर्तक-ज्ञानेनाज्ञानानुभूति-रूप-ब्रह्म-स्वरूप-निवृत्तिर् वा। अन्यतश् चेत् किं तद्-अन्यज् अज्ञानान्तरम् इति चेद् अनवस्था स्यात्। ब्रह्म तिरस्कृत्यैव स्वयम् अनुभव-विषयो भवतीति चेत् तथा सतीदम् अज्ञानं काचादिवत् स्व-सत्तया ब्रह्म तिरस्करोतीति ज्ञान-बाध्यत्वम् अज्ञानस्य न स्यात्॥

अथेदम् अज्ञानं स्वयम् अनादि, ब्रह्मणः स्व-साक्षित्वं ब्रह्म-स्वरूप-तिरस्कृतिं च युगपद् एव करोति। अतो नानवस्थादयो दोषा इति नैतत्; स्वानुभव-स्वरूपस्य ब्रह्मणः स्वरूप-तिरस्कृतिम् अन्तरेण साक्षित्वापादनायोगात्। हेत्व्-अन्तरेण तिरस्कृतम् इति चेत्, तर्ह्य् अस्यानादित्वम् अपास्तम्। अनवस्था च पूर्वोक्ता। अतिरस्कृत-स्वरूपस्यैव साक्षित्वापादने ब्रह्मणः स्वानुभवैकतानता च न स्यात्॥

[पूर्वोक्त-विशदाविशदाव् अभास-दूषणम्]

अपि च-- अविद्यया ब्रह्मणि तिरोहिते तद् ब्रह्म न किञ्चिद् अपि प्रकाशते उत किञ्चित् प्रकाशते पूर्वस्मिन् कल्पे प्रकाश-मात्र-स्वरूपस्य ब्रह्मणोऽप्रकाशे तुच्छतापत्तिर् असकृद् उक्ता। उत्तरस्मिन् कल्पे सच्-चिद्-आनन्दैकरसे ब्रह्मणि कोऽयम् अंशस् तिरस्क्रियते, को वा प्रकाशते निरंशे निर्विशेषे प्रकाश-मात्रे वस्तुन्य् आकार-द्वयासम्भवेन तिरस्कारः प्रकाशश् च युगपन् न सङ्गच्छेते। अथ सच्-चिद्-आनन्दैकरसं ब्रह्म अविद्यया तिरोहित-स्वरूपम् अविशदम् इव लक्ष्यत इति प्रकाश-मात्र-स्वरूपस्य विशदताविशदता वा किं-रूपा। एतद् उक्तं भवति-- यः सांशः सविशेषः प्रकाश-विषयः; तस्य सकलावभासो विशदावभासः, कतिपय-विशेष-रहितावभासश् चाविशदावभासः। तत्र य आकारोऽप्रतिपन्नस् तस्मिन्न् अंशे प्रकाशाभावाद् एव प्रकाशावैशद्यं न विद्यते। यच् चांशः प्रतिपन्नस् तस्मिन्न् अंशे तद्-विषय-प्रकाशो विशद एव। अतः सर्वत्र प्रकाशांशेऽवैशद्यं न सम्भवति। विषयेऽपि स्वरूपे प्रतीयमाने तद्-गत-कतिपय-विशेषाप्रतीतिर् एवावैशद्यम्। तस्माद् अविषये निर्विशेषे प्रकाश-मात्रे ब्रह्मणि स्वरूपे प्रकाशमाने तद्-गत-कतिपय-विशेषाप्रतीति-रूपावैशद्यं नामाज्ञान-कार्यं न सम्भवति।

[विशदाविशदावभासस्यैव मुखान्तरेण दूषणम्]

अपि च-- इदम् अविद्या-कार्यम् अवैशद्यं तत्त्व-ज्ञानोदयान् निवर्तते न वा अनिवृत्तावपवर्गाभावः। निवृत्तौ च वस्तु किं-रूपम् इति विवेचनीयम्। विशद-स्वरूपम् इति चेत् तद्-विशद-स्वरूपं प्राग् अस्ति न वा अस्ति चेद् अविद्या-कार्यम् अवैशद्यं तन्-निवृत्तिश् च न स्याताम्। नो चेन् मोक्षस्य कार्यतया अनित्यता स्यात्॥

[दूषणान्तराणि]

अस्याज्ञानस्याश्रयानिरूपणाद् एवासम्भवः पूर्वम् एवोक्तः। अपि च-- अपरमार्थ-दोष-मूल-भ्रम-वादिना निरधिष्ठान-भ्रमासम्भवोऽपि दुरुपपादः; भ्रम-हेतु-भूत-दोषाश्रयत्ववद् अधिष्ठानापारमार्थ्येऽपि भ्रमोपपत्तेः। ततश् च सर्व-शून्यत्वम् एव स्यात्॥

[उक्ताज्ञानेऽनुमान-प्रमाण-दूषणम्]

यद् उक्तम् अनुमानेनापि भाव-रूपम् अज्ञानं सिध्यतीति; तद् अयुक्तम्; अनुमानासम्भवात्। ननूक्तमनुमानम्। सत्यम् उक्तम्। दुरुक्तं तु तत्, अज्ञानेऽप्य् अनभिमताज्ञानान्तर-साधनेन विरुद्धत्वाद् धेतोः। तत्राज्ञानान्तरासाधने हेतोर् अनैकान्त्यम्। साधने च तद्-अज्ञानम् अज्ञान-साक्षित्वं निवारयति। ततश् चाज्ञान-कल्पना निष्फला स्यात्॥

[अनुमाने दूषणान्तरम्]

दृष्टान्तश् च साधन-विकलः; दीप-प्रभाया अप्रकाशितार्थ-प्रकाशकत्वाभावात्। सर्वत्र ज्ञानस्यैव हि प्रकाशकत्वम्। सत्य् अपि दीपे ज्ञानेन विना विषय-प्रकाशाभावात्। इन्द्रियाणाम् अपि ज्ञानोत्पत्ति-हेतुत्वम् एव; न प्रकाशकत्वम्। प्रदीप-प्रभायास् तु चक्षुर्-इन्द्रियस्य ज्ञानम् उत्पादयतो विरोधितमो-निरसन-द्वारेण उपकारकत्व-मात्रम् एव। प्रकाशक-ज्ञानोत्पत्तौ व्याप्रियमाण-चक्षुर्-इन्द्रियोपकारक-हेतुत्वम् अपेक्ष्य दीपस्य प्रकाशकत्व-व्यवहारः। नास्माभिर् ज्ञान-तुल्य-प्रकाशकत्वाभ्युपगमेन दीप-प्रभा निदर्शिता। अपि तु ज्ञानस्यैव स्व-विषयावरण-निरसन-पूर्वक-प्रकाशकत्वम् अङ्गीकृत्येति चेन् न, न हि विरोधि-निरसन-मात्रं प्रकाशकत्वम्; अपि त्व् अर्थ-परिच्छेदः। व्यवहार-योग्यतापादानम् इति यावत्। तत् तु ज्ञानस्यैव। यद्य् उपकारकाणाम् अप्य् अप्रकाशितार्थ-प्रकाशकत्वम् अङ्गीकृतं, तर्हीन्द्रियाणाम् उपकारकतमत्वेनाप्रकाशितार्थ-प्रकाशकत्वम् अङ्गीकरणीयम्। तथा सति तेषां स्व-निवर्त्य-वस्त्व्-अन्तर-पूर्वकत्वाभावाद् धेतोर् अनैकान्त्यम् इत्य् अलम् अनेन॥

[भाव-रूपाज्ञानानुमानस्य प्रतिकूलतर्क-पराहतिः]

प्रतिप्रयोगाश् च-- १) विवादाध्यासितम् अज्ञानं न ज्ञान-मात्र-ब्रह्माश्रयम्; अज्ञानत्वात्; शुक्तिकाद्य्-अज्ञानवत्। ज्ञात्राश्रयं हि तत्। २) विवादाध्यासितम् अज्ञानं न ज्ञान-मात्र-ब्रह्मावरणम्; अज्ञानत्वात्, शुक्तिकाद्य्-अज्ञानवत्। विषयावरणं हि तत्। ३) विवादाध्यासितम् अज्ञानं न ज्ञान-निवर्त्यम्; ज्ञान-विषयानावरणत्वात्; यज् ज्ञान-निवर्त्यम् अज्ञानं तज् ज्ञान-विषयावरणम्। यथा शुक्तिकाद्य्-अज्ञानम्। ४। ब्रह्म नाज्ञानास्पदम्, ज्ञातृत्व-विरहात्; घटादिवत्। ५) ब्रह्म नाज्ञानावरणम्; ज्ञाना-विषयत्वात्। यद् अज्ञानावरणं तज् ज्ञान-विषय-भूतम्, यथा शुक्तिकादि। ६) ब्रह्म न ज्ञान-निवर्त्याज्ञानम्; ज्ञानाविषयत्वात्। यज् ज्ञाननिर्त्याज्ञानं तज् ज्ञान-विषय-भूतम्, यथा शुक्तिकादि। ७) विवादाध्यासितं प्रमाण-ज्ञानं स्व-प्राग्-अभावातिरक्ताज्ञान-पूर्वकं न भवति, प्रमाण-ज्ञानत्वात्, भवद्-अभिमताज्ञान-साधन-प्रमाण-ज्ञानवत्। ८) ज्ञानं न वस्तुनो विनाशकम्, शक्ति-विशेषोपबृंहण-विरहे सति ज्ञानत्वात्। यद् वस्तुनो विनाशकं तच्-छक्ति-विशेषोपबृंहितं ज्ञानम् अज्ञानं च दृष्टम्; यथेश्वर-योगि-प्रभृति-ज्ञानम्; यथा च मुद्गरादि। ९) भाव-रूपम् अज्ञानं न ज्ञान-विनाश्यम्; भाव-रूपत्वात्, घटादिवद् इति।

[अन्तिमे प्रतिकूल-तर्के व्याप्ति-भङ्ग-शङ्कापरिहारौ]

अथोच्येत-- बाधक-ज्ञानेन पूर्व-ज्ञानोत्पन्नानां भयादीनां विनाशो दृश्यते-- इति। नैवम्-- न हि ज्ञानेन तेषां विनाशः; क्षणिकत्वेन तेषां स्वयम् एव विनाशात्; कारण-निवृत्त्या च पश्चाद् अनुत्पत्तेः। क्षणिकत्वं च तेषां ज्ञानवद् उत्पत्तिकारण-सन्निधान एवोपलब्धेः; अन्यथानुपलब्धेश् चावगम्यते। अक्षणिकत्वे च भयादीनां भयादि-हेतु-भूत-ज्ञान-सन्ततावविशेषेण सर्वेषां ज्ञानानां भयाद्य्-उत्पत्ति-हेतुत्वेनानेक-भयोपलब्धि-प्रसङ्गाच् च॥

[अविद्यानुमान-प्रयोग-दूषणम्]

स्व-प्राग्-अभाव-व्यतिरिक्त-वस्त्व्-अन्तर-पूर्वकम् इति व्यर्थ-विशेषणोपादानेन प्रयोग-कुशलता चाविष्कृता। अतोऽनुमानेनापि न भाव-रूपाज्ञान-सिद्धिः।

[अविद्यायां प्रमाणान्तरस्याप्य् अभावः]

श्रुति-तद्-अर्थापत्तिभ्याम् अज्ञानासिद्धिर् अनन्तरम् एव वक्ष्यते। मिथ्यार्थस्य हि मिथ्यैवोपादानं भवितुम् अर्हतीत्य् एतद् अपि न विलक्षणत्वात् [ब्र। सू। २।१।४] इत्य् अधिकरण-न्यायेन परिह्रियते। अतोऽनिर्वचनीयाज्ञान-विषया न काचिद् अपि प्रतीतिर् अस्ति।

[ख्याति-विचारारम्भः]

प्रतीति-भ्रान्ति-बाधैर् अपि न तथाभ्युपगमनीयम्। प्रतीयमानम् एव हि प्रतीति-भ्रान्ति-बाध-विषयः। आभिः प्रतीतिभिः प्रतीत्य्-अन्तरेण चानुपलब्धम् आसां विषय इति न युज्यते कल्पयितुम्॥

[अनिर्वचनीय-ख्यातिः]

शुक्त्य्-आदिषु रजतादि-प्रतीतेः, प्रतीति-कालेऽपि तन् नास्तीति बाधेन चान्यस्यान्यथाभानायोगाच् च सद्-असद्-अनिर्वचनीयम् अपूर्वम् एवेदं रजतं दोष-वशात् प्रतीयत इति कल्पनीयम् इति चेत्;

[अन्यथाख्यातेर् अपरिहार्यता]

न, तत्-कल्पनायाम् अप्य् अन्यस्यान्यथाभानस्यावर्जनीयत्वात्; अन्यथाभानाभ्युपगमाद् एव ख्याति-प्रवृत्ति-बाध-भ्रमत्वानाम् उपपत्तेर् अत्यन्तापरिदृष्टाकारणक-वस्तु-कल्पनायोगात्। कल्प्यमानं हीदम् अनिर्वचनीयम्, न तावद् अनिर्वचनीयम् इति प्रतीयते, अपि तु परमार्थ-रजतम् इत्य् एव। अनिर्वचनीयम् इत्य् एव प्रतीतं चेद् भ्रान्ति-बाधयोः प्रवृत्तेर् अप्य् असम्भवः। अतोऽन्यस्यान्यथाभान-विरहे प्रतीति-प्रवृत्ति-बाध-भ्रमत्वानाम् अनुपपत्तेस् तस्यापरिहार्यत्वाच् च; शुक्त्य्-आदिर् एव रजताद्य्-आकारेणावभासत इति भवताभ्युपगन्तव्यम्। ख्यात्य्-अन्तरवादिनां च सुदूरम् अपि गत्वान्यथावभासोऽवश्याश्रयणीयः--- असत्-ख्याति-पक्षे सद्-आत्मना; आत्म-ख्याति-पक्षेऽर्थात्मना; अख्याति-पक्षेऽप्य् अन्य-विशेषणम् अन्य-विशेषणत्वेन; ज्ञान-द्वयम् एकत्वेन च; विषयासद्-भाव-पक्षेऽपि विद्यमानत्वेन॥

[अनिर्वचनीयोत्पत्तेर् अकारणकता]

किं च-- अनिर्वचनीयम् अपूर्व-रजतम् अत्र जातम् इति वदता तस्य जन्म-कारणं वक्तव्यम्; न तावत् तत्-प्रतीतिस् तस्यास् तद्-विषयत्वेन तद्-उत्पत्तेः प्राग्-आत्म-लाभायोगात्। निर्विषया जाता तद्-उत्पाद्य तद् एव विषयीकरोतीति महताम् इदम् उपपादनम्। अथेन्द्रियादि-गतो दोषः, तन् न, तस्य पुरुषाश्रयत्वेनार्थ-गत-कार्यस्योत्पादकत्वायोगात्। नापीन्द्रियाणि, तेषां ज्ञान-कारणत्वात्। नापि दुष्टानीन्द्रियाणि, तेषाम् अपि स्व-कार्य-भूते ज्ञान एव हि विशेष-करत्वम् अनादि-मिथ्याज्ञानोपादानत्वं तु पूर्वम् एव निरस्तम्॥

[अनिर्वचनीयस्य बुद्धि-शब्दान्वय-नियमानुपपत्तिः]

किं च-- अपूर्वम् अनिर्वचनीयम् इदं वस्तु-जातं रजतादि-बुद्धि-शब्दाभ्यां कथम् इव विषयीक्रियते, न घटादि-बुद्धि-शब्दाभ्याम्। रजतादि-सादृश्याद् इति चेत् तर्हि तत्-सदृशम् इत्य् एव प्रतीति-शब्दौ स्याताम्। रजतादि-जाति-योगाद् इति चेत् सा किं परमार्थ-भूता; अपरमार्थ-भूता वा; न तावत् परमार्थ-भूता, तस्या अपरमार्थान्वयायोगात्। नाप्यपरमार्थ-भूता, परमार्थान्वयायोगात्। अपरमार्थे परमार्थ-बुद्धि-शब्दयोर् निर्वाहकत्वायोगाच् चेत्य् अलम् अपरिणत-कुतर्क-निरसनेन॥

[सर्वत्राबाधिता यथार्थ-ख्यातिः]

अथवा

यथार्थं सर्व-विज्ञानम् इति वेद-विदां मतम्।श्रुति-स्मृतिभ्यः सर्वस्य सर्वात्मत्व-प्रतीतितः॥

बहुस्यां [छान्।, ६।२।३] इति सङ्कल्प-पूर्व-सृष्ट्य्-आद्य्-उपक्रमे।

तासां त्रिवृतम् एकैकां [छान्।, ६।३।३] इति श्रुत्यैव चोदितम्॥

त्रिवृत्-करणम् एवं हि प्रत्यक्षेणोपलभ्यते। यद् अग्ने रोहितं रूपं तेजसस् तद् अपाम् अपि॥

शुक्लं कृष्णं पृथिव्याश् चेत्य् अग्नाव् एव त्रिरूपता।

श्रुत्यैव दर्शिता तस्मात् सर्वे सर्वत्र सङ्गताः॥

पुराणे चैवम् एवोक्तं वैष्णवे सृष्ट्य्-उपक्रमे॥

नाना-वीर्याः पृथग् भूतास् ततस् ते संहतिं विना।

नाशक्नुवन् प्रजाः स्रष्टुम् असमागम्य कृत्स्नशः॥

समेत्यान्योन्य-संयोगं परस्पर-समाश्रयाः।

महद्-आद्या विशेषान्ता ह्य् अण्डम् इत्य् आदिना ततः॥ [वि। पु।, १।२।५२।५४]

सूत्र-कारोऽपि भूतानां त्रि-रूपत्वं तथावदत्।

त्रयात्मकत्वात् तु भूयस्त्वात् [ब्र। सू। ३।१।२] इति तेनाभिधाभिदा॥

सोमाभावे च पूतीक-ग्रहणं श्रुति-चोदितम्।

सोमावयव-सद्-भावाद् इति न्याय-विदो विदुः॥

व्रीह्य्-अभावे च नीवार-ग्रहणं व्रीहि-भावतः।

तद् एव सदृशं तस्य यत् तद् द्रव्यैकदेश-भाक्॥

शुक्त्य्-आदौ रजतादेश् च भावः श्रुत्यैव बोधितः।

रूप्य-शुक्त्य्-आदि-निर्देश-भेदो भूयस्त्व-हेतुकः॥

रूप्यादि-सदृशश् चायं शुक्त्य्-आदिर् उपलभ्यते।

अतस् तस्यात्र सद्-भावः प्रतीतेर् अपि निश्चितः॥

कदाचिच् चक्षुर्-आदेस् तु दोषाच् छुक्त्य् अंश-वर्जितः।

रजतांशो गृहीतोऽतो रजतार्थी प्रवर्तते॥ दोषहानौ तु शुक्त्य्-अंशे गृहीते तन्-निवर्तते।

अतो यथार्थं रूप्यादि-विज्ञानं शुक्तिकादिषु॥ बाध्य-बाधक-भावोऽपि भूयस्त्वेनोपपद्यते।

शुक्ति-भूयस्त्व-वैकल्य-साकल्य-ग्रह-रूपतः॥

नातो मिथ्यार्थ-सत्यार्थ-विषयत्व-निबन्धनः। एवं सर्वस्य सर्वत्वे व्यवहार-व्यवस्थितिः॥

[स्वाप्नार्थ-सत्यता-समर्थनम्]

स्वप्ने च प्राणिनां पुण्य-पापानुगुणं भगवतैव तत्-तत्-पुरुष-मात्रानुभाव्यास् तत्-तत्-कालावसानास् तथाभूताश् चार्थाः सृज्यन्ते। तथा हि श्रुतिः स्वप्न-विषया न तत्र रथा न रथ-योगा न पन्थानो भवन्ति। अथ रथान् रथ-योगान् पथः सृजते। न तत्रानन्दा मुदः प्रमुदो भवन्ति। अथानन्दान् मुदः प्रमुदः सृजते। न तत्र वेशान्ताः पुष्करिण्यः स्रवन्त्यो भवन्ति। अथ वेशान्तान् पुष्करिण्यः स्रवन्त्यः सृजते। स हि कर्ता [बृहद्।, ६।३।१०] इति। यद्य् अपि सकलेतर-पुरुषानुभाव्यतया तदानीं न भवन्ति। तथापि तत्-तत्-पुरुष-मात्रानुभाव्यतया तथाविधानर्थानीश्वरः सृजति। स हि कर्ता। तस्य सत्य-सङ्कल्पस्याश्चर्य-शक्तेस् तथाविधं कर्तृत्वं सम्भवतीत्य् अर्थः। य एषु सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः। तद् एव शुक्रं तद् ब्रह्म तद् एवामृतम् उच्यते। तस्मिंल् लोकाः श्रिताः सर्वे तद् उ नात्येति कश्चन [कठ।, २।५।८] इति च। सूत्र-कारोऽपि सन्ध्ये सृष्टिर् आह हि [ब्र। सू। ३।२।१] निर्मातारं चैके पुत्रादयश् च [ब्र। सू। ३।२।२] इति सूत्र-द्वयेन स्वाप्नेष्व् अर्थेषु जीवस्य स्रष्टृत्वम् आशङ्क्य माया-मात्रं तु कार्त्स्न्येनानभिव्यक्त-स्वरूपत्वात् [ब्र। सू। ३।२।३] इत्य् आदिना-- न जीवस्य सङ्कल्प-मात्रेण स्रष्टृत्वम् उपपद्यते। जीवस्य स्वाभाविक-सत्य-सङ्कल्पत्वादेः कृत्स्नस्य संसार-दशायाम् अनभिव्यक्त-स्वरूपत्वात्, ईश्वरस्यैव तत्-तत्-पुरुष-मात्रानुभाव्यतया आश्चर्य-भूता सृष्टिर् इयम्। तस्मिंल् लोकाः श्रिताः सर्वे तद् उ नात्येति कश्चन इति परमात्मैव तत्र स्रष्टेत्य् अवगम्यत इति परिहरति॥

[स्वाप्नार्थ-सत्यत्वानुपपत्ति-शङ्का-परिहारः]

अपवरकादिषु शयानस्य स्वप्न-दृशः स्व-देहेनैव देशान्तर-गमन-राज्याभिषेक-शिरश्-छेदादयश् च पुण्य-पाप-फल-भूताः शयान-देह-सरूप-संस्थान-देहान्तर-सृष्ट्योपपद्यन्ते॥

[भ्रम-विशेषेषु याथार्थ्योपपादनम्]

पीत-शङ्खादौ तु नयन-वर्ति-पित्त-द्रव्य-सम्भिन्ना नायन-रश्मयः शङ्खादिभिः संयुज्यन्ते। तत्र पित्त-गत-पीतिमाभिभूतः शङ्ख-गत-शुक्लिमा न गृह्यते। अतः सुवर्णानुलिप्त-शङ्खवत् पीतः शङ्ख इति प्रतीयते। पित्त-द्रव्यं तद्-गतपीतिमा चातिसौक्ष्म्यात् पार्श्व-स्थैर् न गृह्यते। पित्तोपहतेन तु स्व-नयन-निष्क्रान्ततयाति-सामीप्यात् सूक्ष्मम् अपि गृह्यते। तद्-ग्रहण-जनित-संस्कार-सचिव-नायन-रश्मिभिर् दूरस्थम् अपि गृह्यते॥

जपा-कुसुम-समीप-वर्ति-स्फटिक-मणिर् अपि तत्-प्रभाभिभूततया रक्त इति गृह्यते। जपा-कुसुम-प्रभा विततापि स्वच्छ-द्रव्य-संयुक्ततया स्फुटतरम् उपलभ्यत इत्य् उपलब्धि-व्यवस्थाप्यम् इदम्। मरीचिकाजल-ज्ञानेऽपि तेजः पृथिव्योर् अप्य् अम्बुनो विद्यमानत्वाद् इन्द्रिय-दोषेण तेजः पृथिव्योर् अग्रहणाद् अदृष्टवशाच् चाम्बुनो ग्रहणाद्य्-अथार्थत्वम्। अलात-चक्रेऽप्य् अलातस्य द्रुततर-गमनेन सर्व-देश-संयोगाद् अन्तरालाग्रहणात् तथा प्रतीतिर् उपपद्यते। चक्र-प्रतीताव् अप्य् अन्तरालाग्रहण-पूर्वक-तत्-तद्-देश-संयुक्त-तत्-तद्-वस्तु-ग्रहणम् एव। क्वचिद् अन्तरालाभावाद् अन्तरालाग्रहणम्, क्वचिच् छैघ्र्याद् अग्रहणम् इति विशेषः। अतस् तद् अपि यथार्थम्।

दर्पणादिषु निज-मुखादि-प्रतीतिर् अपि यथार्था। दर्पणादि-प्रतिहत-गतयो हि नायन-रश्मयो दर्पणादि-देश-ग्रहण-पूर्वकं निज-मुखादि गृह्णन्ति। तत्राप्य् अतिशैघ्र्याद् अन्तरालाग्रहणात् तथा प्रतीतिः॥

दिङ्-मोहेऽपि दिग्-अन्तरस्यास्यां दिशि विद्यमानत्वाद् अदृष्ट-वशेनैतद्-दिग्-अंश-वियुक्तो दिग्-अन्तरांशो गृह्यते। अतो दिग्-अन्तर-प्रतीतिर् यथार्थैव। द्वि-चन्द्र-ज्ञानादाव् अप्य् अङ्गुल्य्-अवष्टम्भ-तिमिरादिभिर् नायन-तेजो-गति-भेदेन सामग्रीभेदात् सामग्री-द्वयम् अन्योन्य-निरपेक्षं चन्द्र-ग्रहण-द्वय-हेतुर् भवति। तत्रैका सामग्री स्व-देश-विशिष्टं चन्द्रं गृह्णाति। द्वितीया तु किञ्चिद् वक्र-गतिश् चन्द्र-समीप-देश-ग्रहण-पूर्वकं चन्द्रं स्व-देश-वियुक्तं गृह्णाति। अतः सामग्री-द्वयेन युगपद् देश-द्वय-विशिष्ट-चन्द्र-ग्रहणे ग्रहण-भेदेन ग्राह्याकार-भेदाद् एकत्व-ग्रहणाभावाच् च द्वौ चन्द्राव् इति भवति प्रतीति-विशेषः। देशान्तरस्य तद्-विशेषणत्वं देशान्तरस्य, अगृहीत-स्व-देश-चन्द्रस्य च निरन्तर-ग्रहणेन भवति। तत्र सामग्री-द्वित्वं पारमार्थिकम्। तेन देश-द्वय-विशिष्ट-चन्द्र-ग्रहण-द्वयं च पारमार्थिकम्।

ग्रहण-द्वित्वेन चन्द्रस्यैव ग्राह्याकारद्वित्वं च पारमार्थिकम्। तत्र विशेषण-द्वय-विशिष्ट-चन्द्र-ग्रहण-द्वयस्यैक एव चन्द्रो ग्राह्य इति ग्रहणे प्रत्यभिज्ञानवत् केवल-चक्षुषः सामर्थ्याभावाच् चाक्षुष-ज्ञानं तथैवावतिष्ठते। द्वयोश् चक्षुषोर् एक-सामग्र्य्-अन्तर्भावेऽपि तिमिरादि-दोष-भिन्नं चाक्षुषं तेजः सामग्री-द्वयं भवतीति कार्य-कल्प्यम्। अपगते तु दोषे स्व-देश-विशिष्टस्य चन्द्रस्यैक-ग्रहण-वेद्यत्वाद् एकश् चन्द्र इति भवति प्रत्ययः। दोष-कृतं तु सामग्री-द्वित्वं तत्-कृतं ग्रहण-द्वित्वं तत्-कृतं ग्राह्याकार-द्वित्वं चेति निरवद्यम्।

अतः सर्वं विज्ञान-जातं यथार्थम् इति सिद्धम्। ख्यात्य्-अन्तराणां दूषणानि तैस् तैर् वादिभिर् एव प्रपञ्चितानीति न तत्र यत्नः क्रियते।

अथवा किम् अनेन बहुनोपपादान-प्रकारेण।

प्रत्यक्षानुमानागमाख्यं प्रमाण-जातम् आगम-गम्यं च निरस्ति-निखिल-दोष-गन्धम् अनवधिकातिशयासङ्ख्येय-कल्याण-गुण-गणं सर्वज्ञं, सत्य-सङ्कल्पं परं ब्रह्माभ्युपगच्छतां किं न सेत्स्यति। किं नोपपद्यते।

भगवता हि परेण ब्रह्मणा क्षेत्रज्ञ-पुण्य-पापानुगुणं तद्-भोग्यत्वायाखिलं जगत् सृजता सुख-दुःखोपेक्षाफलानुभवानुभाव्याः पदार्थाः सर्व-साधारणानुभव-विषयाः, केचन तत्-तत्-पुरुष-मात्रानुभव-विषयाः तत्-तत्-कालावसानास् तथा तथानुभाव्याः सृज्यन्ते। तत्र बाध्य-बाधक-भावः सर्वानुभव-विषयतया तद्-रहिततया चोपपद्यत इति सर्वं समञ्जसम्॥

[श्रुत्य्-आदिभिः नानिर्वचनीयाज्ञान-सिद्धिः]

यत् पुनः सद्-असद्-अनिर्वचनीयम् अज्ञानं श्रुति-सिद्धम् इति; तद् असद् अनृतेन हि प्रत्यूढाः [छान्।, ८।३।२] इत्य् आदिष्व् अनृत-शब्दस्यानिर्वचनीयानभिधायित्वात्। ऋतेतर-विषयो ह्य् अनृत-शब्दः। ऋतम् इति कर्म-वाचि। ऋतं पिबन्तौ [कठ।, १।३।१] इति वचनात्। ऋतम्-- कर्म-फलाभिसन्धि-रहितं परम-पुरुषाराधन-वेषं तत्-प्राप्ति-फलम्। अत्र तद्-व्यतिरिक्तं सांसारिक-फलं कर्म अनृतं ब्रह्म-प्राप्ति-विरोधि एतं ब्रह्म-लोकं न विन्दन्ति, अनृतेन हि प्रत्यूढाः [छान्।, ८।३।१] इति वचनात्॥

नासद् आसीन्नो सद् आसीत् [यजुर्, २।८।९] इत्य् अत्रापि सद्-असच्-छब्दौ चिद्-अचिद्-व्यष्टि-विषयौ। उत्पत्ति-वेलायां सत्-त्यच्-छब्दाभिहितयोश् चिद्-अचिद्-व्यष्टि-भूतयोर् वस्तुनोर् अप्यय-काले अचित्-समष्टि-भूते तमः शब्दाभिधेये वस्तुनि प्रलय-प्रतिपादन-परत्वाद् अस्य वाक्यस्य। नात्र कस्यचित् सद्-असद्-अनिर्वचनीयतोच्यते; सद्-असतोः काल-विशेषे असद्-भाव-मात्र-वचनात्। अत्र तमः शब्दाभिहितस्याचित्-समष्टित्वं श्रुत्य्-अन्तराद् अवगम्यते-- अव्यक्तम् अक्षरे लीयते। अक्षरं तमसि लीयते [सुबाल, २] इति॥

[तमः-शब्दस्य श्रुति-गतस्यानिर्वचनीयाज्ञान-परत्व-शङ्का-परिहारौ]

सत्यम्। तमः-शब्देनाचित्-समष्टि-रूपायाः प्रकृतेः सूक्ष्मावस्थोच्यते। तस्यास् तु मायां तु प्रकृतिं विद्यात् [श्वे।, ४।१०] इति माया-शब्देनाभिधानाद् अनिर्वचनीयत्वम् इति चेन् नैतद् एवम्-- माया-शब्दस्यानिर्वचनीय-वाचित्वं न दृष्टम् इति। माया-शब्दस्य मिथ्या-पर्यायत्वेनानिर्वचनीय-वाचित्वम् इति चेत् तद् अपि नास्ति। न हि सर्वत्र माया-शब्दो मिथ्या-विषयः, आसुर-राक्षसास्त्रादिषु सत्येष्व् एव माया-शब्द-प्रयोगात्। यथोक्तम्--

तेन माया-सहस्रं तच्-छम्बरस्याशु-गामिना।

बालस्य रक्षता देहम् एकैकश्येन सूदितम्॥ इति॥ [वि। पु। १।१९।१०]

[माया-शब्दः सप्रमाणः]

अतो माया-शब्दो विचित्रार्थ-सर्ग-कराभिधायी। प्रकृतेश् च माया-शब्दाभिधानं विचित्रार्थ-सर्ग-करत्वाद् एव। अस्मान् मायी सृजते विश्वम् एतत् तस्मिंश् चान्यो मायया सन्निरुद्धः [श्वे।, ४।९] इति माया-शब्द-वाच्यायाः प्रकृतेर् विचित्रार्थ-सर्ग-करत्वं दर्शयति। परम-पुरुषस्य च तद्वत्ता-मात्रेण मायित्वम् उच्यते, नाज्ञत्वेन। जीवस्यैव हि मायया निरोधः श्रूयते। तस्मिंश् चान्यो मायया सन्निरुद्धः इति, अनादि-मायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुध्यते [माण्ड्।, २।२१] इति च। इन्द्रो मायाभिः पुरु-रूप ईयते [बृहद्, ४।६।१९] इत्य् अत्रापि विचित्राः शक्तयोऽभिधीयन्ते। अत एव हि भूरि त्वष्टेव राजति इत्य् उच्यते। न हि मिथ्याभिभूतः कश्चिद् विराजते। मम माया दुरत्यया [भ। गीता ७।१४] इत्य् अत्रापि गुण-मयीति वचनात् सैव त्रि-गुणात्मिका प्रकृतिर् उच्यत इति न श्रुतिभिः सद्-असद्-अनर्वचनीयाज्ञान-प्रतिपादनम्॥

[श्रुत्य्-अर्थापत्त्यानिर्वचनीयाज्ञान-सिद्धेर् दूषणम्]

नाप्य् ऐक्योपदेशानुपपत्या, न हि तत् त्वम् असि [छान्।, ६।८।७] इति जीव-परयोर् ऐक्योपदेशे सति सर्वज्ञे सत्य-सङ्कल्पे सकल-जगत्-सर्ग-स्थिति-विनाश-हेतु-भूते तच्-छब्दाद् अवगते प्रकृते ब्रह्मणि विरुद्धाज्ञान-परिकल्पनाहेतु-भूता काचिद् अप्य् अनुपपत्तिर् दृश्यते। ऐक्योपदेशस् तु त्वं शब्देनापि जीव-शरीरकस्य ब्रह्मण एवाभिधानाद् उपपन्नतरः। अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नाम-रूपे व्याकरवाणि [छान्।, ६।३।२] इति सर्वस्य वस्तुनः परमात्म-पर्यन्तस्यैव हि नाम-रूप-भाक्त्वम् उक्तम्। अतो न ब्रह्माज्ञान-परिकल्पनम्॥

[ब्रह्माज्ञानस्येतिहास-पुराणाभ्याम् असिद्धिः]

इतिहास-पुराणयोर् अपि न ब्रह्माज्ञान-वादः क्वचिद् अपि दृश्यते। ननु ज्योतींषि विष्णुः [वि। पु।, २।१२।३७] इति ब्रह्मैकम् एव तत् त्वम् इति प्रतिज्ञाय, ज्ञान-स्वरूपो भगवन् यतोऽसौ [वि। पु।, २।१२।३८] इति शैलाब्धिधरादि-भेद-भिन्नस्य जगतो ज्ञानैक-स्वरूप-ब्रह्माज्ञान-विजृम्भितत्वम् अभिधाय यदा तु शुद्धं निज-रूपि [वि। पु।, २।१२।३९] इति ज्ञान-स्वरूपस्यैव ब्रह्मणः स्व-स्वरूपावस्थिति-वेलायां वस्तु-भेदाभाव-दर्शनेनाज्ञान-विजृम्भितत्वम् एव स्थिरीकृत्य वस्त्व् अस्ति किं [वि। पु।, २।१२।४०], मही घटत्वम् [वि। पु।, २।१२।४१] इति श्लोक-द्वयेन जगद्-उपलब्धि-प्रकारेणापि वस्तु-भेदानाम् असत्यत्वम् उपपाद्य तस्मान् न विज्ञानम् ऋते [वि। पु।, २।१२।४२] इति प्रतिज्ञातं ब्रह्म-व्यतिरक्तस्यासत्यत्वम् उपसंहृत्य विज्ञानम् एकम् [वि। पु।, २।१२।४३] इति ज्ञान-स्वरूपे ब्रह्मणि भेद-दर्शन-निमित्ताज्ञान-मूलं निज-कर्मैवेति स्फुटीकृत्य ज्ञानं विशुद्धम् [वि। पु।, २।१२।४४] इति ज्ञान-स्वरूपस्य ब्रह्मणः स्वरूपं विशोध्य सद्-भाव एवं भवतो मयोक्तः [वि। पु।, २।१२।४५] इति ज्ञान-स्वरूपस्य ब्रह्मण एव सत्यत्वं नान्यस्य; अन्यस्य चासत्यत्वम् एव; तस्य भुवनादेः सत्यत्वं व्यावहारिकम् इति तत्त्वं तवोपदिष्टम् इति ह्य् उपदेशो दृश्यते।

नैतद् एवम्; अत्र भुवन-कोशस्य विस्तीर्णं स्वरूपम् उक्त्वा, पूर्वम् अनुक्तं रूपान्तरं सङ्क्षेपतः श्रूयताम् [वि। पु।, २।१२।३६] इत्य् आरभ्याभिधीयते।

[ब्रह्मणः पूर्वम् अनुक्त-रूपान्तरम्]

चिद्-अचिन्-मिश्रे जगति चिद्-अंशो वाङ्-मनसागोचर-स्व-संवेद्य-स्वरूप-भेदो ज्ञानैकाकारतया अस्पृष्ट-प्राकृत-भेदोऽविनाशित्वेनास्ति-शब्द-वाच्यः। अचिद्-अंशस् तु चिद्-अंश-कर्म-निमित्त-परिणाम-भेदो विनाशीति नास्ति-शब्दाभिधेयः। उभयं तु पर-ब्रह्म-भूत-वासुदेव-शरीरतया तद्-आत्मकम् इत्य् एतद्-रूपं सङ्क्षेपेणात्राभिहितम्॥

[प्रतिज्ञातार्थोपपादनम्]

तथा हि-- यद् अम्बु वैष्णवः कायस् ततो विप्र वसुन्धरा।

पद्माकारा समुद्भूता पर्वताब्ध्यादि-संयुता॥ [वि। पु। २।१२।३७]

इत्य् अम्बुनो विष्णोः शरीरत्वेनाम्बु-परिणाम-भूतं ब्रह्माण्डम् अपि विष्णोः कायः, तस्य च विष्णुर् आत्मेति सकल-श्रुति-गत-तादात्म्योपदेशोपबृंहण-रूपस्य सामानाधिकरण्यस्य ज्योतींषि विष्णुः इत्य् आरभ्य वक्ष्यमाणस्य शरीरात्म-भाव एव निबन्धनम् इत्य् आहुः।

अस्मिञ् शास्त्रे पूर्वम् अप्य् एतद् असकृद् उक्तम्-- तानि सर्वाणि तद्-वपुः [वि। पु।, १।२।८६], तत् सर्वं वै हरेस् तनुः, स एव सर्व-भूतात्मा विश्व-रूपो यतोऽव्ययः [वि। पु।, १।२।६९] इति। तद् इदं शरीरात्म् अभावायत्तं तादात्म्यं सामानाधिकरण्येन व्यपदिश्यते ज्योतींषि विष्णुः इति।

[अस्ति नास्त्यात्मकतया जगद्-विभाग-विधा]

अत्रास्त्य् आत्मकं नास्त्य् आत्मकं च जगद्-अन्तर्गतं वस्तु विष्णोः कायतया विष्ण्व्-आत्मकम् इत्य् उक्तम्। इदम् अस्त्यात्मकम्, इदं नास्त्य् आत्मकम्, अस्य च नास्त्य् आत्मकत्वे हेतुर् अयम् इत्य् आह ज्ञान-स्वरूपो भगवान् यतोऽसौ इति। अशेष-क्षेत्रज्ञात्मनावस्थितस्य भगवतो ज्ञानम् एव स्वाभाविकं रूपम्। न देव-मनुष्यादि-वस्तु-रूपम्। यत एवं, तत एवाचिद्-रूप-देव-मनुष्य-शैलाब्धि-धरादयश् च तद्-विज्ञान-विजृम्भिताः; तस्य ज्ञानैकाकारस्य सतो दैवाद्य्-आकारेण स्वात्म-वैविध्यानुसन्धान-मूला देवाद्याकारानुसन्धान-मूल-कर्म-मूला इत्य् अर्थः। यतश् चाचिद्-वस्तु क्षेत्रज्ञ-कर्मानुगुण-परिणामास्पदं, ततस् तन् नास्ति-शब्दाभिधेयम्, इतरद् अस्ति-शब्दाभिधेयम् इत्य् अर्थाद् उक्तं भवति। तद् एव विवृणोति-- यदा तु शुद्धं निजरूपि इति। यदैतज् ज्ञानैकाकारम् आत्म-वस्तु देवाद्य्-आकारेण स्वात्मनि वैविध्यानुसन्धान-मूल-सर्व-कर्म-क्षयान् निर्दोषं परिशुद्धं निजरूपि भवति, तदा देवाद्य्-आकारेणैकीकृत्यात्म-कल्पना-मूल-कर्म-फल-भूतास् तद्-भोगार्था वस्तुषु वस्तु-भेदा न भवन्ति। ये देवादिषु वस्तुष्व् आत्मतयाभिमतेषु भोग्य-भूता देव-मनुष्य-शैलाब्धिधरादि-वस्तु-भेदाः; ते तन्-मूल-भूत-कर्मसु विनष्टेषु न भवन्तीत्य् अचिद्-वस्तुनः कादाचित्कावस्था-विशेष-योगितया नास्ति-शब्दाभिधेयत्वम्, इतरस्य सर्वदा निज-सिद्ध-ज्ञानैकाकारत्वेन अस्ति-शब्दाभिधेयत्वम् इत्य् अर्थः। प्रतिक्षणम् अन्यथा-भूततया कादाचित्कावस्था-योगिनोऽचिद्-वस्तुनो नास्ति-शब्दाभिधेयत्वम् एवेत्य् आह-- वस्त्व् अस्ति किम् इति। अस्ति-शब्दाभिधेयो ह्य् आदि-मध्य-पर्यन्त-हीनः सततैक-रूपः पदार्थस् तस्य कदाचिद् अपि नास्ति-बुद्ध्य्-अनर्हात्वात्। अचिद्-वस्तु किञ्चित् क्वचिद् अपि तथाभूतं न दृष्ट-चरम्। ततः किम् इत्य् अत्राह-- यच् चान्यथात्वम् [वि। पु।, २।१२।४१] इति। यद् वस्तु प्रतिक्षणम् अन्यथात्वं याति; तद्-उत्तरोत्तरावस्था-प्राप्त्या पूर्व-पूर्वावस्थां जहातीति तस्य पूर्वावस्थस्योत्तरावस्थायां न प्रतिसन्धानम् अस्ति। अतः सर्वदा तस्य नास्ति-शब्दाभिधेयत्वम् एव। तथा ह्य् उपलभ्यत इत्य् आह मही घटत्वम् इति। स्व-कर्मणा देव-मनुष्यादि-भावेन स्तिमितात्म-निश्चयैः स्व-भोग्य-भूतम् अचिद्-वस्तु प्रतिक्षणम् अन्यथाभूतम् आलक्ष्यते-- अनुभूयत इत्य् अर्थः। एवं सति किम् अप्य् अचिद्-वस्त्व् अस्ति-शब्दार्हाम् आदि-मध्य-पर्यन्त-हीनं सततैक-रूपम् आलक्षितम् अस्ति किं न ह्य् अस्तीत्य् अभिप्रायः। यस्माद् एवम्, तस्माज् ज्ञान-स्वरूपात्म-व्यतिरिक्तम् अचिद्-वस्तु कदाचित् किञ्चित् केवलास्तिशब्दवाच्यं न भवतीत्याह-- तस्मान्न विज्ञानमृते इति। आत्मा तु सर्वत्र ज्ञानैकाकारतया देवादि-भेद-प्रत्यनीक-स्वरूपोऽपि देवादि-शरीर-प्रवेश-हेतु-भूत-स्वकृत-विविध-कर्म-मूल-देवादि-भेद-भिन्नात्म-बुद्धिभिस् तेन तेन रूपेण बहुधानुसंहित इति तद्-भेदानुसन्धानं नात्मस्वरूप-प्रयुक्तम् इत्य् आह-- विज्ञानम् एकम् इति॥

आत्म-स्वरूपं तु कर्म-रहितम्, तत एव मल-रूप-प्रकृति-स्पर्श-रहितम्। ततश् च तत्-प्रयुक्त-शोक-मोह-लोभाद्य्-अशेष-हेय-गुणासङ्गि, उपचयापचयानर्हातयैकम्, तत एव सदैक-रूपम्। तच् च वासुदेव-शरीरम् इति तद्-आत्मकम्, अतद्-आत्मकस्य कस्यचिद् अप्य् अभावाद् इत्य् आह-- ज्ञानं विशुद्धम् इति। चिद्-अंशः सदैक-रूपतया सर्वदास्ति-शब्द-वाच्यः। अचिद्-अंशस् तु क्षण-परिणामित्वेन सर्वदा नाश-गर्भ इति सर्वदा नास्ति-शब्दाभिधेयः। एवंरूप-चिद्-अचिद्-आत्मकं जगद्-वासुदेव-शरीरं तद्-आत्मकम् इति जगद्-याथात्म्यं सम्यग् उक्तम् इत्य् आह-- सद्-भाव एवम् इति। अत्र सत्यम्, असत्यम् इति यद् अस्ति यन् नास्ति इति प्रक्रान्तस्योपसंहारः। एतज् ज्ञानैकाकारतया समम्, अशब्द-गोचर-स्वरूप-भेदम् एवाचिन्-मिश्रं भुवनाश्रितं देव-मनुष्यादि-रूपेण सम्यग् व्यवहारार्ह-भेदं यद् वर्तते; तत्र हेतुः कर्मैवेत्य् उक्तम् इत्य् आह-- एतत् तु यत् [वि। पु।, २।१३।४५] इति। तद् एव विवृणोति-- यज्ञः पशुः [वि। पु।, २।१२।४७] इति। जगद्-याथात्म्य-ज्ञान-प्रयोजनं मोक्षोपायतनम् इत्य् आह यच् चैतत् [वि। पु।, २।१२।४६] इति।

[श्लोकानां परोक्तार्थाननुगुणता]

अत्र निर्विशेषे परे ब्रह्मणि तद्-आश्रये सद्-असद्-अनिर्वचनीये चाज्ञाने, जगतस् तत्-कल्पितत्वे चानुगुणं किञ्चिद् अपि पदं न दृश्यते॥

अस्ति-नास्ति-शब्दाभिधेयं चिद्-अचिद्-आत्मकं कृत्स्नं जगत् परमस्य परेशस्य परस्य ब्रह्मणो विष्णोः कायत्वेन तद्-आत्मकम्; ज्ञानैकाकारस्यात्मनो देवादि-विविधाकारानुभवेऽचित्-परिणामे च हेतुर् वस्तु-याथात्म्य-ज्ञान-विरोधि-क्षेत्रज्ञानां कर्मैवेति प्रतिपादनाद् अस्ति-नास्ति-सत्यासत्य-शब्दानां च सद्-असद्-अनिर्वचनीय-वस्त्व्-अभिधानासामर्थ्याच् च। नास्त्य्-असत्य्-अशब्दाव् अस्ति-सत्य-शब्द-विरोधिनौ। अतश् च ताभ्याम् असत्त्वं हि प्रतीयते; नानिर्वचनीयत्वम्।

अत्र चाचिद्-वस्तुनि नास्त्य्-असत्य-शब्दौ न तुच्छत्व-मिथ्यात्व-परौ प्रयुक्तौ, अपि तु विनाशित्व-परौ। वस्त्व् अस्ति किम्, मही घटत्वम् इत्य् अत्रापि विनाशित्वम् एव ह्य् उपपादितम्; न निष्प्रमाणकत्वं ज्ञान-बाध्यत्वं वा; एकेनाकारेणैकस्मिन् कालेऽनुभूतस्य कालान्तरे परिणाम-विशेषेणान्यथोपलब्ध्या नास्तित्वोपपादनात्। तुच्छत्वं हि प्रमाण-सम्बन्धानर्हात्वम्। बाधोऽपि यद् देश-कालादि-सम्बन्धितया यद् अस्तीत्य् उपलब्धम्, तस्य तद् देश-कालादि-सम्बन्धितया नास्तीत्य् उपलब्धिः, न तु कालान्तरेऽनुभूतस्य कालान्तरे परिणामादिना नास्तीत्य् उपलब्धिः, काल-भेदेन विरोधाभावात्। अतो न मिथ्यात्वम्॥

एतद् उक्तं भवति-- ज्ञान-स्वरूपम् आत्म-वस्तु आदि-मध्य-पर्यन्त-हीनं सततैक-स्वरूपम् इति स्वत एव सदास्ति-शब्दवाच्यम्। अचेतनं तु क्षेत्रज्ञ-भोग्य-भूतं तत्-कर्मानुगुण-परिणामि विनाशीति सर्वदा नास्त्य्-अर्थ-गर्भम् इति नास्त्य्-असत्य-शब्दाभिधेयम् इति॥ यथोक्तम्---

यत् तु कालान्तरेणापि नान्य-संज्ञाम् उपैति वै।

परिणामादि-सम्भूतां तद् वस्तु नृप तच् च किम्॥ [वि। पु।, २।१३।१००]

अनाशी परमार्थश् च प्राज्ञैर् अभ्युपगम्यते।

तत् तु नास्ति न सन्देहो नाशि-द्रव्योपपादितम्॥ [वि। पु।, २।१४।२४] इति॥

देश-काल-कर्म-विशेषापेक्षया अस्तित्व-नास्तित्व-योगिनि वस्तुनि केवलास्ति-बुद्धि-बोध्यत्वम् अपरमार्थ इत्य् उक्तम्। आत्मन एव केवलास्ति-बुद्धि-बोध्यत्वम् इति स परमार्थ इत्य् उक्तम्।

[दश-श्लोक्य्-उक्तार्थानुवादः]

श्रोतुश् च मैत्रेयस्य--

विष्ण्व्-आधारं यथा चैतत् त्रैलोक्यं समवस्थितम्।

परमार्थश् च मे प्रोक्तो यथाज्ञानं प्रधानतः॥ [वि। पु।, २।२।२]

इत्य् अनुभाषणाच् च, ज्योतींषि विष्णुः इत्य् आदि सामानाधिकरण्यस्यात्म-शरीर-भाव एव निबन्धनम्; चिद्-अचिद्-वस्तुनोश् चास्ति-नास्ति-शब्द-प्रयोग-निबन्धनं ज्ञानस्याकर्म-निमित्त-स्वाभाविक-रूपत्वेन प्राधान्यम्; अचिद्-वस्तुनश् च तत्-कर्म-निमित्त-परिणामित्वेनाप्राधान्यम् इति प्रतीयते॥

[वेदान्तानां निर्विशेष-ब्रह्म-विज्ञानेन अविद्या-निवृत्ति-परत्व-शङ्का-परिहारौ]

यद् उक्तं-- निर्विशेष-ब्रह्म-विज्ञानाद् एवाविद्या-निवृत्तिं वदन्ति श्रुतयः-- इति। तद् असत्, वेदाहम् एतं पुरुषं महान्तम्। आदित्य-वर्णं तमसः परस्तात्। तम् एवं विद्वान् अमृत इह भवति। नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय [तै।, ३।१२।१३], सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषाद् अधि [महानारा। उप्।], न तस्येशे कश्चन तस्य नाम महद् यशः [महानारा। उप्।], य एनं विदुर् अमृतास्ते भवन्ति [महानारा। उप्। १।८।९] इत्य् आद्य् अनेक-वाक्य-विरोधात्। ब्रह्मणः सविशेषत्वाद् एव सर्वाण्य् अपि वाक्यानि सविशेष-ज्ञानाद् एव मोक्षं वदन्ति। शोधक-वाक्यान्य् अपि सविशेषम् एव ब्रह्म प्रतिपादयन्तीत्य् उक्तम्॥

[तत् त्वम् अस्यादि सामानाधिकरण्यान्यथानुपपत्त्या निर्विशेष-सिद्धेर् निरासः]

तत् त्वम् अस्यादि वाक्येषु सामानाधिकरण्यं न निर्विशेष-वस्त्व्-ऐक्य-परम्, तत्-त्वम्-पदयोः सविशेष-ब्रह्माभिधायित्वात्। तत्-पदं हि सर्वज्ञं सत्य-सङ्कल्पं जगत्-कारणं ब्रह्म परामृशति तद् ऐक्षत बहु स्याम् इत्य् आदिषु तस्यैव प्रकृतत्वात्। तत्-समानाधिकरणं त्वं पदं च अचिद्-विशिष्ट-जीव-शरीरकं ब्रह्म प्रतिपादयति, प्रकार-द्वयावस्थितैक-वस्तु-परत्वात् सामानाधिकरण्यस्य। प्रकार-द्वय-परित्यागे प्रवृत्ति-निमित्त-भेदासम्भवेन सामानाधिकरण्यम् एव परित्यक्तं स्यात्; द्वयोः पदयोर् लक्षणा च।

सोऽयं देवदत्तः इत्य् अत्रापि न लक्षणा, भूत-वर्तमान-काल-सम्बन्धितयैक्य-प्रतीत्य्-अविरोधात्। देश-भेद-विरोधश् च काल-भेदेन परिहृतः।

[पर-पक्षे दूषणान्तरम्]

तद् ऐक्षत बहु स्याम् इत्य् उपक्रम-विरोधश् च। एक-विज्ञानेन सर्व-विज्ञान-प्रतिज्ञानं च न घटते। ज्ञान-स्वरूपस्य निरस्त-निखिल-दोषस्य सर्वज्ञस्य समस्त-कल्याण-गुणात्मकस्याज्ञानं तत्-कार्यानन्तापुरुषार्थाश्रयत्वं च भवति॥

[सामानाधिकरण्यस्य बाधार्थता-निरासः]

बाधार्थत्वे च सामानाधिकरण्यस्य त्वं-तत्-पदयोर् अधिष्ठान-लक्षणा निवृत्ति-लक्षणा चेति लक्षणादयस् त एव दोषाः॥

इयांस् तु विशेषः-- नेदं रजतम् इतिवद् अप्रतिपन्नस्यैव बाधस्यागत्या परिकल्पनम्; तत्-पदेनाधिष्ठानातिरेकि-धर्मानुपस्थापनेन बाधानुपपत्तिश् च। अधिष्ठानं तु प्राक् तिरोहितम् अतिरोहित-स्वरूपं तत्-पदेनोपस्थाप्यत इति चेन् न, प्राग् अधिष्ठानाप्रकाशे तद्-आश्रय-भ्रम-बाधयोर् असम्भवात्। भ्रमाश्रयम् अधिष्ठानम् अतिरोहितम् इति चेत् तद् एवाधिष्ठान-स्वरूपं भ्रम-विरोधीति तत्-प्रकाशे सुतरां न तद्-आश्रय-भ्रम-बाधौ। अतोऽधिष्ठानातिरेकि-पारमार्थिक-धर्म-तत्-तिरोधानानभ्युपगमे भ्रान्ति-बाधौ दुरुपपादौ। अधिष्ठाने हि पुरुष-मात्राकारे प्रतीयमाने तद्-अतिरेकिणि पारमार्थिके राजत्वे तिरोहिते सत्य् एव व्याधत्व-भ्रमः। राजत्वोपदेशेन च तन्-निवृत्तिर् भवति; नाधिष्ठान-मात्रोपदेशेन; तस्य प्रकाशमानत्वेनानुपदेश्यत्वात्; भ्रमानुपमर्दित्वाच् च॥

[स्व-पक्षे उक्त-दोषाणाम् अभावः]

जीव-शरीरक-जगत्-कारण-ब्रह्म-परत्वे मुख्य-वृत्तं पद-द्वयम्। प्रकार-द्वय-विशष्टैक-वस्तु-प्रतिपादनेन सामानाधिकरण्यं च सिद्धम्। निरस्त-निखिल-दोषस्य समस्त-कल्याण-गुणात्मकस्य ब्रह्मणो जीवान्तर्यामित्वम् अप्य् ऐश्वर्यम् अपरं प्रतिपादितं भवति। उपक्रमानुकूलता च। एक-विज्ञानेन सर्व-विज्ञान-प्रतिज्ञोपपत्तिश् च; सूक्ष्म-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरस्यैव ब्रह्मणः स्थूल-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरत्वेन कार्यत्वात् तम् ईश्वराणां परमं महेश्वरम् [श्वे।, ६।७] परास्य शक्तिर् विविधैव श्रूयते [श्वे।, ६।८] अपहत-पाप्मा ॥।। सत्य-कामः सत्य-सङ्कल्पः [छान्।, ८।१।६] इत्य् आदि श्रुत्य्-अन्तराविरोधश् च॥

[तत् त्वम् असि इत्य् अत्र उद्देश्योपादेय-विभाग-चिन्तयापि न निर्विशेष-वस्त्व्-ऐक्य-सिद्धिः]

तत् त्वम् असि इत्य् अत्रोद्देश्योपादेय-विभागः कथम् इति चेन् नात्र किञ्चिद् उद्दिश्य किम् अपि विधीयते; ऐतदात्म्यम् इदं सर्वम् [छान्।, ६।८।७] इत्य् अनेनैव प्राप्तत्वात्। अप्राप्ते हि शास्त्रम् अर्थवत्। इदं सर्वम् इति सजीवं जगन् निर्दिश्य ऐतदात्म्यम् इति तस्यैष आत्मेति तत्र प्रतिपादितम्। तत्र च हेतुर् उक्तः-- सन्-मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सद्-आयतनाः सत्-प्रतिष्ठाः [छान्।, ६।८।३] इति; सर्वं खल्व् इदं ब्रह्म तज् जलान् इति, शान्तः [छान्।, ३।१४।१] इतिवत्॥

[ब्रह्म-तद्-इतरयोस् तादात्म्यस्य शरीरात्म-भावकृतत्वे श्रुतयः]

तथा श्रुत्य्-अन्तराणि च ब्रह्मणस् तद्-व्यतिरिक्तस्य चिद्-अचिद्-वस्तुनश् च शरीरात्म-भावम् एव तादात्म्यं वदन्ति-- अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानां सर्वात्मा [तै।, आर।, ३।११।२०], यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीम् अन्तरो यमयति स त आत्मान्तर्याम्य् अमृतः [बृहद्।, ५।७।३], य आत्मनि तिष्ठन्न् आत्मनोऽन्तरो यम् आत्मा न वेद यस्यात्मा शरीरं य आत्मानम् अन्तरो यमयति स त आत्मान्तर्याम्य् अमृतः [बृहद्।, ५।७।२२], यः पृथिवीम् अन्तरे सञ्चरन् इत्य् आरभ्य यस्य मृत्युः शरीरं यं मृत्युर् न वेद एष सर्व-भूतान्तरात्मापहत-पाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः [सुबाल, ७], तत् सृष्ट्वा। तद् एवानुप्राविशत्। तद् अनुप्रविश्य। सच् चत्यच् चाभवत् [तै।, २।६।२] इत्य् आदीनि। अत्रापि-- अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नाम-रूपे व्याकरवाणि [छान्।, ६।३।२] इति ब्रह्मात्मक-जीवानुप्रवेशेनैव सर्वेषां वस्तुत्वं शब्द-वाच्यत्वं च प्रतिपादितम्। तद् अनुप्रविश्य। सच् च त्यच् चाभवत् [तै।, २।६।२] इत्य् अनेनैकार्थ्याज् जीवस्यापि ब्रह्मात्मकत्वं ब्रह्मानुप्रवेशाद् एवेत्य् अवगम्यते।

[ऐतदात्म्य-शब्दार्थ-व्याख्या-निगमनम्]

अतश् चिद्-अचिद्-आत्मकस्य सर्वस्य वस्तु-जातस्य ब्रह्म-तादात्म्यमात्म-शरीर-भावाद् एव इत्य् अवगम्यते। तस्माद् ब्रह्म-व्यतिरिक्तस्य कृत्स्नस्य तच्-छरीत्वेनैव वस्तुत्वात् तस्य प्रतिपादकोऽपि शब्दस् तत्-पर्यन्तम् एव स्वार्थम् अभिदधाति। अतः सर्व-शब्दानां लोक-व्युत्पत्त्य्-अवगत-तत्-तत्-पदार्थ-विशिष्ट-ब्रह्माभिधायित्वं सिद्धम् इत्य् ऐतदात्म्यम् इदं सर्वम् इति प्रतिज्ञातार्थस्य तत् त्वम् असि इति सामानाधिकरण्येन विशेषे उपसंहारः॥

अतो निर्विशेष-वस्त्व्-ऐक्य-वादिनः, भेदाभेद-वादिनः, केवल-भेद-वादिनश् च वैयधिकरण्येन सामानाधिकरण्येन च ब्रह्मात्म-भावोपदेशाः सर्वे परित्यक्ताः स्युः। एकस्मिन् वस्तुनि कस्य तादात्म्यम् उपदिश्यते तस्यैवेति चेत् तत्-स्व-वाक्येनैवावगतम् इति न तादात्म्योपदेशावसेयम् अस्ति किञ्चित्। कल्पित-भेद-निरसनम् इति चेत् तत् तु न सामानाधिकरण्य-तादात्म्योपदेशावसेयम् इत्य् उक्तम्। सामानाधिकरण्यं तु ब्रह्मणि प्रकार-द्वय-प्रतिपादनेन विरोधम् एवावहेत्। भेदाभेद-वादे तु ब्रह्मण्य् एवोपाधिसंसर्गात् तत्-प्रयुक्ता जीव-गता दोषा ब्रह्मण्य् एव प्रादुःष्युर् इति निरस्त-निखिल-दोष-कल्याण-गुणात्मक-ब्रह्मात्म-भावोपदेशा हि विरोधाद् एव परित्यक्ताः स्युः। स्वाभाविक-भेदाभेद-वादेऽपि ब्रह्मणः स्वत एव जीव-भावाभ्युपगमाद् गुणवद् दोषाश् च स्वाभाविका भवेयुर् इति निर्दोष-ब्रह्म-तादात्म्योपदेशो विरुद्ध एव। केवल-भेद-वादिनां चात्यन्त-भिन्नयोः केनापि प्रकारेणैक्यासम्भवाद् एव ब्रह्मात्म-भावोपदेशा न सम्भवन्तीति सर्व-वेदान्त-परित्यागः स्यात्॥

[पूर्व-पक्षापेक्षया स्व-पक्षे वैलक्षण्यम्]

निखिलोपनिषत्-प्रसिद्धं कृत्स्नस्य ब्रह्म-शरीर-भावम् आतिष्ठमानैः कृत्स्नस्य ब्रह्मात्म-भावोपदेशाः सर्वे सम्यग् उपपादिता भवन्ति। जाति-गुणयोर् इव द्रव्याणाम् अपि शरीर-भावेन विशेषणत्वेन गौरश्वो मनुष्यो देवो जातः पुरुषः कर्मभिः इति सामानाधिकरण्यं लोक-वेदयोर् मुख्यम् एव दृष्ट-चरम्।

जाति-गुणयोर् अपि द्रव्य-प्रकारत्वम् एव खण्डो गौः, शुक्लः पटः इति सामानाधिकरण्य-निबन्धनम्। मनुष्यत्वादि-विशिष्ट-पिण्डानाम् अप्य् आत्मनः प्रकारतयैव पदार्थत्वान् मनुष्यः पुरुषः षण्डो योषिद् आत्मा जातः इति सामानाधिकरण्यं सर्वत्रानुगतम् इति प्रकारत्वम् एव सामानाधिकरण्य-निबन्धनम्, न परस्पर-व्यावृत्ता जात्य्-आदयः॥

स्वनिष्ठानाम् एव हि द्रव्याणां कदाचित् क्वचिद् द्रव्य-विशेषणत्वे मत्वर्थीय-प्रत्ययो दृष्टः, दण्डी कुण्डली इति; न पृथक् प्रतिपत्ति-स्थित्य्-अनर्हाणां द्रव्याणाम्; तेषां विशेषणत्वं सामानाधिकरण्यावसेयम् एव॥

[शरीर-शरीरि-भाव-स्थले सामानाधिकरण्यस्य लाक्षणिकत्व-शङ्का-परिहारौ]

यदि गौर् अश्वो मनुष्यो देवः पुरुषो योषित् षण्ड आत्मा कर्मभिर् जातः इत्य् अत्र खण्डो मुण्डो गौः, शुक्लः पटः, कृष्णः पटः इति जाति-गुणवद् आत्म-प्रकारत्वं मनुष्यादि-शरीराणाम् इष्यते; तर्हि जाति-व्यक्त्योर् इव प्रकार-प्रकारिणोः शरीरात्मनोर् अपि नियमेन सह प्रतिपत्तिः स्यात्; न चैवं दृश्यते। न हि नियमेन गोत्वादिवद् आत्माश्रयतयैवात्मना सह मनुष्यादि-शरीरं पश्यन्ति। अतो मनुष्य आत्मा इति सामानाधिकरण्यं लाक्षणिकम् एव। नैतद् एवम्; मनुष्यादि-शरीराणाम् अप्य् आत्मैकाश्रयत्वम्, तद्-एक-प्रयोजनत्वम्, तत्-प्रकारत्वं च जात्य्-आदि-तुल्यम्। आत्मैकाश्रयत्वम् आत्म-विश्लेषे शरीर-विनाशाद् अवगम्यते। आत्मैक-प्रयोजनत्वं च तत्-कर्म-फल-भोगार्थतयैव सद्-भावात्। तत्-प्रकारत्वम् अपि देवो मनुष्य इत्य् आत्म-विशेषणतयैव प्रतीतेः। एतद् एव हि गवादि-शब्दानां व्यक्ति-पर्यन्तत्वे हेतुः। एतत्-स्वभाव-विरहाद् एव दण्ड-कुण्डलादीनां विशेषणत्वे दण्डी, कुण्डली इति मत्वर्थीय-प्रत्ययः। देव-मनुष्यादि-पिण्डानाम् आत्मैकाश्रयत्व-तद्-एक-प्रयोजनत्व-तत्-प्रकारत्व-स्वभावाद् देवो मनुष्य आत्मा इति लोक-वेदयोः सामानाधिकरण्येन व्यवहारः। जाति-व्यक्त्योर् नियमेन सह प्रतीतिर् उभयोश् चाक्षुषत्वात्। आत्मनस् त्वचाक्षुषत्वाच् चक्षुषा शरीर-ग्रहण-वेलायाम् आत्मा न गृह्यते। पृथग् ग्रहण-योग्यस्य प्रकारतैक-स्वरूपत्वं दुर्घटिम् इति मा वोचः; जात्य्-आदिवत् तद्-एकाश्रयत्व-तद्-एक-प्रयोजनत्व-तद्-विशेषणत्वैः शरीरस्यापि तत्-प्रकारतैक-स्वभावत्वावगमात्। सहोपलम्भ-नियमस् त्व् एक-सामग्री-वेद्यत्व-निबन्धन इत्य् उक्तम्। यथा चक्षुषा पृथिव्य्-आदेर् गन्ध-रसादि-सम्बन्धित्वं स्वाभाविकम् अपि न गृह्यते एवं चक्षुषा गृह्यमाणं शरीरम् आत्म-प्रकारतैक-स्वभावम् अपि न तथा गृह्यते; आत्म-ग्रहणे चक्षुषः सामर्थ्याभावान् नैतावता शरीरस्य तत्-प्रकारत्व-स्वभाव-विरहः। तत्-प्रकारतैक-स्वभावत्वम् एव सामानाधिकरण्य-निबन्धनम्। आत्म-प्रकारतया प्रतिपादन-समर्थस् तु शब्दः सहैव प्रकारतया प्रतिपादयति॥

[शब्दस्य शरीरि-पर्यन्तानभिधायित्व-शङ्का-परिहारौ]

ननु च शाब्देऽपि व्यवहारे शरीर-शब्देन शरीर-मात्रं गृह्यत इति नात्म-पर्यन्तता शरीर-शब्दस्य। नैवम्; आत्म-प्रकार-भूतस्यैव शरीरस्य पदार्थ-विवेक-प्रदर्शनाय निरूपणान् निष्कर्षक-शब्दोऽयम्; यथा गोत्वं शुक्लत्वम् आकृतिर् गुणः इत्य् आदि शब्दाः॥

अतो गवादि-शब्दवद् देव-मनुष्यादि-शब्दा आत्म-पर्यन्ताः॥

[चिद्-अचिद्-वाचिनां शब्दानां परमात्म-पर्यन्ताभिधायिता]

एवं देव-मनुष्यादि-पिण्ड-विशिष्टानां जीवानां परमात्म-शरीरतया तत्-प्रकारत्वाज् जीवात्म-वाचिनः शब्दाः परमात्म-पर्यन्ताः। अतः परस्य ब्रह्मणः प्रकारतयैव चिद्-अचद्-वस्तुनः पदार्थत्वम् इति तत्-सामानाधिकरण्येन प्रयोगः। अयम् अर्थो वेदार्थ-सङ्ग्रहे समर्थितः।

[मतान्तरेषु सामानाधिकरण्यानुपपत्तिः]

इदम् एव शरीरात्म-भाव-लक्षणं तादात्म्यम् आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च [ब्र। सू। ४।१।३] इति वक्ष्यति, आत्मेत्य् एव तु गृह्णीयात् इति च वाक्य-कारः॥

[उक्तानाम् अर्थानां सङ्क्षेपेण प्रतिपादनम्]

अत्रेदं तत्त्वम्-- अचिद्-वस्तुनः चिद्-वस्तुनः परस्य च ब्रह्मणो भोग्यत्वेन भोक्तृत्वेन चेशितृत्वेन च स्वरूप-विवेकम् आहुः काश्चन श्रुतयः-- अस्मान् मायी सृजते विश्वम् एतत् तस्मिंश् चान्यो मायया सन्निरुद्धः [श्वे।, ४।९], मायां तु प्रकृतिं विद्यान् मायिनं तु महेश्वरम् [श्वे।, ४।१०], क्षरं प्रधानम् अमृताक्षरं हरः क्षरात्मानावीशते देव एकः; [श्वे।, १।१०], अमृताक्षरं हर इति भोक्ता निर्दिश्यते, प्रधानम् आत्मनो भोग्यत्वेन हरतीति हरः। स कारणं करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिज् जनिता न चाधिपः [श्वे।, ६।९], प्रधान-क्षेत्रज्ञ-पतिर् गुणेशः [श्वे।, ६।१६], पतिं विश्वस्यात्मेश्वरं शाश्वतं शिवम् अच्युतम् [तै।, ११।३], ज्ञाज्ञौ द्वाव् अजाव् ईशानीशौ [श्वे।, १।९], नित्यो नित्यानां चेतनश् चेतनानाम् एको बहूनां यो विदधाति कामान् [कठ।, ५।१३], भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा [श्वे।, १।१२], तयोर् अन्यः पिप्पलं स्वाद्व् अत्त्य् अनश्नन् अन्यो अभिचाकशीति [मुण्ड्।, ३।१।१], पृथग् आत्मानं प्रेरितारं च मत्वा जुष्टस् ततस् तेनामृतत्वम् एति [श्वे।, १।६], अजाम् एकां लोहित-शुक्ल-कृष्णां बह्वीं प्रजां जनयन्तीं सरूपाम्। अजो ह्य् एको जुषमाणोऽनुशेते जहात्य् एनां भुक्त-भोगाम् अजोऽन्यः [तै।, ६।१०।५], समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽनीशया शोचति मुह्यमानः। जुष्टं यदा पश्यत्य् अन्यम् ईशमस्य महिमानम् इति वीत-शोकः [श्वे।, ४।७] इत्य् आद्याः॥

स्मृताव् अप्य् अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिर् अष्टधा॥ अपरेयम् इतस् त्व् अन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम्। जीव-भूतां महा-बाहो ययेदं धार्यते जगत्॥ [भ। गी।, ७।४।५], सर्व-भूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम्। कल्प-क्षये पुनस् तानि कल्पादौ विसृजाम्य् अहम्॥ प्रकृतिं स्वाम् अवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः। भूत-ग्रामम् इमं कृत्स्नाम् अवशं प्रकृतेर् वशात्॥ [भ। गी।, ९।७-८], मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम्। हेतुनानेन कौन्तेय जगद् धि परिवर्तते॥ [भ। गी।, ९।१०], प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्य् अनादी उभाव् अपि। [भ। गी।, १३।१९], मम योनिर् महद् ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्य् अहम्। सम्भवः सर्व-भूतानां ततो भवति भारत॥ [भ। गी।, १४।३] इति॥ जगद् योनि-भूतं महद् ब्रह्म मदीयं प्रकृत्य्-आख्यं भूत-सूक्ष्मम् अचिद्-वस्तु यत्; तस्मिंश् चेतनाख्यं गर्भं यत् संयोजयामि, ततो मत्-कृताच् चिद्-अचित्-संसर्गाद् देवादिस्थावरान्तानाम् अचिन्-मिश्राणां सर्व-भूतानां सम्भवो भवतीत्य् अर्थः॥

एवं भोक्तृ-भोग्य-रूपेणावस्थितयोः सर्वावस्थावस्थितयोश् चिद्-अचितोः परम-पुरुष-शरीरतया तन्-नियाम्यत्वेन तद्-अपृथक्-स्थितिं परम-पुरुषस्य चात्मत्वम् आहुः काश्चन श्रुतयः-- यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीम् अन्तरो यमयति [बृहद्।, ५।७।३] इत्य् आरभ्य य आत्मनि तिष्ठन्न् आत्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरं य आत्मानम् अन्तरो यमयति स त आत्मान्तर्याम्य् अमृतः [बृहद्।, ५।७।२२] इति। तथा-- यः पृथिवीम् अन्तरे सञ्चरन् यस्य पृथिवी शरीरं यं पृथिवी न वेद [सुबाल, ७] इत्य् आरभ्य योऽक्षरम् अन्तरे सञ्चरन् यस्याक्षरं शरीरं यमक्षरं न वेद यो मृत्युम् अन्तरे सञ्चरन् यस्य मृत्युः शरीरं यं मृत्युर् न वेद एष सर्व-भूतान्तरात्मापहत-पाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः [सुबाल, ७]। अत्र मृत्यु-शब्देन तमः शब्द-वाच्यं सूक्ष्मावस्थम् अचिद्-वस्त्व् अभिधीयते; अस्याम् एवोपनिषदि-- अव्यक्तम् अक्षरे लीयते। [सुबाल, २] इति वचनात्। अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानां सर्वात्मा [तै।, आर, ३।११।२१] इति च॥

[भेद-श्रुति-घटक-श्रुत्योर् अविरोधेन ऐक्य-श्रुतीनाम् अर्थ-वर्णनम्]

एवं सर्वावस्थावस्थित-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरतया तत्-प्रकारः परम-पुरुष एव कार्यावस्थ-कारणावस्थ-जगद्-रूपेणावस्थित इतीमम् अर्थं ज्ञापयितुं काश्चन श्रुतयः कार्यावस्थं कारणावस्थं च जगत् स एवेत्य् आहुः-- सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् एकम् एवाद्वितीयं तद् ऐक्षत बहुस्यां प्रजायेयेति तत् तेजोऽसृजत [छान्।, ६।२।१] इत्य् आरभ्य सन्-मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सद्-आयतनाः सत्-प्रतिष्ठाः। ऐतदात्म्यम् इदं सर्वं तत् सत्यं स आत्मा तत् त्वम् असि श्वेतकेतो [छान्।, ६।८।६] इति। तथा सोऽकामयत। बहु स्यां प्रजायेयेति। स तपोऽतप्यत। स तपस् तप्त्वा। इदं सर्वम् असृजत इत्य् आरभ्य सत्यं चानृतं च सत्यम् अभवत् [तै।, २।६।२।३] इत्य् आद्याः॥

अत्रापि श्रुत्य्-अन्तर-सिद्धश् चिद्-अचितोः परम-पुरुषस्य च स्वरूप-विवेकः स्मारितः-- हन्ताहम् इमास् तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नाम-रूपे व्याकरवाणि इति, तत् सृष्ट्वा, तद् एवानुप्राविशत्, तद् अनुप्रविश्य, सच् चत्यच् चाभवत् ॥। विज्ञानं चाविज्ञानं च। सत्यं चानृतं च सत्यम् अभवत् इति च। अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य इति जीवस्य ब्रह्मात्मकत्वं, तद् अनुप्रविश्य सच् चत्यच् चाभवत्, विज्ञानं चाविज्ञानं च इत्य् अनेनैकार्थ्याद् आत्म-शरीर-भाव-निबन्धनम् इति विज्ञायते। एवं भूतम् एव नाम-रूप-व्याकरणं तद् धेदं तर्ह्य् अव्याकृतम् आसीत्। तन्-नामरूपाभ्यां व्याक्रियत [बृहद्।, ३।४।७] इत्य् अत्राप्य् उक्तम्।

[स्व-मते एक-विज्ञानेन सर्व-विज्ञान-प्रतिज्ञोपपत्तिः]

अतः कार्यावस्थः कारणावस्थश् च स्थूल-सूक्ष्म-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरः परम-पुरुष एवेति, कारणात् कार्यस्यानन्यत्वेन कारण-विज्ञानेन कार्यस्य ज्ञाततयैक-विज्ञानेन सर्व-विज्ञानं समीहितम् उपपन्नतरम्। अहम् इमास् तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नाम-रूपे व्याकरवाणि [छान्।, ६।३।२] इति, तिस्रो देवताः इति सर्वम् अचिद्-वस्तु निर्दिश्य तत्र स्वात्मक-जीवानुप्रवेशेन नाम-रूप-व्याकरण-वचनात् सर्वे वाचकाः शब्दाः अचिद्-विशिष्ट-जीव-विशिष्ट-परमात्मन एव वाचका इति कारणावस्थ-परमात्म-वाचिना शब्देन कार्य-वाचिनः शब्दस्य सामानाधिकरण्यं मुख्य-वृत्तम्। अतः स्थूल-सूक्ष्म-चिद्-अचित्-प्रकारं ब्रह्मैव कार्यं कारणं चेति ब्रह्मोपादानं जगत्।

[ब्रह्मण उपादानत्वे स्व-भावासाङ्कर्योपपादनम्]

सूक्ष्म-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरकं ब्रह्मैव कारणम् इति। ब्रह्मोपादानत्वेऽपि सङ्घातस्योपादानत्वेन चिद्-अचितोर् ब्रह्मणश् च स्वभावासङ्करोऽप्य् उपपन्नतरः। यथा शुक्ल-कृष्ण-रक्त-तन्तु-सङ्घातोपादानत्वेऽपि चित्र-पटस्य तत्-तत्-तन्तु-प्रदेश एव शौक्ल्यादि-सम्बन्ध इति कार्यावस्थायाम् अपि न सर्वत्र वर्ण-सङ्करः; तथा चिद्-अचिद्-ईश्वर-सङ्घातोपादानत्वेऽपि जगतः कार्यावस्थायाम् अपि भोक्तृत्व-भोग्यत्व-नियन्तृत्वाद्य् असङ्करः। तन्तूनां पृथक्-स्थिति-योग्यानाम् एव पुरुषेच्छया कदाचित् संहतानां कारणत्वं कार्यत्वं च। इह तु चिद्-अचितोः सर्वावस्थयोः परम-पुरुष-शरीरत्वेन तत्-प्रकारतयैव पदार्थत्वात् तत्-प्रकारः परम-पुरुषः सर्वदा सर्व-शब्द-वाच्य इति विशेषः। स्वभाव-भेदस् तद्-असङ्करश् च तत्र चात्र च तुल्यः।

[ब्रह्मणोऽविकृतत्व-कार्यत्व-निर्गुणत्वानां श्रुत्य्-उक्तानाम् उपपत्तिः]

एवं च सति परस्य ब्रह्मणः कार्यानुप्रवेशेऽपि स्वरूपान्यथाभावाभावाद् अविकृतत्वम् उपपन्नतरम्। स्थूलावस्थस्य नाम-रूप-विभाग-विभक्तस्य चिद्-अचिद्-वस्तुन आत्मतयावस्थानात् कार्यत्वम् अप्य् उपपन्नतरम्। अवस्थान्तरापत्तिर् एव हि कार्यता॥

निर्गुण-वादाश् च परस्य ब्रह्मणो हेय-गुणासम्बन्धाद् उपपद्यन्ते। अपहत-पाप्मा विजरो विमृत्युर् विशोको विजिघत्सोऽपिपासः [छान्।, ८।१।५] इति हेय-गुणान् प्रतिषिध्य सत्य-कामः सङ्कल्पः इति कल्याण-गुणान् विदधती इयं श्रुतिर् एवान्यत्र सामान्येनावगतं गुण-निषेधं हेय-गुण-विषयं व्यवस्थापयति॥

ज्ञान-स्वरूपं ब्रह्मेति वादश् च सर्वज्ञस्य सर्व-शक्तेर् निखल-हेय-प्रत्यनीक-कल्याण-गुणाकरस्य ब्रह्मणः स्वरूपं ज्ञानैक-निरूपणीयं स्वयम्प्रकाशतया ज्ञान-स्वरूपं चेत्य् अभ्युपगमाद् उपपन्नतरः। यः सर्व-ज्ञः सर्व-वित् [मुण्ड्।, १।१।९], परास्य शक्तिर् विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञान-बल-क्रिया च [श्वे।, ६।८], विज्ञातारम् अरे केन विजानीयात् [बृहद्।, ६।५।१५], सत्यं ज्ञानम् [तै।, २।१।१] इत्य् आदिकाः ज्ञातृत्वम् आवेदयन्ति सत्यं ज्ञानम् इत्य् आदिकाश् च ज्ञानैक-निरूपणीयतया स्व-प्रकाशतया च ज्ञान-स्वरूपताम्॥

[भेद-निषेध-श्रुतीनाम् अर्थ-वर्णनम्]

सोऽकामयत बहु स्याम् [तै।, आ।, ६।२], तद् ऐक्षत बहु स्याम् [छान्।, ६।२।३], तन्-नाम-रूपाभ्यां व्याक्रियत [बृहद्।, ३।४।७] इति ब्रह्मैव स्व-सङ्कल्पाद् विचित्र-स्थिर-त्रस-रूपतया नाना-प्रकारम् अवस्थितम् इति तत्-प्रत्यनीकाब्रह्मात्मक-वस्तु-नानात्वम् अतत्वम् इति तत् प्रतिषिध्यते, मृत्योः स मृत्युम् आप्नोति य इह नानेव पश्यति [कठ।, ४।११], नेह नानास्ति किञ्चन [कठ।, ४।१०-११], यत्र हि द्वैतम् इव भवति तद् इतर इतरं पश्यति यत्र त्व् अस्य सर्वम् आत्मैवाभूत् तत् केन कं पश्येत् तत् केन कं विजानीयात् [बृहद्।, ४।४।१४] इत्य् आदिना। न पुनर् बहु स्यां प्रजायेय इत्य् आदि श्रुति-सिद्धं स्व-सङ्कल्प-कृतं ब्रह्मणो नाना-नाम-रूप-भाक्त्वेन नाना-प्रकारत्वम् अपि निषिध्यते। यत्र त्व् अस्य सर्वम् आत्मैवाभूत् इत्य् आदि निषेध-वाक्यादौ च तत्-स्थापितम्-- सर्वं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्वं वेद [बृहद्।, ४।४।६] तस्य ह वा एतस्य महतो भूतस्य निश्विसतम् एतद् यद् ऋग्-वेदो यजुर्-वेदः [सुबाल, २, बृहद्।, ४।४।१०, ६।५-११] इत्य् आदिना॥

[पूर्वोक्त-व्याख्या-विधाने श्रुत्य्-आदि-सर्व-सामञ्जस्यम्]

एवं चिद्-अचिद्-ईश्वराणां स्वभाव-भेदं स्वरूप-भेदं च वदन्तीनां कार्य-कारण-भावं कार्य-कारणयोर् अनन्यत्वं च वदन्तीनां सर्वासां श्रुतीनाम् अविरोधः, चिद्-अचितोः परमात्मनश् च सर्वदा शरीरात्म-भावं शरीर-भूतयोः कारण-दशायां नाम-रूप-विभागानर्ह-सूक्ष्म-दशापत्तिं कार्य-दशायां च तद्-अर्ह-स्थूल-दशापत्तिं वदन्तीभिः श्रुतिभिर् एव ज्ञायत इति ब्रह्माज्ञान-वादस्यौपाधिक-ब्रह्म-भेद-वादस्यान्यस्याप्य् अपन्याय-मूलस्य सकल-श्रुति-विरुद्धस्य न कथञ्चिद् अप्य् अवकाशो दृश्यते। चिद्-अचिद्-ईश्वराणां पृथक्-स्वभावतया तत्-तच्-छ्रुति-सिद्धानां शरीरात्म-भावेन प्रकार-प्रकारितया श्रुतिभिर् एव प्रतिपन्नानां श्रुत्य्-अन्तरेण कार्य-कारण-भाव-प्रतिपादनं कार्य-कारणयोर् ऐक्य-प्रतिपादनं च ह्य् अविरुद्धम्। यथाग्नेयादीन् षड्यागानुत्पत्ति-वाक्यैः पृथग् उत्पन्नान् समुदायानुवादि-वाक्य-द्वयेन समुदाय-द्वयत्वम् आपन्नान् दर्शपूर्णमासाभ्याम् [कात्या। श्रौ। सू।, ४।२।४७] इत्य् अधिकार-वाक्यं कामिनः कर्तव्यतया विदधाति; तथा चिद्-अचिद्-ईश्वरान् विविक्त-स्वरूप-स्वभावान्; क्षरं प्रधानम् अमृताक्षरं हरः क्षरात्मानाव् ईशते देव एकः [श्वे।, १।१०], पतिं विश्वस्यात्मेश्वरम् [तै।, आ।, १०।११।१], आत्मा नारायणः परः [तै।, आ।१०।११।१], इत्य् आदि वाक्यैः पृथक् प्रतिपाद्य यस्य पृथिवी शरीरं यस्यात्मा शरीरम् [बृहद्।, ५।७।३], यस्याव्यक्तं शरीरम्। यस्याक्षरं शरीरम् [बृहद्।, ५।८], एष सर्व-भूतान्तरात्मापहत-पाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः [सुबाल, ७] इत्य् आदिभिर् वाक्यैश् चिद्-अचितोः सर्वावस्थावस्थितयोः परमात्म-शरीरतां परमात्मनस् तद्-आत्मतां च प्रतिपाद्य शरीर-भूत-परमात्माभिधायिभिः सद्-ब्रह्मात्मादि-शब्दैः कारणावस्थः कार्यावस्थश् च परमात्मैक एवेति पृथक् प्रतिपन्नं वस्तु-त्रितयं सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीत् [छान्।, ६।२।१], ऐतदात्म्यम् इदं सर्वम् [छान्।, ६।८।७], सर्वं खल्व् इदं ब्रह्म [छान्।, ३।१४।१] इत्य् आदि वाक्यं प्रतिपादयति। चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरिणः परमात्मनः परमात्म-शब्देनाभिधाने हि नास्ति विरोधः यथा मनुष्य-पिण्ड-शरीरकस्यात्म-विशेषस्य अयम् आत्मा सुखी इत्य् आत्म-शब्देनाभिधाने इत्य् अलम् अतिविस्तरेण॥

[भाव-रूपाज्ञाने निवृत्त्य्-अनुपपत्ति-वर्णनम्]

यत् पुनर् इदम् उक्तम्-- ब्रह्मात्मैकत्व-विज्ञानेनैवाविद्या-निवृत्तिर् युक्ता इति, तद् अयुक्तम् , बन्धस्य पारमार्थिकत्वेन ज्ञान-निवर्त्यत्वाभावात् पुण्यापुण्य-रूप-कर्म-निमित्त-देवादि-शरीर-प्रवेश-तत्-प्रयुक्त-सुख-दुःखानुभव-रूपस्य बन्धस्य मिथ्यात्वं कथम् इव शक्यते वक्तुम्।

[एतन्-मते निवृत्त्य्-उपपत्ति-वर्णनम्]

एवंरूप-बन्ध-निवृत्तिर् भक्ति-रूपापन्न उपासन-प्रीत-परम-पुरुष-प्रसाद-लभ्येति पूर्वम् एवोक्तम्। भवद्-अभिमतस्यैक्यज्ञानस्य यथावस्थित-वस्तु-विपरीत-विषयस्य मिथ्या-रूपत्वेन बन्ध-विवृद्धिर् एव फलं भवति मिथ्यैतद् अन्यद् द्रव्यं हि नैति तद् द्रव्यतां यतः [वि। पु।, २।१४।२७] इति शास्त्रात्। उत्तमः पुरुषस् त्व् अन्यः [भ। गी।, १५।१७], पृथग्-आत्मानं प्रेरितारं च मत्वा [श्वे।, १।६] इति जीवात्म-विसजातीयस्य तद्-अन्तर्यामिणो ब्रह्मणो ज्ञानं परम-पुरुषार्थ-लक्षण-मोक्ष-साधनम् इत्य् उपदेशाच् च॥

अपि च भवद्-अभिमतस्यापि निवर्तक-ज्ञानस्य मिथ्या-रूपत्वात् तस्य निवर्तकान्तरं मृग्यम्। निवर्तक-ज्ञानम् इदं स्व-विरोधि सर्वं भेद-ज्ञानं निवर्त्य क्षणिकत्वात् स्वयम् एव नश्यतीति चेन् न, तत्-स्वरूप-तद्-उत्पत्ति-विनाशानां काल्पनिकत्वेन विनाश-तत्-कल्पना-कल्पक-रूपाविद्याया निवर्तकान्तरम् अन्वेषणीयम्। तद्-विनाशो ब्रह्म-स्वरूपम् एवेति चेत्, तथा सति निवर्तक-ज्ञानोत्पत्तिर् एव न स्यात्, तद्-विनाशे तिष्ठति, तद्-उत्पत्त्य्-असम्भवात्॥

[निवर्तक-ज्ञानस्य ज्ञात्रनुपपत्तिः]

अपि च-- चिन्-मात्र-ब्रह्म-व्यतिरिक्त-कृत्स्न-निषेध-विषय-ज्ञानस्य कोऽयं ज्ञाता अध्यास-रूप इति चेन् न, तस्य निषेध्यतया निवर्तक-ज्ञान-कर्मत्वात् तत्-कर्तृत्वानुपपत्तेः। ब्रह्म स्वरूपम् इति चेद् ब्रह्मणो निवर्तक-ज्ञानं प्रति ज्ञातृत्वं किं स्वरूपम् उताध्यस्तम्। अध्यस्तं चेद् अयम् अध्यासस् तन्-मूलाविद्यान्तरं च निवर्तक-ज्ञानाविषयतया तिष्ठत्य् एव। निवर्तक-ज्ञानान्तराभ्युपगमे तस्यापि त्रि-रूपत्वाज् ज्ञात्रपेक्षयानवस्था स्यात्। ब्रह्म-स्वरूपस्यैव ज्ञातृत्वेऽस्मदीय एव पक्षः परिगृहीतः स्यात्। निवर्तक-ज्ञान-स्वरूपं स्वस्य ज्ञाता च ब्रह्म-व्यतिरिक्तत्वेन स्वनिवर्त्यान्तर्गतम् इति वचनं भू-तल-व्यतिरिक्तं कृत्स्नं देवदत्तेन च्छिन्नम् इत्य् अस्याम् एव च्छेदन-क्रियायाम् अस्य च्छेत्तुर् अस्याश् छेदन-क्रियायाश् च च्छेद्यानुप्रवेश-वचनवद् उपहास्यम्। अध्यस्तो ज्ञाता स्वनाश-हेतु-भूत-निवर्तक-ज्ञाने स्वयं कर्ता च न भवति, स्व-नाशस्यापुरुषार्थत्वात्। तन्-नाशस्य ब्रह्म-स्वरूपत्वाभ्युपगमे भेद-दर्शन-तन्-मूलाविद्यादीनां कल्पनम् एव न स्यात्। इत्य् अलम् अनेन दिष्ट-हतम् उद्गराभिघातेन॥

[कर्म-विचार-पूर्व-वृत्ततायुक्ततमत्वम्]

तस्माद् अनादि-कर्म-प्रवाह-रूपाज्ञान-मूलत्वाद् बन्धस्य तन्-निबर्हाणम् उक्त-लक्षण-ज्ञानाद् एव। तद्-उत्पत्तिश् च अहर् अहर् अनुष्ठीयमान-परम-पुरुषाराधन-वेषात्म-याथात्म्य-बुद्धि-विशेष-संस्कृत-वर्णाश्रमोचित-कर्म-लभ्या। तत्र केवल-कर्मणाम् अल्पास्थिर-फलत्वम्, अनभिसंहित-फल-परम-पुरुषाराधन-वेषाणां कर्मणाम् उपासनात्मक-ज्ञानोत्पत्ति-द्वारेण ब्रह्म-याथात्म्यानुभव-रूपानन्त-स्थिर-फलत्वं च कर्म-स्वरूप-ज्ञानादृते न ज्ञायते। केवलाकार-परित्याग-पूर्वक-यथोक्त-स्वरूप-कर्मोपादानं च न सम्भवतीति कर्म-विचारानन्तरं तत एव हेतोर् ब्रह्म-विचारः कर्तव्य इत्य् अथात इत्य् उक्तम्।

[इति महा-सिद्धान्तः]

[अथ सूत्र-काराभिमत-सूत्रार्थ-योजनारम्भः]

[वेदान्तानां ब्रह्मण्य् अप्रमाणत्वाशङ्का]

तत्र पूर्व-पक्ष-वादी मन्यते वृद्ध-व्यवहाराद् अन्यत्र शब्दस्य बोधकत्व-शक्त्य्-अवधारणासम्भवात्, व्यवहारस्य च कार्य-बुद्धि-परत्वेन कार्यार्थ एव शब्दस्य प्रामाण्यम् इति कार्य-रूप एव वेदार्थः। अतो न वेदान्ताः परिनिष्पन्ने परे ब्रह्मणि प्रमाण-भावम् अनुभवितुम् अर्हन्ति।

[सिद्धेऽर्थे शब्दस्य व्युत्पत्तिर् इत्य् अंशे भाट्टोक्तोदाहरण-निरासः]

न च पुत्र-जन्मादि-सिद्ध-वस्तु-विषय-वाक्येषु हर्ष-हेतूनां काल-त्रय-वर्तिनाम् अर्थानाम् आनन्त्यात् सुलग्न-सुख-प्रसवादि-हर्ष-हेत्व्-अर्थान्तरोपनिपात-सम्भावनया च प्रियार्थ-प्रतिपत्ति-निमित्त-मुख-विकासादि-लिङ्गेनार्थ-विशेष-बुद्धि-हेतुत्व-निश्चयः,

[सिद्धेऽर्थे शब्दस्य व्युत्पत्तिर् इत्य् अंशे नैयायिकोक्तोदाहरण-व्युदासः]

नापि व्युत्पन्नेतर-पद-विभक्त्य्-अर्थस्य पदान्तरार्थ-निश्चयेन प्रकृत्य्-अर्थ-निश्चयेन वा शब्दस्य सिद्ध-वस्तुन्य् अभिधान-शक्ति-निश्चयः; ज्ञात-कार्याभिधायि-पद-समुदायस्य तद्-अंश-विशेष-निश्चय-रूपत्वात् तस्य॥

[सिद्धार्थ-व्युत्पत्ति-विषये अद्वैत्य्-उक्तोदारहण-निरासः]

न च सर्पाद् भीतस्य नायं सर्पो रज्जुर् एषा इति शब्द-श्रवण-समनन्तरं भय-निवृत्ति-दर्शनेन सर्पाभाव-बुद्धि-हेतुत्व-निश्चयः। अत्रापि निश्चेष्टं निर्विशेषम् अचेतनम् इदं वस्त्व् इत्य् आद्य् अर्थ-बोधेषु बहुषु भय-निवृत्ति-हेतुषु सत्सु विशेष-निश्चयायोगात्।

[पदानाम् अन्यान्वित-स्वार्थ-मात्र-बोधकत्वम् इति मत-निरासः]

कार्य-बुद्धि-प्रवृत्ति-व्याप्ति-बलेन शब्दस्य प्रवर्तकार्थावबोधित्वम् उपगतम् इति, सर्व-पदानां कार्य-परत्वेन, सर्वैः पदैः कार्यस्यैव विशिष्टस्य प्रतिपादनान् नान्यान्वित-स्वार्थ-मात्रे पद-शक्ति-निश्चयः॥

[इष्ट-साधनत्वं प्रवर्तकोऽर्थः इति मत-निरासः]

इष्ट-साधनता-बुद्धिस् तु कार्य-बुद्धि-द्वारेण प्रवृत्ति-हेतुः, न स्वरूपेण, अतीतानागत-वर्तमान- इष्टोपाय-बुद्धिषु प्रवृत्त्य्-अनुपलब्धेः। इष्टोपायो हि मत्-प्रयत्नादृते न सिद्ध्यति। अतो मत्-कृति-साध्य इति बुद्धिर् यावन् न जायते तावन् न प्रवर्तते॥

[कार्यार्थस्यैव शब्द-वाच्यता-पूर्व-पक्ष-नियमनम्]

अतः कार्य-बुद्धिर् एव प्रवृत्ति-हेतुर् इति प्रवर्तकस्यैव शब्द-वाच्यतया कार्यस्यैव वेद-वेद्यत्वात् परिनिष्पन्न-रूप-ब्रह्म-प्राप्ति-लक्षणानन्त-स्थिर-फलाप्रतिपत्तेर् अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्य याजिनः सुकृतं भवति [आ। श्रौ। सू।, २।१।१] इत्य् आदिभिः कर्मणाम् एव स्थिर-फलत्व-प्रतिपादनाच् च कर्म-फलाल्पास्थिरत्व-ब्रह्म-ज्ञान-फलानन्त-स्थिरत्व-ज्ञान-हेतुको ब्रह्म-विचारारम्भो न युक्तः-- इति॥

[सिद्धान्त-प्रतिपादनारम्भः]

[तत्र कार्ये एव शब्द-व्युत्पत्तिर् इत्य् अत्र प्रामाणिकासम्मतिः]

अत्राभिधीयते-- निखिल-लोक-विदित-शब्दार्थ-सम्बन्धावधारण-प्रकारम् अपनुद्य सर्व शब्दानाम् अलौकिकैकार्थावबोधित्वावधारणं प्रामाणिका न बहु मन्वते॥

[बुद्धि-पूर्वक-व्युत्पत्त्या सिद्धेऽपि शब्द-शक्ति-ग्रहः]

एवं किल बालाः शब्दार्थ-सम्बन्धम् अवधारयन्ति-- माता-पितृ-प्रभृतिभिर् अम्बा-तात-मातुलादीन् शशि-पशु-नर-मृग-पक्षि-सर्पादींश् च एनम् अवेहि, इमं चावधारय इत्य् अभिप्रायेणाङ्गुल्यानिर्दिश्य निर्दिश्य तैस् तैः शब्दैस् तेषु तेष्व् अर्थेषु बहुशः शिक्षिताः शनैः शनैस् तैस् तैर् एव शब्दैस् तेषु तेष्व् अर्थेषु स्वात्मनां बुद्ध्य्-उत्पत्तिं दृष्ट्वा शब्दार्थयोः सम्बन्धान्तरा-दर्शनात् सङ्केतयितृ-पुरुषाज्ञानाच् च तेष्व् अर्थेषु तेषां शब्दानां प्रयोगो बोधकत्व-निबन्धन इति निश्चिन्वन्ति॥

पुनश् च व्युत्पन्नेतर-शब्देष्व् अस्य शब्दस्यायम् अर्थः इति पूर्व-वृद्धैः शिक्षिताः सर्व-शब्दानाम् अर्थम् अवगम्य पर-प्रत्यायनाय तत्-तद्-अर्थावबोधि वाक्य-जातं प्रयुञ्जते।

[यादृच्छिक्या व्युत्पत्त्यापि सिद्धेऽपि शब्द-शक्ति-ग्रहः]

प्रकारान्तरेणापि शब्दार्थ-सम्बन्धावधारणं सुशकम्-- केनचित् पुरुषेण हस्त-चेष्टादिना पिता ते सुखम् आस्ते इति देवदत्ताय ज्ञापय इति प्रेषितः कश्चित् तज्-ज्ञापने प्रवृत्तः पिता ते सुखम् आस्ते इति शब्दं प्रयुङ्क्ते। पार्श्व-स्थोऽन्यो व्युत्पित्सुर् मूकवच् चेष्टा-विशेष-ज्ञस् तज्-ज्ञापने प्रवृत्तम् इमं ज्ञात्वानुगतस् तज्-ज्ञापनाय प्रयुक्तम् इमं शब्दं श्रुत्वा अयं शब्दस् तद्-अर्थ-बुद्धि-हेतुः इति निश्चिनोति इति कार्यार्थ एव व्युत्पत्तिर् इति निर्बन्धो निर्निबन्धनः। अतो वेदान्ताः परिनिष्पन्नं परं ब्रह्म, तद्-उपासनं चापरिमत-फलं बोधयन्तीति तन्-निर्णय-फलो ब्रह्म-विचारः कर्तव्यः॥

[वेदस्य कार्यार्थत्वेऽपि ब्रह्म-विचारारम्भ-समर्थनम्]

कार्यार्थत्वेऽपि वेदस्य ब्रह्म-विचारः कर्तव्य एव। कथम्। आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासतिव्यः [बृहद्।, ४।४।५; ६।५।६], सोऽन्वेष्टव्यः सविजिज्ञासितव्यः [छान्।, ८।७।१], विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत [बृहद्।, ६।४।२१], दहरोऽस्मिन्न् अन्तराकाशस् तस्मिन् यद् अन्तस् तद् अन्वेष्टव्यं तद् वाव विजिज्ञासतिव्यम् [छान्।, ८।१।१], तत्रापि दहरं गगनं विशोकस् तस्मिन् यद् अन्तस् तद् उपासितव्यम् [महाना। ४।१२] इत्य् आदिभिः प्रतिपन्नोपासन-विषय-कार्याधिकृत-फलत्वेन ब्रह्म-विद् आप्नोति परम् [तै।, २।१।१] इत्य् आदिभिर् ब्रह्म प्राप्तिः श्रूयत इति ब्रह्म-स्वरूप-तद्-विशेषणानां दुःखासम्भिन्न-देश-विशेष-रूप-स्वर्गादिवत्, रात्रि-सत्र-प्रतिष्ठादिवत्, अपगोरण-शतयातनासाध्यसाधन-भावावच् च, कार्योपयोगितयैव सिद्धेः॥

[अपूर्व-खण्डनम्]

[कार्यस्य दुर्निरूपतया कार्ये व्युत्पत्तिर् न सिध्यति]

गामानय इत्य् आदिष्व् अपि वाक्येषु न कार्यार्थे व्युत्पत्तिः, भवद्-अभिमत-कार्यस्य दुर्निरूपत्वात्। कृति-भाव-भावि कृत्य्-उद्देश्यं हि भवतः कार्यम्। कृत्य्-उद्देश्यत्वं च कृति-कर्मत्वम्। कृति-कर्मत्वं च कृत्या प्राप्तुम् इष्टतमत्वम्। इष्टतमं च सुखं वर्तमान-दुःखस्य तन्-निवृत्तिर् वा। तत्रेष्ट-सुखादिना पुरुषेण स्व-प्रयत्नाद् ऋते यदि तत्-सिद्धिः प्रतीता, ततः प्रयत्नेच्छुः प्रवर्तते पुरुष इति न क्वचिद् अपीच्छा-विषयस्य कृत्य्-अधीन-सिद्धित्वम् अन्तरेण कृत्य्-उद्देश्यत्वं नाम किञ्चिद् अप्य् उपलभ्यते। इच्छा-विषयस्य प्रेरकत्वं च प्रयत्नाधीन-सिद्धित्वम् एव, तत एव प्रवृत्तेः। न च पुरुषानुकूलत्वं कृत्य्-उद्देश्यत्वम्, यतः सुखम् एव पुरुषानुकूलम्। न च दुःख-निवृत्तेः पुरुषानुकूलत्वम्; पुरुषानुकूलं सुखं तत्-प्रतिकूलं दुःखम् इति हि सुख-दुःखयोः स्वरूप-विवेकः। दुःखस्य प्रतिकूलतया तन्-निवृत्तिर् इष्टा भवति, नानुकूलतया। अनुकूल-प्रतिकूलान्वय-विरहे स्वरूपेणावस्थितिर् हि दुःख-निवृत्तिः। अतः सुख-व्यतिरिक्तस्य क्रियादेर् अनुकूलत्वं न सम्भवति। न सुखार्थतया तस्याप्य् अनुकूलत्वम्, दुःखात्मकत्वात् तस्य। सुखार्थतयापि तद्-उपादानेच्छा-मात्रम् एव भवति। न च कृतिं प्रति शेषित्वं कृत्य्-उद्देश्यत्वम्, भवत्-पक्षे शेषित्वस्यानिरूपणात्॥

[शेष-लक्षणम्]

न च परोद्देश-प्रवृत्त-कृति-व्याप्त्य्-अर्हत्वं शेषत्वम् इति तत्-प्रतिसम्बन्धी शेषीत्य् अवगम्यते, तथा सति कृतेर् अशेषत्वेन तां प्रति तत्-साध्यस्य शेषित्वाभावात्। न च परोद्देश-प्रवृत्त्य्-अर्हतायाः शेषत्वेन परः शेषी, उद्देश्यत्वस्यैव निरूप्यमाणत्वात्, प्रधानस्यापि भृत्योद्देश-प्रवृत्त्य्-अर्हत्व-दर्शनाच् च। प्रधानस् तु भृत्य-पोषणेऽपि स्वोद्देशेन प्रवर्तत इति चेन् न, भृत्योऽपि हि प्रधान-पोषणे स्वोद्देशेनैव प्रवर्तते। कार्य-स्वरूपस्यैवानिरूपणात् कार्य-प्रतिसम्बन्धी शेषः, तत्-प्रतिसम्बन्धी शेषी इत्य् अप्य् असङ्गतम्॥

नापि कृति-प्रयोजनकत्वं कृत्य्-उद्देश्यत्वम्; पुरुषस्य कृत्य्-आरम्भ-प्रयोजनम् एव हि कृति-प्रयोजनम्। स चेच्छा-विषयः। तस्माद् इष्टत्वातिरेकि-कृत्य्-उद्देश्यत्वानिरूपणात् कृति-साध्यता-कृति-प्रधानत्व-रूपं कार्यं दुर्निरूपम् एव॥

[अपूर्वे स्वतः इष्टत्व-कृति-साध्यत्व-रूप-प्रयोजनत्वयोर् निरासः]

नियोगस्यापि साक्षादिषि-विषय-भूत-सुख-दुःख-निवृत्तिभ्याम् अन्यत्वात् तत्-साधनतयैवेष्टत्वं कृति-साध्यत्वं च। अत एव हि तस्य क्रियातिरिक्तता; अन्यथा क्रियैव कार्यं स्यात्; स्वर्ग-काम-पद-समभिव्याहारानुगुण्येन लिङ्-आदि-वाच्यं कार्यं स्वर्ग-साधनम् एवेति क्षण-भङ्गि-कर्मातिरेकि स्थिरं स्वर्ग-साधनम् अपूर्वम् एव कार्यम् इति स्वर्ग-साधनतोल्लेखेनैव ह्य् अपूर्व-व्युत्पत्तिः। अतः प्रथमम् अनन्यार्थतया प्रतिपन्नस्य कार्यस्यानन्यार्थत्व-निर्वहणायापूर्वम् एव पश्चात् स्वर्ग-साधनं भवतीत्य् उपहास्यम्, स्वर्ग-काम-पदान्वित-कार्याभिधायि-पदेन प्रथमम् अप्य् अनन्यार्थतानभिधानात्; सुख-दुःख-निवृत्ति-तत्-साधनेभ्योऽन्यस्य अनन्यार्थस्य कृति-साध्यता-प्रतीत्य्-अनुपपत्तेश् च॥

[नियोगाख्यस्यापूर्वस्य सुखत्व-रूप-प्रयोजनत्व-निरासः]

अपि च-- किम् इदं नियोगस्य प्रयोजनत्वं सुखवन् नियोगस्याप्य् अनुकूलत्वम् एवेति चेत्, किं नियोगः सुखं सुखम् एव ह्य् अनुकूलम्। सुख-विशेषवन् नियोगापर-पर्यायं विलक्षणं सुखान्तरम् इति चेत् किं तत्र प्रमाणम् इति वक्तव्यम्। स्वानुभवश् चेन् न, विषय-विशेषानुभव-सुखवन् नियोगानुभव-सुखम् इदम् इति भवतापि नानुभूयते। शास्त्रेण नियोगस्य पुरुषार्थतया प्रतिपादनात्। पश्चात् तु भोक्ष्यत इति चेत् किं तन् नियोगस्य पुरुषार्थत्व-वाचि शास्त्रम्। न तावल् लौकिकं वाक्यम्, तस्य दुःखात्मक-क्रिया-विषयत्वात्, तेन सुखादि-साधनतयैव कृति-साध्यता-मात्र-प्रतिपादनात्। नापि वैदिकम्, तेनापि स्वर्गादि-साधनतयैव कार्यस्य प्रतिपादनात्। नापि नित्य-नैमित्तिक-शास्त्रम्; तस्यापि तद्-अभिधायित्वं स्वर्ग-काम-वाक्य-स्थापूर्व-व्युत्पत्ति-पूर्वकम् इत्य् उक्त-रीत्या तेनापि सुखादि-साधन-कार्याभिधानम् अवर्जनीयम्। नियतैहिक-फलस्य कर्मणोऽनुष्ठितस्य फलत्वेन तदानीम् अनुभूयमानान् नाद्यरोगतादि-व्यतिरेकेण नियोग-रूप-सुखानुभवानुपलब्धेश् च नियोगः सुखम् इत्य् अत्र न किञ्चन प्रमाणम् उपलभामहे। अर्थवादादिष्व् अपि स्वर्गादि-सुख-प्रकार-कीर्तनवन् नियोग-रूप-सुख-प्रकार-कीर्तनं भवतापि न दृष्ट-चरम्।

[लिङ्-अर्थ-निष्कर्षः]

अतो विधि-वाक्येष्व् अपि धात्व्-अर्थस्य कर्तृ-व्यापार-साध्यता-मात्रं शब्दानुशासन-सिद्धम् एव लिङ्गादेर् वाच्यम् इत्य् अध्यवसीयते। धात्व्-अर्थस्य च यागादेर् अग्न्य्-आदि-देवतान्तर्यामि परम-पुरुषसम् आराधन-रूपता, समाराधितात् परम-पुरुषात् फल-सिद्धिश् चेति फलम् अत उपपत्तेः [ब्र। सू। ३।२।३७] इत्य् अत्र प्रतिपादयिष्यते। अतो वेदान्ताः परिनिष्पन्नं ब्रह्म बोधयन्तीति ब्रह्मोपासन-फलानन्त्यं स्थिरत्वं च सिद्धम्। चातुर्मास्यादि-कर्मस्व् अपि केवलस्य कर्मणः क्षयि-फलत्वोपदेशाद् अक्षय-फल-श्रवणं वायुश् चान्तरिक्षं चैतद् अमृतम् [बृहद्।, ४।३।३] इत्य् आदिवद् आपेक्षिकं मन्तव्यम्।

अतः केवलानां कर्मणाम् अल्पास्थिर-फलत्वात्, ब्रह्म-ज्ञानस्य चानन्त-स्थिर-फलत्वात् तन्-निर्णय-फलो ब्रह्म-विचारारम्भो युक्त इति स्थितम्॥

इति जिज्ञासाधिकरणम्॥१॥

[ब्रह्मणि प्रतिपत्ति-दौःस्थ्य-निरासपरम्]

जन्माद्य्-अधिकरणम्॥२॥

[अधिकरणार्थः-- ब्रह्मणः सर्व-कर्तृत्वम्]

किं पुनस् तद् ब्रह्म यज् जिज्ञास्यम् उच्यत इत्य् अत्राह--

२ जन्माद्य् अस्य यतः॥१।१।२॥

[सूत्रार्थ-वर्णनम्]

जन्मादीति-- सृष्टि-स्थित-प्रलयम्। तद्-गुण-संविज्ञानो बहुव्रीहिः। अस्याचिन्त्य-विविध-विचित्र-रचनस्य नियत-देश-काल-फल-भोग-ब्रह्मादि-स्तम्ब-पर्यन्त-क्षेत्रज्ञ-मिश्रस्य जगतः, यतः-- यस्मात् सर्वेश्वरात् निखिल-हेय-प्रत्यनीक-स्वरूपात् सत्य-सङ्कल्पाज् ज्ञानानन्दाद्य्-अनन्त-कल्याण-गुणात् सर्व-ज्ञात् सर्व-शक्तेः परम-कारुणिकात् परस्मात् पुंसः सृष्टि-स्थिति-प्रलयाः प्रवर्तन्ते तद् ब्रह्मेति सूत्रार्थः॥

[पूर्व-पक्षः]

[अधिकरणस्याङ्ग-भूत-विषय-प्रदर्शनम्]

भृगुर् वै वारुणिः। वरुणं पितरम् उपससार। अधीहि भगवो ब्रह्म इत्य् आरभ्य यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते। येन जातानि जीवन्ति। यत् प्रयन्त्य् अभिसंविशन्ति। तद् विजिज्ञासस्व। तद् ब्रह्म [तै।, ३।३।१] इति श्रूयते।

[अधिकरणस्याङ्ग-भूतः संशयः]

तत्र संशयः-- किम् अस्माद् वाक्याद् ब्रह्म लक्षणतः प्रतिपत्तुं शक्यते, न वा-- इति।

[अधिकरणस्याङ्ग-भूतः पूर्व-पक्षः]

किं प्राप्तं न शक्यम् इति। न तावज् जन्मादयो विशेषणत्वेन ब्रह्म लक्षयन्ति, अनेक-विशेषण-व्यावृत्तत्वेन ब्रह्मणोऽनेकत्व-प्रसक्तेः। विशेषणत्वं हि व्यावर्तकत्वम्॥

ननु देवदत्तः श्यामो युवा लोहिताक्षः समपरिमाणः इत्य् अत्र विशेषण-बहुत्वेऽप्य् एक एव देवदत्तः प्रतीयते। एवम् अत्राप्य् एकम् एव ब्रह्म भवति। नैवम्-- तत्र प्रमाणान्तरेणैक्य-प्रतीतेर् एकस्मिन्न् एव विशेषणानाम् उपसंहारः। अन्यथा तत्रापि व्यावर्तकत्वेनानेकत्वम् अपरिहार्यम्। अत्र त्व् अनेनैव विशेषणेन लिलक्षयिषितत्वाद् ब्रह्मणः प्रमाणान्तरेणैक्यम् अनवगतम् इति व्यावर्तक-भेदेन ब्रह्म-बहुत्वम् अवर्जनीयम्॥

ब्रह्म-शब्दैक्याद् अत्राप्यैक्यं प्रतीयत इति चेन् न, अज्ञात-गो-व्यक्तेः-- जिज्ञासोः पुरुषस्य खण्डो मुण्डः पूर्ण-शृङ्गो गौः इत्य् उक्ते गो-पदैक्येऽपि खण्डत्वादि-व्यावर्तक-भेदेन गो-व्यक्ति-बहुत्व-प्रतीतेर् ब्रह्म-व्यक्तयोऽपि बह्व्यः स्युः। अत एव लिलक्षियिषिते वस्तुन्य् एषां विशेषणानां सम्भूय लक्षणत्वम् अप्य् अनुपपन्नम्॥

[जन्मादीनाम् उपलक्षणतयापि लक्षणत्वानुपपत्तिः]

नाप्य् उपलक्षणत्वेन लक्षयन्ति, आकारान्तरा-प्रतिपत्तेः। उपलक्षणानाम् एकेनाकारेण प्रतिपन्नस्य केनचिद् आकारान्तरेण प्रतिपत्ति-हेतुत्वं हि दृष्टं यत्रायं सारसः, स देवदत्त-केदारः, इत्य् आदिषु॥

ननु च सत्यं ज्ञानम् अनन्तं ब्रह्म [तै।, २।१] इति प्रतिपन्नाकारस्य जगज्-जन्मादीन्य् उपलक्षणानि भवन्ति। न, इतरेतर-प्रतिपन्नाकारापेक्षत्वेन उभयोर् लक्षण-वाक्ययोर् अन्योन्याश्रयणात्। अतो न लक्षणतो ब्रह्म प्रतिपत्तुं शक्यत इति॥

[अधिकरणाङ्ग-भूतो निर्णयः सिद्धान्तो वा]

[तत्र जन्मादिभिर् उपलक्षणीभूतैर् अपि ब्रह्म-प्रतिपत्तिः]

एवं प्राप्तेऽभिधीयते-- जगत्-सृष्टि-स्थिति-प्रलयैर् उपलक्षण-भूतैर् ब्रह्म प्रतिपत्तुं शक्यते। न चोपलक्षणोपलक्ष्याकार-व्यतिरिक्ताकारान्तरा-प्रतिपत्तेर् ब्रह्माप्रतिपत्तिः। उपलक्ष्यं ह्य् अनवधिकातिशय-बृहद् बृंहणं च; बृहतेर् धातोस् तद्-अर्थत्वात्। तद्-उपलक्षण-भूताश् च जगज्-जन्म-स्थिति-लयाः। यतो, येन, यत् इति प्रसिद्धवन्-निर्देशेन यथाप्रसिद्धि जन्मादि-कारणम् अनूद्यते। प्रसिद्धिश् च सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् एकम् एवाद्वितीयं [छान्।, ६।२।१] तद् ऐक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तत् तेजोऽसृजत [छान्।, ६।२।१] इत्य् एकस्यैव सच्-छब्द-वाच्यस्य निमित्तोपादन-कारणत्वेन तद् अपि सद् एवेदम् अग्रे एकम् एवासीत् इत्य् उपादानतां प्रतिपाद्य अद्वितीयम् इत्य् अधिष्ठात्रन्तरं प्रतिषिध्य तद् ऐक्षत बहु स्यां प्रजायेय इति तत् तेजोऽसृजत इत्य् एकस्यैव प्रतिपादनात्। तस्माद् यन्-मूला जगज्-जन्म-स्थिति-लयाः तद् ब्रह्मेति जन्म-स्थिति-लयाः स्व-निमित्तोपादान-भूतं वस्तु ब्रह्मेति लक्षयन्ति।

[कारणत्वाक्षिप्त-तृतीयाकार-प्रतिपादनम्]

जगन्-निमित्तोपादनताक्षिप्त-सर्व-ज्ञत्व-सत्य-सङ्कल्पत्व-विचित्र-शक्तित्वाद्य्-आकार-बृहत्त्वेन प्रतिपन्नं ब्रह्मेति च जन्मादीनां तथा प्रतिपन्नस्य लक्षणत्वेन नाकारान्तराप्रतिपत्ति-रूपानुपपत्तिः॥

[जन्मादीनां विशेषणतया ब्रह्म-लक्षणत्वोपपत्तिः]

जगज्-जन्मादीनां विशेषणतया लक्षणत्वेऽपि न कश्चिद् दोषः। लक्षण-भूतान्य् अपि विशेषणानि स्व-विरोधि-व्यावृत्तं वस्तु लक्षयन्ति। अज्ञात-स्वरूपे वस्तुन्य् एकस्मिन् लिलक्षयिषितेऽपि परस्पराविरोध्य् अनेक-विशेषण-लक्षणत्वं न भेदम् आपादयति; विशेषणानाम् एकाश्रयतया प्रतीतेर् एकस्मिन्न् एव उपसंहारात्। खण्डत्वादयस् तु विरोधाद् एव गो-व्यक्ति-भेदम् आपादयन्ति। अत्र तु काल-भेदेन जन्मादीनां न विरोधः॥

[सत्य-ज्ञानादीनां लक्षणत्वोपपत्तिः, उक्तान्योन्याश्रय-परिहारश् च]

यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते [तै।, ३।१।१] इत्य् आदि-कारण-वाक्येन प्रतिपन्नस्य जगज्-जन्मादि-कारणस्य ब्रह्मणः सकलेतर-व्यावृत्तं स्वरूपम् अभिधीयते सत्यं ज्ञानम् अनन्तं ब्रह्म [तै।, २।१।१] इति। तत्र सत्य-पदं निरुपाधिक-सत्ता-योगि ब्रह्माह। तेन विकारास्पदम् अचेतनं तत् संसृष्टश् चेतनश् च व्यावृत्तः। नामान्तरभजनार्हावस्थान्तरयोगेन तयोर्निरुपाधिकसत्तायोगरहितत्वात्। ज्ञानपदं नित्यासङ्कुचित-ज्ञानैकाकारम् आह। तेन कदाचित् सङ्कुचित-ज्ञानत्वेन मुक्ता व्यावृत्ताः। अनन्त-पदं देश-काल-वस्तु-परिच्छेद-रहितं स्वरूपम् आह। सगुणत्वात् स्वरूपस्य, स्वरूपेण गुणैश् चानन्त्यम्। तेन पूर्व-पद-द्वय-व्यावृत्त-कोटि-द्वय-विलक्षणाः सातिशय-स्वरूप-स्वगुणाः नित्याः व्यावृत्ताः। विशेषणानां व्यावर्तकत्वात्। ततः सत्यं ज्ञानम् अनन्तं ब्रह्म [तै।, २।१।१] इत्य् अनेन वाक्येन जगज्-जन्मादिनावगत-स्वरूपं ब्रह्म सकलेतर-वस्तु-विसजातीयम् इति लक्ष्यत इति नान्योन्याश्रयणम्॥

[अधिकरणार्थोपसंहारः]

अतः सकल-जगज्-जन्मादि-कारणं, निरवद्यं, सर्वज्ञं, सत्य-सङ्कल्पं, सर्व-शक्ति, ब्रह्म लक्षणतः प्रतिपत्तुं शक्यत इति सिद्धम्॥

[निर्विशेषस्य जिज्ञास्यत्वे सूत्र-द्वयासाङ्गत्यम्]

ये तु निर्विशेष-वस्तु जिज्ञास्यम् इति वदन्ति। तन्-मते ब्रह्म-जिज्ञासा, जन्माद्य् अस्य यतः इत्य् असङ्गतं स्यात्, निरतिशय-बृहद् बृंहणं च ब्रह्मेति निर्वचनात्। तच् च ब्रह्म जगज्-जन्मादि-कारणम् इति वचनाच् च। एवम् उत्तरेष्व् अपि सूत्र-गणेषु सूत्रोदाहृत-श्रुति-गणेषु च ईक्षणाद्य् अन्वय-दर्शनात् सूत्राणि सूत्रोदाहृत-श्रुतयश् च न तत्र प्रमाणम्। तर्कश् च साध्य-धर्माव्यभिचारि-साधन-धर्मान्वित-वस्तु-विषयत्वान् न निर्विशेष-वस्तुनि प्रमाणम्। जगज्-जन्मादि-भ्रमो यतस् तद् ब्रह्मेति स्वोत्प्रेक्षा पक्षेऽपि न निर्विशेष-वस्तु-सिद्धिः, भ्रम-मूलम् अज्ञानम्, अज्ञान-साक्षि ब्रह्मेत्य् अभ्युपगमात्। साक्षित्वं हि प्रकाशैकरसतयैवोच्यते। प्रकाशत्वं तु जडाद्व्यावर्तकं, स्वस्य परस्य च व्यवहार-योग्यतापादन-स्वभावेन भवति। तथा सति सविशेषत्वम्। तद्-अभावे प्रकाशतैव न स्यात्। तुच्छतैव स्यात्॥

इति जन्माद्य्-अधिकरणम्॥२॥

[अपूर्वता-रूप-तात्पर्य-लिङ्ग-समर्थन-परम्]

शास्त्र-योनित्वाधिकरणम्॥३॥

[अधिकरणार्थः-- ब्रह्मणः शास्त्रैक-गम्यत्वम्]

जगज्-जन्मादि-कारणं ब्रह्म वेदान्त-वेद्यम् इत्य् उक्तम्। तद् अयुक्तम्। तद् धि न वाक्य-प्रतिपाद्यम्। अनुमानेन सिद्धेर् इत्य् आशङ्क्याह--

३ शास्त्र-योनित्वात्॥१।१।३॥

[सूत्र-विवरणम्]

शास्त्रं यस्य योनिः कारणं प्रमाणम्, तच् छास्त्र-योनि; तस्य भावः शास्त्र-योनित्वम्। तस्माद् ब्रह्म-ज्ञान-कारणत्वात् शास्त्रस्य, तद् योनित्वं ब्रह्मणः। अत्यन्तातीन्द्रियत्वेन प्रत्यक्षादि-प्रमाणाविषयतया ब्रह्मणः शास्त्रैक-प्रमाणकत्वाद् उक्त-स्वरूपं ब्रह्म यतो वा इमानि भूतानि [तै।, ३।१] इत्य् आदि-वाक्यं बोधयत्येवेत्य् अर्थः॥

[वर्णिते सूत्रार्थे पूर्व-पक्षिण आक्षेपः]

ननु-- शास्त्र-योनित्वं ब्रह्मणो न सम्भवति, प्रमाणान्तर-वेद्यत्वाद् ब्रह्मणः। अप्राप्ते तु शास्त्रम् अर्थवत्॥

[सिद्धान्त्य् एकदेशिनो मीमांसकत्वाक्षेपः]

किं तर्हि तत्र प्रमाणं न तावत् प्रत्यक्षम्। तद् धि द्वि-विधम्। इन्द्रिय-सम्भवं योग-सम्भवं चेति। इन्द्रिय-सम्भवं च बाह्य-सम्भवम्, आन्तर-सम्भवं चेति द्विधा। बाह्येन्द्रियाणि विद्यमान-सन्निकर्ष-योग्य-स्व-विषय-बोध-जननानीति न सर्वार्थ-साक्षात्कार-तन्-निर्माण-समर्थ-पुरुष-विशेष-विषय-बोध-जननानि। नाप्य् आन्तरम्, आन्तर-सुख-दुःखादि-व्यतिरिक्त-बहिर्-विषयेषु तस्य बाह्येन्द्रियानपेक्ष-प्रवृत्त्य्-अनुपपत्तेः। नापि योग-जन्यम्। भावनाप्रकर्ष-पर्यन्त-जन्मनस् तस्य विशदावभासत्वेऽपि पूर्वानुभूतविषय-स्मृति-मात्रत्वान् न प्रामाण्यम् इति कुतः प्रत्यक्षता। तद्-अतिरिक्त-विषयत्वे कारणाभावात्। तथा सति तस्य भ्रम-रूपता। नाप्यनुमानं विशेषतो दृष्टं सामान्यतो दृष्टं वा, अतीन्द्रिये वस्तुनि सम्बन्धावधारण-विरहान् न विशेषतो दृष्टम्। समस्त-वस्तु-साक्षात्कार-तन्-निर्माण-समर्थ-पुरुष-विशेषनियतं सामान्यतो दृष्टम् अपि न लिङ्गम् उपलभ्यते॥

[पूर्व-पक्ष्य्-एकदेशिन आक्षेपः]

ननु च जगतः कार्यत्वं तद्-उपादानोपकरण-सम्प्रदान-प्रयोजनाभिज्ञ-कर्तृकत्व-व्याप्तम्। अचेतनारब्धत्वं जगतश् चैक-चेतनाधीनत्वेन व्याप्तम्। सर्वं हि घटादि-कार्यं तद्-उपादानोपकरण-सम्प्रदान-प्रयोजनाभिज्ञ-कर्तृकं दृष्टम्। अचेतनारब्धम् अरोगं स्व-शरीरम् एक-चेतनाधीनं च। सावयवत्वेन जगतः कार्यत्वम्॥

[सिद्धान्त्य्-एकदेशिनो दूषणम्]

उच्यते-- किम् इदम् एक-चेतनाधीनत्वं न तावत् तदायत्तोत्पत्ति-स्थितित्वम्। दृष्टान्तो हि साध्य-विकलः स्यात्, न ह्य् अरोगं स्व-शरीरम् एक-चेतनायत्तोत्पत्ति-स्थिति, तच्-छरीरस्य भोक्तॄणां भार्यादि-सर्व-चेतनानाम् अदृष्ट-जन्यत्वात् तद्-उत्पत्ति-स्थित्योः। किं च शरीरावयविनः स्वावयव-समवेतता-रूप-स्थितिर् अवयव-संश्लेष-विशेष-व्यतिरेकेण न चेतनम् अपेक्षते। प्राणन-लक्षणा तु स्थितिः पक्षत्वाभिमते क्षिति-जलाब्धिमहीधरादौ न सम्भवतीति पक्षसपक्षानुगताम् एक-रूपां स्थितिं नोपलभामहे। तदायत्त-प्रवृत्तित्वं तदधीनत्वम् इति चेत्-- अनेक-चेतन-साध्येषु गुरुतर-रथ-शिला-महीरुहादिषु व्यभिचारः। चेतन-मात्राधीनत्वे सिद्ध-साध्यता॥

[कार्यत्व-हेतुकानुमाने सिद्ध-साधन-दोषः]

किं च-- उभय-वादि-सिद्धानां जीवानाम् एव लाघवेन कर्तृत्वाभ्युपगमो युक्तः। न च जीवानाम् उपादानाद्य्-अनभिज्ञतया कर्तृत्वासम्भवः। सर्वेषाम् एव चेतनानां पृथिव्य्-आद्य्-उपादान-यागाद्य्-उपकरण-साक्षात्कार-सामर्थ्यात्। यथेदानीं पृथिव्य्-आदयो यागादयश् च प्रत्यक्षम् ईक्ष्यन्ते। उपकरण-भूत-यागादि-शक्ति-रूपापूर्वादि-शब्द-वाच्यादृष्ट-साक्षात्काराभावेऽपि चेतनानां न कर्तृत्वानुपपत्तिः, तत्-साक्षात्कारानपेक्षणात् कार्यारम्भस्य। शक्तिमत्-साक्षात्कार एव हि कार्यारम्भोपयोगी। शक्तेस् तु ज्ञान-मात्रम् एवोपयुज्यते, न साक्षात्कारः। न हि कुलालादयः कार्योपकरण-भूत-दण्ड-चक्रादिवत् तच्-छक्तिम् अपि साक्षात्कृत्य घट-मणिकादि-कार्यम् आरभन्ते। इह तु चेतनानाम् आगमावगतयागादि-शक्ति-विशेषाणां कार्यारम्भो नानुपपन्नः।

[कार्यत्व-हेतुकानुमानस्य सोपाधिकता]

किं च यच् छक्य-क्रियं शक्योपादानादि-विज्ञानं च, तद् एव तद्-अभिज्ञ-कर्तृकं दृष्टम्। मही-महीधर-महार्णवादि त्व् अशक्य-क्रियम् अशक्योपादानादि-विज्ञानं चेति न चेतन-कर्तृकम्। अतो घट-मणिकादि-सजातीय-शक्य-क्रिय-शक्योपादानादि-विज्ञान-वस्तु-गतम् एव कार्यत्वं बुद्धिमत्-कर्तृ-पूर्वकत्व-साधने प्रभवति॥

[कार्यत्व-हेतोर् अभिमत-विशेष-विरुद्धत्वम्]

किं च-- घटादि-कार्यम् अनीश्वरेणाल्प-ज्ञान-शक्तिना सशरीरेण परिग्रहवतानाप्त-कामेन निर्मितं दृष्टम् इति तथाविधम् एव चेतनं कर्तारं साधयन्न् अयं कार्यत्व-हेतुः सिषाधियिषित-पुरुष-सार्वज्ञ्य-सर्वैश्वर्यादि-विपरीत-साधनाद् विरुद्धः स्यात्। न चैतावता सर्वानुमानोच्छेद-प्रसङ्गः। लिङ्गिनि प्रमाणान्तर-गोचरे लिङ्ग-बलोपस्थापिता विपरीत-विशेषास् तत्-प्रमाण-प्रतिहत-गतयो निवर्तन्ते। इह तु सकलेतर-प्रमाणाविषये लिङ्गिनि निखिल-निर्माण-चतुरे, अन्वय-व्यतिरेकावगताविनाभाव-नियमा धर्माः सर्व एवाविशेषेण प्रसज्यन्ते। निवर्तक-प्रमाणाभावात् तथैवावतिष्ठन्ते। अत आगमाद् ऋते कथम् ईश्वरः सेत्स्यति।

[साक्षात् पूर्व-पक्षिणं प्रस्तुत्योक्तिः]

अत्राहुः-- सावयवत्वाद् एव जगतः कार्यत्वं न प्रत्याख्यातुं शक्यते। भवन्ति च प्रयोगाः---

१) विवादाध्यासितं भू-भूधरादि कार्यं, सावयवत्वात्, घटादिवत्। तथा, २) विवादाध्यासितम् अवनि-जलधि-महीधरादि कार्यं, महत्त्वे सति क्रियावत्त्वात्, घटवत्। ३) तनु-भवनादि कार्यं महत्त्वे सति मूर्तत्वात्, घटवत्-- इति। सावयवेषु द्रव्येषु इदम् एव क्रियते नेतरत् इति कार्यत्वस्य नियामकं सावयवत्वातिरेकि रूपान्तरं नोपलभामहे।

[उपाधि-शङ्का-परिहारौ]

कार्यत्व-प्रतिनियतं शक्य-क्रियत्वं शक्योपादानादि-विज्ञानत्वं चोपलभ्यत इति चेन् न, कार्यत्वेनानुमतेऽपि विषये ज्ञान-शक्ती कार्यानुमेये-- इत्य् अन्यत्रापि सावयवत्वादिना कार्यत्वं ज्ञातम् इति ते च प्रतिपन्ने एवेति न कश्चिद् विशेषः। तथा हि घट-मणिकादिषु कृतेषु कार्य-दर्शनानुमित-कर्तृ-गत-तन्-निर्माण-शक्ति-ज्ञानः पुरुषोऽदृष्ट-पूर्वं विचित्र-सन्निवेशं नरेन्द्र-भवनम् आलोक्य अवयव-सन्निवेश-विशेषेण तस्य कार्यत्वं निश्चित्य तदानीम् एव कर्तुस् तज्-ज्ञान-शक्ति-वैचित्र्यम् अनुमिनोति। अतस् तनु-भुवनादेः कार्यत्वे सिद्धे सर्व-साक्षात्कार-तन्-निर्माणादिनि पुणः कश्चित् पुरुष-विशेषः सिद्ध्यत्य् एव॥

[सिद्ध-साधनत्व-निरासः, अनुमानान्तर-प्रदर्शनं च]

किं च-- सर्व-चेतनानां धर्माधर्म-निमित्तेऽपि सुख-दुःखोपभोगे चेतनानधिष्ठितयोस् तयोर् अचेतनयोः फल-हेतुत्वानुपपत्तेः सर्व-कर्मानुगुण-सर्व-फल-प्रदान-चतुरः कश्चिद् आस्थेयः; वर्धकिनान् अधिष्ठितस्य वास्यादेर् अचेतनस्य देश-कालाद्य्-अनेक-परिकर-सन्निधानेऽपि यूपादि-निर्माण-साधनत्वादर्शनात्। बीजाङ्कुरादेः पक्षान्तर्भावेन तैर् व्यभिचारापादनं श्रोत्रिय-वेतालानाम् अनभिज्ञताविजृम्भितम्। तत एव सुखादिभिः व्यभिचार-वचनम् अपि तथैव। न च लाघवेनोभय-वादि-सम्प्रतिपन्न-क्षेत्र-ज्ञानाम् एव ईदृशाधिष्ठातृत्व-कल्पनं युक्तम्, तेषां सूक्ष्म-व्यवहित-विप्रकृष्ट-दर्शनाशक्ति-निश्चयात्। दर्शनानुगुणैव हि सर्वत्र-कल्पना। न च क्षेत्रज्ञवद् ईश्वरस्याशक्ति-निश्चयोऽस्ति। अतः प्रमाणान्तरतो न तत्-सिद्ध्य्-अनुपपत्तिः। समर्थ-कर्तृ-पूर्वकत्व-नियत-कार्यत्व-हेतुना सिध्यन् स्वाभाविक-सर्वार्थ-साक्षात्कार-तन्-नियमन-शक्ति-सम्पन्न एव सिद्ध्यति॥

[कार्यत्व-हेतोर् विरुद्धताव्युदाः]

यत् त्व् अनैश्वर्याद्य् आपादनेन धर्मि-विशेष-विपरीत-साधनत्वम् उन्नीतम्, तद्-अनुमान-वृत्तानभिज्ञत्व-निबन्धनम्, सपक्षे सहदृष्टानां सर्वेषां कार्यस्याहेतु-भूतानां, च धर्माणां लिङ्गिन्य् अप्राप्तेः॥

एतद् उक्तं भवति-- केनचित् किञ्चित् क्रियमाणं स्वोत्पत्तये कर्तुः स्व-निर्माण-सामर्थ्यं स्वोपादानोपकरण-ज्ञानं चापेक्षते; न त्व् अन्यासामर्थ्यम् अन्याज्ञानं च, हेतुत्वाभावात्। स्व-निर्माण-सामर्थ्य-स्वोपादानोपकरण-ज्ञानाभ्याम् एव स्वोत्पत्ताव् उपपन्नायां सम्बन्धितया दर्शन-मात्रेणाकिञ्चित्करस्य अर्थान्तराज्ञानादेर् हेतुत्व-कल्पनायोगात्-- इति। किं च-- क्रियमाण-वस्तु-व्यतिरिक्तार्थाज्ञानादिकं किं सर्व-विषयं क्रियोपयोगि; उत कतिपय-विषयम्। न तावत् सर्व-विषयम्; न हि कुलालादिः क्रियमाण-व्यतिरिक्तं किम् अपि न जानाति। नापि कतिप-यविषयम्, सर्वेषु कर्तृषु तत्-तद्-अज्ञानाशक्त्य-नियमेन सर्वेषाम् अज्ञानादीनां व्यभिचारात्। अतः कार्यत्वस्यासाधकानाम् अनीश्वरत्वादीनां लिङ्गिन्य् अप्राप्तिर् इति न विपरीत-साधनत्वम्॥

[शरीरस्य कार्योपयोगित्व-शङ्का-परिहारौ]

कुलालादीनां दण्ड-चक्राद्य्-अधिष्ठानं शरीर-द्वारेणैव दृष्टम् इति जगद्-उपादानोपकरणाधिष्ठानम् ईश्वरस्याशरीरस्यानुपपन्नम् इति चेन् न, सङ्कल्प-मात्रेणैव पर-शरीर-गत-भूत-वेताल-गरलाद्य्-अपगम-विनाश-दर्शनात्। कथम् अशरीरस्य पर-प्रवर्तन-रूपः सङ्कल्प इति चेन् न शरीरापेक्षः सङ्कल्पः, शरीरस्य सङ्कल्प-हेतुत्वाभावात्। मन एव हि सङ्कल्प-हेतुः। तद्-अभ्युपगतम् ईश्वरेऽपि, कार्यत्वेनैव ज्ञान-शक्तिवन् मनसोऽपि प्राप्तत्वात्। मानसः सङ्कल्पः सशरीरस्यैव, सशरीरस्यैव समनस्कत्वाद् इति चेन् न, मनसो नित्यत्वेन देहापगमेऽपि मनसः सद्भावेनानैकान्त्यात्। अतो विचित्रावयव-सन्निवेश-विशेषतनुभुवनादि-कार्य-निर्माणे पुण्य-पाप-परवशः परिमित-शक्ति-ज्ञानः क्षेत्रज्ञो न प्रभवतीति निखिल-भुवन-निर्माण-चतुरोऽचिन्त्या-परिमित-ज्ञान-शक्त्य्-ऐश्वर्योऽशरीरः सङ्कल्प-मात्र-साधन-परिनिष्पन्न अनन्त-विस्तार-विचित्र-रचन-प्रपञ्चः पुरुष-विशेष ईश्वरोऽनुमानेनैव सिद्ध्यति॥

[ब्रह्मणि शास्त्राप्रामाण्य-निगमनम्]

अतः प्रमाणान्तरावसेयत्वाद् ब्रह्मणो नैतद् वाक्यं ब्रह्म प्रतिपादयति॥

किं च--- अत्यन्त-भिन्नयोर् एव मृद्-द्रव्य-कुलालयोर् निमित्तोपादानत्व-दर्शनेनाकाशादेर् निरवयव-द्रव्यस्य कार्यत्वानुपपत्त्या च नैकम् एव ब्रह्म कृत्स्नस्य जगतो निमित्तम् उपादानं च प्रतिपादयितुं शक्नोतीति॥

[सिद्धान्तोपक्रमः, तत्र परम-साध्य-प्रतिज्ञा]

एवं प्राप्ते ब्रूमः-- यथोक्त-लक्षणं ब्रह्म जन्मादि-वाक्यं बोधयत्य् एव। कुतः शास्त्रैक-प्रमाणकत्वाद् ब्रह्मणः।

[पूर्व-पक्षानुभाषण-पूर्वकं दूषणम्]

यद् उक्तं सावयवत्वादिना कार्यं सर्वं जगत्। कार्यं च तद्-उचित-कर्तृ-विशेष-पूर्वकं दृष्टम् इति निखिल-जगन्-निर्माण-तद्-उपादानोपकरण-वेदन-चतुरः कश्चिद् अनुमेयः-- इति, तद् अयुक्तम्, मही-महार्णवादीनां कार्यत्वेऽप्य् एकदैवैकेनैव निर्मिता इत्य् अत्र प्रमाणाभावात्। न चैकस्य घटस्येव सर्वेषाम् एकं कार्यत्वम्, येनैक-दैवैकः कर्ता स्यात्। पृथग् भूतेषु कार्येषु काल-भेद-कर्तृ-भेद-दर्शनेन कर्तृ-कालैक्य-नियमादर्शनात्। न च क्षेत्र-ज्ञानां विचित्र-जगन्-निर्माणाशक्त्या कार्यत्व-बलेन तद्-अतिरिक्त-कल्पनायाम् अनेक-कल्पनानुपपत्तेश् चैकः कर्ता भवितुम् अर्हातीति क्षेत्रज्ञानाम् एवोपचित-पुण्य-विशेषाणां शक्ति-वैचित्र्य-दर्शनेन तेषाम् एव अतिशयितादृष्ट-सम्भावनया च तत्-तद्-विलक्षण-कार्य-हेतुत्व-सम्भवात्, तद्-अतिरिक्तात्यन्तादृष्ट-पुरुष-कल्पनानुपपत्तेः। न च युगपत्सर्वोत्पत्तिः सर्वोच्छित्तिश् च प्रमाण-पदवीम् अधिरोहतः, अदर्शनात्, क्रमेणैवोत्पत्ति-विनाश-दर्शनाच् च। कार्यत्वेन सर्वोत्पत्ति-विनाशयोः कल्प्यमानयोर् दर्शनानुगुण्येन कल्पनायां विरोधाभावाच् च।

[फलित-दूषक-प्रदर्शनम्]

अतो बुद्धिमद् एक-कर्तृकत्वे साध्ये कार्यत्वस्यानैकान्त्यम्; पक्षस्याप्रसिद्ध-विशेषणत्वम्; साध्य-विकलता च दृष्टान्तस्य; सर्व-निर्माण-चतुरस्य एकस्याप्रसिद्धेः। बुद्धिमत्-कर्तृकत्व-मात्रे साध्ये सिद्ध-साधनता॥

[विकल्पन-पूर्वकं मुखान्तरेण दूषणम्]

सार्वज्ञ्य-सर्व-शक्ति-युक्तस्य कस्यचिद् एकस्य साधकम् इदं कार्यत्वं किं युगपद्-उत्पद्यमान-सर्व-वस्तु-गतम् उत क्रमेणोत्पद्यमान-सर्व-वस्तु-गतं युगपद्-उत्पद्यमान-सर्व-वस्तु-गतत्वे कार्यत्वस्यासिद्धता। क्रमेणोत्पद्यमान-सर्व-वस्तु-गतत्वे अनेक-कर्तृकत्व-साधनाद् विरुद्धता। अत्राप्येक-कर्तृकत्व-साधने प्रत्यक्षानुमानविरोधः शास्त्र-विरोधश् च; कुम्भकारो जायते, रथकारो जायते इत्य् आदि श्रवणात्॥

[कार्यत्व-हेतोः प्रकारान्तरेण विरुद्धत्वोपपादनम्]

अपि च-- सर्वेषां कार्याणां शरीरादीनां च सत्त्वादि-गुण-कार्य-रूप-सुखाद्य्-अन्वय-दर्शनेन सत्वादि-मूलत्वम् अवश्याश्रयणीयम्। कार्य-वैचित्र्य-हेतु-भूताः कारण-गता विशेषाः सत्त्वादयः। तेषां कार्याणां तन्-मूलत्वापादनं तद्-युक्त-पुरुषान्तःकरण-विकार-द्वारेण। पुरुषस्य च तद्-योगः कर्म-मूल इति कार्य-विशेषारम्भायैव, ज्ञान-शक्तिवत्-कर्तुः कर्म-सम्बन्धः कार्य-हेतुत्वेनैवावश्याश्रयणीयः; ज्ञान-शक्ति-वैचित्र्यस्य च कर्म-मूलत्वात्। इच्छायाः कार्यारम्भ-हेतुत्वेऽपि विषय-विशेष-विशेषितायास् तस्याः सत्त्वादि-मूलकत्वेन कर्म-सम्बन्धोऽवर्जनीयः॥

अतः क्षेत्रज्ञा एव कर्तारः; न तद्-विलक्षणः कश्चिद् अनुमानात् सिद्ध्यति॥

भवन्ति च प्रयोगाः-- १) तनु-भुवनादि क्षेत्रज्ञ-कर्तृकम्, कार्यत्वात्, घटवत्। २) ईश्वरः कर्ता न भवति, प्रयोजन-शून्यत्वात्, मुक्तात्मवत्। ३) ईश्वरः कर्ता न भवति, अशरीरत्वात् तद्वद् एव। न च क्षेत्रज्ञानां स्व-शरीराधिष्ठाने व्यभिचारः, तत्राप्य् अनादेः सूक्ष्म-शरीरस्य सद्-भावात्। ४) विमति-विषयः कालो न लोक-शून्यः, कालत्वाद् वर्तमान-कालवत् इति॥

[कार्यत्व-हेतुकानुमानस्य प्रकारान्तरेण दूषणम्]

अपि च-- किम् ईश्वरः सशरीरोऽशरीरो वा कार्यं करोति। न तावद् अशरीरोऽशरीरस्य कर्तृत्वानुपलब्धेः। मानसान्य् अपि कार्याणि सशरीरस्यैव भवन्ति, मनसो नित्यत्वेऽप्य् अशरीरेषु मुक्तेषु तत्-कार्यादर्शनात्। नापि सशरीरः, विकल्पासहत्वात्। तच्-छरीरं किं नित्यम् उतानित्यम्। न तावन् नित्यम्, सावयवस्य तस्य नित्यत्वे जगतोऽपि नित्यत्वाविरोधादीश्वरासिद्धेः। नाप्य् अनित्यम्, तद्-व्यतिरिक्तस्य तच्-छरीर-हेतोस् तदानीम् अभावात्। स्वयम् एव हेतुर् इति चेन् न, अशरीरस्य तद्-अयोगात्। अन्येन शरीरेण सशरीर इति चेन् न, अनवस्थानात्॥

[पुनः प्रकारान्तरेण विकल्प्य दूषणम्]

स किं सव्यापारो निर्व्यापारो वा। अशरीरत्वाद् एव न सव्यापारः। नापि निर्व्यापारः कार्यं करोति, मुक्तात्मवत्। कार्यं जगद्-इच्छा-मात्र-व्यापार-कर्तृकम् इत्य् उच्यमाने पक्षस्याप्रसिद्ध-विशेषणत्वम्, दृष्टान्तस्य च साध्य-हीनता॥

[अनुमान-दूषणोपसंहारः]

अतो दर्शनानुगुण्येन ईश्वरानुमानं दर्शनानुगुण्यपराहतम् इति शास्त्रैक-प्रमाणकः परब्रह्म-भूतः सर्वेश्वरः पुरुषोत्तमः॥

[शास्त्रस्यार्थ-प्रतिपादने दोष-गन्धानवकाशः]

शास्त्रं तु सकलेतर-प्रमाण-परिदृष्ट-समस्त-वस्तु-विसजातीयं सार्वज्ञ्य-सत्य-सङ्कल्पत्वादि-मिश्र अनवधिकातिशयापरिमितोदार-गुण-सागरं निखिल-हेय-प्रत्यनीक-स्वरूपं प्रतिपादयतीति न प्रमाणान्तरावसित-वस्तु-साधर्म्य-प्रयुक्त-दोष-गन्ध-प्रसङ्गः॥

[निमित्तोपादानयोर् ऐक्यस्यानुपलम्भ-पराहतत्व-निरासः]

यत् तु निमित्तोपादानयोर् ऐक्यम् आकाशादेर् निरवयव-द्रव्यस्य कार्यत्वं चानुपलब्धम् अशक्य-प्रतिपादनम् इत्य् उक्तम्, तद् अप्य् अविरुद्धम् इति प्रकृतिश् च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् [ब्र। सू। १।४।२३], न वियद् अश्रुतेः [ब्र। सू। २।३।१] इत्य् अत्र प्रतिपादयिष्यते॥

[अधिकरणार्थोपसंहारः]

अतः प्रमाणान्तरागोचरत्वेन शास्त्रैक-विषयत्वाद् यतो वा इमानि भूतानि [तै।,३।१] इति वाक्यम् उक्त-लक्षणं ब्रह्म प्रतिपादयतीति सिद्धम्॥

॥ इति शास्त्रयोनित्वाधिकरणम्॥३॥

[साफल्य-रूप-तात्पर्य-लिङ्ग-समर्थन-परम्]

समन्वयाधिकरणम्॥४॥

[अधिकरणार्थः-- ब्रह्मणः स्वतः पुरुषार्थतया अन्वयः]

[अवान्तर-सङ्गतिः]

यद्य् अपि प्रमाणान्तरागोचरं ब्रह्म तथापि प्रवृत्ति-निवृत्ति-परत्वाभावेन सिद्ध-रूपं ब्रह्म न शास्त्रं प्रतिपादयतीत्य् आशङ्क्याह---

४ तत् तु समन्वयात्॥१।१।४॥

[सूत्रव्याख्यानम्]

प्रसक्ताशङ्का-निवृत्त्य्-अर्थस् तु शब्दः। तत् शास्त्र-प्रमाणकत्वं ब्रह्मणः सम्भवत्य् एव। कुतः समन्वयात्-- परम-पुरुषार्थतयान्वयः समन्वयः, परम-पुरुषार्थ-भूतस्यैव ब्रह्मणोऽभिधेयतयान्वयात्॥

[समन्वयोपपादनम्]

एवम् इव समन्वितो ह्य् औपनिषदः पद-समुदायः-- यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते [तै।, ३।१], सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् एकम् एवाद्वितीयम्। तद् ऐक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तत् तेजोऽसृजत [छान्।, ६।२।१।३], ब्रह्म वा इदम् एकम् एवाग्र आसीत् [बृहद्।, ३।२।११], आत्मा वा इदम् एक एवाग्र आसीत् [ऐत।, १।१।१], तस्माद् वा एतस्माद् आत्मन आकाशः सम्भूतः [तै।, २।१], एको ह वै नारायण आसीत् [माण्ड्।, १।१], सत्यं ज्ञानम् अनन्तं ब्रह्म [तै।, २।१], आनन्दो ब्रह्म [तै।, ३।६] इत्य् एवम् आदिः॥

[प्रवृत्ति-निवृत्त्य्-अन्वयस्य प्रामाण्य-व्यापकत्वाभावोपपादनम्]

न च व्युत्पत्ति-सिद्ध-परिनिष्पन्न-वस्तु-प्रतिपादन-समर्थानां पद-समुदायानाम् अखिल-जगद्-उत्पित्ति-स्थिति-विनाश-हेतु-भूताशेष-दोष-प्रत्यनीकापरिमितोदार-गुण-सागरानवधिकातिशयानन्द-स्वरूपे ब्रह्मणि समन्वितानां प्रवृत्ति-निवृत्ति-रूप-प्रयोजन-विरहाद् अन्य-परत्वं स्व-विषयावबोध-पर्यवसायित्वात् सर्व-प्रमाणानाम्। न च प्रयोजनानुगुणा प्रमाण-प्रवृत्तिः। प्रयोजनं हि प्रमाणानुगुणम्। न च प्रवृत्ति-निवृत्त्य्-अन्वय-विरहिणः प्रयोजन-शून्यत्वम्, पुरुषार्थान्वय-प्रतीतेः। तथा स्वरूप-परेष्व् अपि पुत्रस् ते जातः, नायं सर्पः इत्य् आदिषु हर्ष-भय-निवृत्ति-रूप-प्रयोजनवत्त्वं दृष्टम्॥

[विस्तरेण पूर्व-पक्षावतरणम्]

[तत्र भाट्ट-मीमांसकानां पूर्व-पक्ष-विधा]

अत्राह-- न वेदान्त-वाक्यानि ब्रह्म प्रतिपादयन्ति प्रवृत्ति-निवृत्य्-अन्वय-विरहिणः शास्त्रस्यानर्थक्यात्॥

यद्य् अपि प्रत्यक्षादीनि वस्तु-याथात्म्यावबोधे पर्यवस्यन्ति तथापि शास्त्रं प्रयोजनपर्यवसाय्येव। न हि लोक-वेदयोः प्रयोजन-रहितस्य कस्यचिद् अपि वाक्यस्य प्रयोग उपलब्ध-चरः। न च किञ्चित् प्रयोजनम् अनुद्दिश्य वाक्य-प्रयोगः श्रवणं वा सम्भवति। तच् च प्रयोजनं प्रवृत्ति-निवृत्ति-साध्येष्टानिष्ट-प्राप्ति-परिहारात्मकम् उपलब्धम् अर्थार्थी राज-कुलं गच्छेत्, मन्दाग्निर् नाम्बु पिबेत्, स्वर्ग-कामो यजेत [यजुर्, २।५।५], न कलञ्जं भक्षयेत् इत्य् एवम् आदिषु॥

[पूर्व-पक्षे सिद्ध-मात्र-व्युत्पत्ति-दूषणम्]

यत् पुनः सिद्ध-वस्तु-परेष्व् अपि पुत्रस् ते जातः, नायं सर्पो रज्जुर् एषा इत्य् आदिषु हर्ष-भय-निवृत्ति-रूप-पुरुषार्थान्वयो दृष्ट इत्य् उक्तम्। तत्र किं पुत्र-जन्माद्य्-अर्थात् पुरुषार्थावाप्तिर् उत तज्-ज्ञानाद् इति विवेचनीयम्। सतोऽप्य् अज्ञातस्यापुरुषार्थत्वेन तज्-ज्ञानाद् इति चेत्-- तर्ह्य् असत्य् अप्य् अर्थे ज्ञानाद् एव पुरुषार्थः सिध्यतीत्य् अर्थ-परत्वाभावेन प्रयोजन-पर्यवसायिनोऽपि शास्त्रस्य नार्थ-सद्-भावे प्रामाण्यम्। तस्मात् सर्वत्र प्रवृत्ति-निवृत्ति-परत्वेन ज्ञान-परत्वेन वा प्रयोजन-पर्यवसानम् इति कस्यापि वाक्यस्य परिनिष्पन्ने वस्तुनि तात्पर्यासम्भवान् न वेदान्ताः परिनिष्पन्नं ब्रह्म प्रतिपादयन्ति॥

[निष्प्रपञ्चीकरण-नियोग-वादो जरन्-मायावादि-मतम्]

अत्र कश्चिद् आह-- वेदान्त-वाक्यान्य् अपि कार्य-परतयैव ब्रह्मणि प्रमाण-भावम् अनुभवन्ति-- कथं निष्प्रपञ्चम् अद्वितीयं ज्ञानैकरसं ब्रह्मानाद्य्-अविद्यया सप्रपञ्चतया प्रतीयमानं निष्प्रपञ्चं कुर्याद् इति ब्रह्मणः प्रपञ्च-प्रविलय-द्वारेण विधि-विषयत्वम्-- इति। कोऽसौ द्रष्टृ-दृश्य-रूप-प्रपञ्च-प्रविलय-द्वारेण साध्य-ज्ञानैकरस-ब्रह्म-विषयो विधिः। न दृष्टेर् द्रष्टारं पश्येः। न मतेर् मन्तारं मन्वीथाः [बृहद्।, ३।४।२] इत्य् आदिः। द्रष्टृ-दृश्य-रूप-भेद-शून्य-दृशि-मात्रं ब्रह्म कुर्याद् इत्य् अर्थः। स्वतः सिद्धस्यापि ब्रह्मणो निष्प्रपञ्चता-रूपेण कार्यत्वम् अविरुद्धम्-- इति॥

[एतन्-मत-दूषणं प्रधान-पूर्व-पक्षिणा मीमांसकेन]

तद् अयुक्तम्-- नियोग-वाक्यार्थ-वादिना हि नियोगः, नियोज्य-विशेषणम्, विषयः करणम्, इतिकर्तव्यता, प्रयोक्ता च वक्तव्याः॥ तत्र हि नियोज्य-विशेषणम् अनुपादेयम्। तच् च निमित्तं फलम् इति द्विधा। अत्र किं नियोज्य विशेषणं तच् च किं निमित्तं फलं वेति विवेचनीयम्। ब्रह्म-स्वरूप-याथात्म्यानुभवश् चेन् नियोज्य-विशेषणम्; तर्हि न तन्-निमित्तम्, जीवानादिवत् तस्यासिद्धत्वात्। निमित्तत्वे च तस्य नित्यत्वेनापवर्गोत्तर-कालम् अपि जीव-निमित्ताग्निहोत्रादिवन् नित्य-तद्-विषयानुष्ठान-प्रसङ्गः। नापि फलं, नैयोगिक-फलत्वेन स्वर्गादिवद् अनित्यत्व-प्रसङ्गात्॥

कश् चात्र नियोग-विषयो ब्रह्मैवेति चेन् न, तस्य नित्यत्वेनाभव्य-रूपत्वात्, अभावार्थत्वाच् च। निष्प्रपञ्चं ब्रह्म साध्यम् इति चेत्, साध्यत्वेऽपि फलत्वम् एव। अभावार्थत्वान् न विधि-विषयत्वम्। साध्यत्वं च कस्य किं ब्रह्मणः, उत प्रपञ्च-निवृत्तेर् न तावद् ब्रह्मणः, सिद्धत्वात्, अनित्यत्व-प्रसक्तेश् च। अथ प्रपञ्च-निवृत्तेर् न तर्हि ब्रह्मणः साध्यत्वम्। प्रपञ्च-निवृत्तिर् एव विधि-विषय इति चेन् न, तस्याः फलत्वेन विधि-विषयत्वायोगात्। प्रपञ्च-निवृत्तिर् एव हि मोक्षः। स च फलम्। अस्य च नियोग-विषयत्वे नियोगात् प्रपञ्च-निवृत्तिः, प्रपञ्च-निवृत्त्या नियोगः इतीतरेतराश्रयत्वम्॥

[प्रकारान्तरेण नियोग-वादि-मत-दूषणम्]

अपि च-- किं निवर्तनीयः प्रपञ्चो मिथ्या-रूपः सत्यो वा। मिथ्या-रूपत्वे ज्ञान-निवर्त्यत्वाद् एव नियोगेन न किञ्चित् प्रयोजनम्। नियोगस् तु निवर्तक-ज्ञानम् उत्पाद्य तद्-द्वारेण प्रपञ्चस्य निवर्तक इति चेत्-- तत् स्व-वाक्याद् एव जातम् इति नियोगेन न प्रयोजनम्। वाक्यार्थ-ज्ञानाद् एव ब्रह्म-व्यतिरिक्तस्य कृत्स्नस्य मिथ्या-भूतस्य प्रपञ्चस्य बाधितत्वात् सपरिकरस्य नियोगस्यासिद्धिश् च। प्रपञ्चस्य निवर्त्यत्वे प्रपञ्च-निवर्तको नियोगः किं ब्रह्म-स्वरूपम् एव, उत तद्-व्यतिरिक्तः। यदि ब्रह्म-स्वरूपम् एव निवर्तकस्य नित्यतया निवर्त्य-प्रपञ्च-सद्-भाव एव न सम्भवति। नित्यत्वेन नियोगस्य विषयानुष्ठान-साध्यत्वं च न घटते। अथ ब्रह्म-स्वरूप-व्यतिरिक्तः। तस्य कृत्स्न-प्रपञ्च-निवृत्ति-रूप-विषयानुष्ठान-साध्यत्वेन प्रयोक्ता च नष्ट इत्य् आश्रयाभावाद् असिद्धिः। प्रपञ्च-निवृत्ति-रूप-विषयानुष्ठानेनैव ब्रह्म-स्वरूप-व्यतिरिक्तस्य कृत्स्नस्य निवृत्तत्वात्। न नियोग-निष्पाद्यं मोक्षाख्यं फलम्। किं च-- प्रपञ्च-निवृत्तेर् नियोग-करणस्य इतिकर्तव्यताभावात्, अनुपकृतस्य च करणत्वायोगान् न करणत्वम्। कथम् इतिकर्तव्यताभाव इति चेत्-- इत्थम्-- अस्येतिकर्तव्यता भाव-रूपा अभाव-रूपा वा। भाव-रूपा च करण-शरीर-निष्पत्ति-तद्-अनुग्रह-कार्य-भेद-भिन्ना। उभय-विधा च न सम्भवति। न हि मुद्गराभिघातादिवत् कृत्स्नस्य प्रपञ्चस्य निवर्तकः कोऽपि दृश्यत इति दृष्टार्था न सम्भवति। नापि निष्पन्नस्य कारणस्य कार्योत्पत्तावनुग्रहः सम्भवति, अनुग्राहकांश-सद्-भावेन कृत्स्न-प्रपञ्च-निवृत्ति-रूप-करण-स्वरूपासिद्धेः। ब्रह्मणोऽद्वितीयत्व-ज्ञानं प्रपञ्च-निवृत्ति-रूप-करण-शरीरं निष्पादयतीति चेत् तेनैव प्रपञ्च-निवृत्ति-रूपो मोक्षः सिद्ध इति न करणादिनिष्पाद्यम् अवशिष्यत इति पूर्वम् एवोक्तम्। अभाव-रूपत्वे चाभावाद् एव न करण-शरीरं निष्पादयति। नाप्य् अनुग्राहकः। अतो निष्प्रपञ्च-ब्रह्म-विषयो विधिर् न सम्भवति॥

[ध्यान-नियोग-वादि-पक्षोपक्षेपः]

अन्योऽप्याह-- यद्य् अपि वेदान्त-वाक्यानां न परिनिष्पन्न-ब्रह्म-स्वरूप-परतया प्रामाण्यम्। तथापि ब्रह्म-स्वरूपं सिध्यत्य् एव। कुतः। ध्यान-विधि-सामर्थ्यात्। एवम् एव हि समामनन्ति-- आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः ॥। निदिध्यासितव्यः [बृहद्।, ४।४।५] य आत्मा अपहत-पाप्मा सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासतिव्यः [छान्।, ८।७।१] आत्मेत्य् एवोपासीत [बृहद्।, ३।४।७] आत्मानम् एव लोकम् उपासीत इति। अत्र ध्यान-विषयो हि नियोगः स्व-विषय-भूत-ध्यानं ध्येयैक-निरूपणीयम् इति ध्येयम् आक्षिपति। स च ध्येयः स्व-वाक्य-निर्दिष्ट आत्मा। स किं-रूप इत्य् अपेक्षायां तत्-स्वरूप-विशेष-समर्पण-द्वारेण सत्यं ज्ञानम् अनन्तं ब्रह्म [तै।, २।१] सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीत् [छान्।, ६।२।१] इत्य् एवम् आदीनां वाक्यानां ध्यान-विधि-शेषतया प्रामाण्यम्-- इति। विधि-विषय-भूत-ध्यान-शरीरानुप्रविष्ट-ब्रह्म-स्वरूपेऽपि तात्पर्यम् अस्त्य् एव। अतः एकम् एवाद्वतीयम् [छान्।, ६।२।१] तत् सत्यं स आत्मा तत्त्वम् असि श्वेतकेतो [छान्।, ६।८।७], नेह नानास्ति किञ्चन [कठ।, ४।११] इत्य् आदिभिर् ब्रह्म-स्वरूपम् एकम् एव सत्यं तद्-व्यतिरिक्तं सर्वं मिथ्येत्य् अवगम्यते। प्रत्यक्षादिभिः भेदावलम्बिना च कर्म-शास्त्रेण भेदः प्रतीयते। भेदाभेदयोः परस्पर-विरोधे सत्य् अनाद्य्-अविद्या-मूलत्वेनापि भेद-प्रतीत्य्-उपपत्तेर् अभेद एव परमार्थ इति निश्चीयते। तत्र ब्रह्म-ध्यान-नियोगेन तत्-साक्षात्कार-फलेन निरस्त-समस्ताविद्या-कृत-विविध-भेदाद्वितीय-ज्ञानैकरस-ब्रह्म-रूप-मोक्षः प्राप्यते॥

न च वाक्याद् वाक्यार्थ-ज्ञान-मात्रेण ब्रह्म-भाव-सिद्धिः, अनुपलब्धेः; विविध-भेद-दर्शनानुवृत्तेश् च। तथा च सति श्रवणादि-विधानम् अनर्थकं स्यात्॥

[मायावादि-कृतो ध्यान-नियोग-वादि-पक्ष-प्रतिक्षेपः]

अथोच्येत-- रज्जुर् एषा न सर्पः इत्य् उपदेशेन सर्प-भय-निवृत्ति-दर्शनाद् रज्जु-सर्पवत् बन्धस्य च मिथ्या-रूपत्वेन ज्ञान-बाध्यतया तस्य वाक्य-जन्य-ज्ञानेनैव निवृत्तिर् युक्ता, न नियोगेन। नियोग-साध्यत्वे मोक्षस्यानित्यत्वं स्यात्, स्वर्गादिवत्। मोक्षस्य नित्यत्वं हि सर्व-वादि-सम्प्रतिपन्नम्।

[नियोगस्य विपरीत-फल-प्रदत्वम्]

किं च धर्माधर्मयोः फल-हेतुत्वं स्व-फलानुभवानुगुण-शरीरोत्पादन-द्वारेणेति ब्रह्मादिस्थावरान्त-चतुर्-विध-शरीर-सम्बन्ध-रूप-संसार-फलत्वम् अवर्जनीयम्। तस्मान् न धर्म-साध्यो मोक्षः। तथा च श्रुतिर् न ह वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोर् अपहतिर् अस्ति। अशरीरं वा व सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः [छान्।, ८।१२।१] इत्य् अशरीरत्व-रूपे मोक्षे धर्माधर्म-साध्य-प्रियाप्रिय-विरह-श्रवणात्, न धर्म-साध्यम् अशरीरत्वम् इति विज्ञायते। न च नियोग-विशेष-साध्य-फल-विशेषवद् ध्यान-नियोग-साध्यम् अशरीरत्वम्, अशरीरत्वस्य स्वरूपत्वेनासाध्यत्वात्। यथाहुः श्रुतयः-- अशरीरं शरीरेष्व् अनवस्थेष्व् अवस्थितम्। महान्तं विभुम् आत्मानं मत्वा धीरो न शोचति [कठ।, १।२।२२], अप्राणो ह्य् अमनाः शुभ्रः [मुण्ड्।, २।१।२], असङ्गो ह्य् अयं पुरुषः [बृहद्।, ६।३।१५] इत्य् आद्याः। अतोऽशरीरत्व-रूपो मोक्षो नित्य इति न धर्म-साध्यः। तथा च श्रुतिः--- अन्यत्र धर्माद् अन्यत्राधर्माद् अन्यत्रास्मात् कृताकृतात्। अन्यत्र भूताद् भव्याच् च यत् तत् पश्यसि तद्वत् [कठ।, १।२।१४] इति॥

[मुखान्तरेण मोक्षस्य नियोग-साध्यत्व-दूषणम्]

अपि च-- उत्पत्ति-प्राप्तिविकृति-संस्कृति-रूपेण चतुर्-विधं हि साध्यत्वं मोक्षस्य न सम्भवति। न तावद् उत्पाद्यः, मोक्षस्य ब्रह्म-स्वरूपत्वेन नित्यत्वात्। नापि प्राप्यः, आत्म-स्वरूपत्वेन ब्रह्मणो नित्य-प्राप्तत्वात्। नापि विकार्यः, दध्य्-आदिवद् अनित्यत्व-प्रसङ्गाद् एव। नापि संस्कार्यः; संस्कारो हि दोषापनयनेन वा गुणाधानेन वा साधयति। न तावद् दोषापनयनेन, नित्य-शुद्धत्वाद् ब्रह्मणः। नाप्य् अतिशयाधानेन, अनाधेयातिशय-स्वरूपत्वात्। नित्य-निर्विकारत्वेन स्वाश्रयायाः पराश्रयायाश् च क्रियाया अविषयतया न निर्घर्षणेनादर्शादिवद् अपि संस्कार्यत्वम्। न च देहस्थया स्नानादि-क्रियया आत्मा संस्क्रियते; किं त्व् अविद्या-गृहीतस् तत्-सङ्गतोऽहङ्कर्ता। तत्-फलानुभवोऽपि तस्यैव। न चाहङ्कर्तैवात्मा, तत्-साक्षित्वात्। तथा च मन्त्र-वर्णः--- तयोर् अन्यः पिप्पलं स्वाद्व् अत्त्य् अनश्नन्न् अन्यो अभिचाकशीति [मुण्ड्।, ३।१।१] इति; आत्मेन्द्रिय-मनो-युक्तं भोक्तेत्य् आहुर् मनीषिणः [कठ।, ३।४], एको देवः सर्व-भूतेषु गूढः सर्व-व्यापी सर्व-भूतान्तरात्मा। कर्माध्यक्षः सर्व-भूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश् च। [श्वे।, ६।११], स पर्यगाच् छुक्रम् अकायम् अव्रणम् अस्नाविरं शुद्धम् अपाप-विद्धम्। [ईश। ८] इति च। अविद्या-गृहीताद् अहङ्कर्तुर् आत्म-स्वरूपम् अनाधेयातिशयं नित्य-शुद्धं निर्विकारं निष्कृष्यते। तस्माद् आत्म-स्वरूपत्वेन न साध्यो मोक्षः॥

[ज्ञान-वैयर्थ्य-शङ्का-परिहारौ]

यद्य् एवं किं वाक्यार्थ-ज्ञानेन क्रियत इति चेत्-- मोक्ष-प्रतिबन्ध-निवृत्ति-मात्रम् इति ब्रूमः। तथा च श्रुतयः--- त्वं हि नः पिता योऽस्माकम् अविद्यायाः परं पारं तारयसि [प्रश्।, ६।८] इति, श्रुतं ह्य् एवम् एव भगवद्-दृशेभ्यस् तरति शोकम् आत्मविद् इति, सोऽहं भगवः शोचामि। तं मा भगवान् शोकस्य पारं तारयतु [छान्।, ७।१।३], तस्मै मृदित-कषायाय तमसः पारं दर्शयति भगवान् सनत्कुमारः [छान्।, ७।२६।२] इत्य् आद्याः। तस्मान् नित्यस्यैव मोक्षस्य प्रतिबन्ध-निवृत्तिर् वाक्यार्थ-ज्ञानेन क्रियते। निवृत्तिस् तु साध्यापि प्रध्वंसाभाव-रूपा न विनश्यति। ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति [मुण्ड्। ३।२।९], तम् एव विदित्वातिमृत्युम् एति [श्वे।, ३।८] इत्य् आदि वचनं मोक्षस्य वेदनानन्तर-भावितां प्रतिपादयन् नियोग-व्यवधानं प्रतिरुणद्धि। न च विदिक्रिया कर्मत्वेन वा ध्यान-क्रिया-कर्मत्वेन वा कार्यानुप्रवेश उभय-विध-कर्मत्व-प्रतिषेधात्। अन्यद् एव तद्-विदिताद् अथो अविदिताद् अधि [केन १।३], येनेदं सर्वं विजानाति तत् केन विजानीयात् इति। [बृहद्।, ४।४।१४], तद् एव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यद् इदम् उपासते [केन १।५] इति च॥

न चैतावता शास्त्रस्य निर्वषयत्वम्, अविद्या-कल्पित-भेद-निवृत्ति-परत्वाच् छास्त्रस्य। न हीदन्तया ब्रह्म विषयीकरोति शास्त्रम्, अपि त्व् अविषयं प्रत्यगात्म-स्वरूपं प्रतिपादयद् अविद्या-कल्पित-ज्ञान-ज्ञातृ-ज्ञेय-विभागं निवर्तयति। तथा च शास्त्रं-- न दृष्टेर् द्रष्टारं पश्येः [बृहद्।, ५।४।२] इत्य् एवम् आदि॥

[ज्ञानाद् एव बन्ध-निवृत्त्य्-अभ्युपगमे शास्त्र-प्रत्यक्ष-विरोध-शङ्का-परिहारौ]

न च ज्ञानाद् एव बन्ध-निवृत्तिर् इति श्रवणादि-विध्यानर्थक्यम्, स्वभाव-प्रवृत्त-सकलेतर-विकल्प-विमुखीकरण-द्वारेण वाक्यार्थावगति-हेतुत्वात् तेषाम्। न च ज्ञान-मात्राद् बन्ध-निवृत्तिर् न दृष्टेति वाच्यम्, बन्धस्य मिथ्या-रूपत्वेन ज्ञानोत्तर-कालं स्थित्य्-अनुपपत्तेः। अत एव न शरीर-पाताद् ऊर्ध्वम् एव बन्ध-निवृत्तिर् इति वक्तुं युक्तम्। न हि मिथ्या-रूप-सर्प-भय-निवृत्तिः रज्जु-याथात्म्य-ज्ञानातिरेकेण सर्प-विनाशम् अपेक्षते। यदि शरीर-सम्बन्धः पारमार्थिकः तदा हि तद्-विनाशापेक्षा। स तु ब्रह्म-व्यतिरिक्ततया न पारमार्थिकः। यस्य तु बन्धो न निवृत्तः, तस्य ज्ञानम् एव न जातम् इत्य् अवगम्यते, ज्ञान-कार्यादर्शनात्। तस्मात् शरीर-स्थितिर् भवतु वा मा वा, वाक्यार्थ-ज्ञान-समनन्तरं मुक्त एवासौ। अतो न ध्यान-नियोग-साध्यो मोक्ष इति न ध्यान-विधि-शेषतया ब्रह्मणः सिद्धिः। अपि तु सत्यं ज्ञानम् अनन्तं ब्रह्म [तै।, २।१], तत् त्वम् असि [छान्।, ६।८।७], अयम् आत्मा ब्रह्म [माण्ड्।, १।२] इति तत्-परेणैव पद-समुदायेन सिध्यतीति॥

[उक्तार्थस्य ध्यान-नियोग-वादि-कृतं दूषणम्]

तद् अयुक्तं, वाक्यार्थ-ज्ञान-मात्राद् बन्ध-निवृत्त्य्-अनुपपत्तेः। यद्य् अपि मिथ्या-रूपो बन्धो ज्ञान-बाध्यः। तथापि बन्धस्यापरोक्षत्वान् न परोक्ष-रूपेण-वाक्यार्थ-ज्ञानेन स बाध्यते, रज्ज्व्-आदाव् अपरोक्ष-सर्प-प्रतीतौ वर्तमानायां नायं सर्पो रज्जुर् एषा इत्य् आप्तोपदेश-जनित-परोक्ष-सर्प-विपरीत-ज्ञान-मात्रेण भयानिवृत्ति-दर्शनात्। आप्तोपदेशस्य तु भय-निवृत्ति-हेतुत्वं वस्तु-याथात्म्यापरोक्ष-निमित्त-प्रवृत्ति-हेतुत्वेन॥

[तत्र शब्दस्यापरोक्ष-ज्ञान-हेतुता-दूषणम्]

तथा हि-- रज्जु-सर्प-दर्शन-भयात् परावृत्तः पुरुषो नायं सर्पो रज्जुर् एषा इत्य् आप्तोपदेशेन तद्-वस्तु-याथात्म्य-दर्शने प्रवृत्तस् तद् एव प्रत्यक्षेण दृष्ट्वा भयान् निवर्तते। न च शब्द एव प्रत्यक्ष-ज्ञानं जनयतीति वक्तुं युक्तम्, तस्यानिन्द्रियत्वात्। ज्ञान-सामग्रीष्व् इन्द्रयाण्य् एव ह्य् अपरोक्ष-साधनानि। न चास्यानभिसंहित-फल-कर्मानुष्ठान-मृदित-कषायस्य श्रवण-मनन-निदिध्यासन-विमुखीकृत-बाह्य-विषयस्य पुरुषस्य वाक्यम् एवापरोक्ष-ज्ञानं जनयति, निवृत्त-प्रतिबन्धे तत्-परेऽपि पुरुषे ज्ञान-सामग्री-विशेषाणाम् इन्द्रियादीनां स्व-विषय-नियमातिक्रमादर्शनेन तद्-अयोगात्॥

[ध्यानस्य वाक्यार्थ-ज्ञानोपायत्व-दूषणम्]

न च ध्यानस्य वाक्यर्थ-ज्ञानोपायता, इतरेतराश्रयत्वात्-- वाक्यार्थ-ज्ञाने जाते तद्-विषय-ध्यानम्, ध्याने निर्वृत्ते वाक्यार्थ-ज्ञानम्-- इति। न च ध्यान-वाक्यार्थ-ज्ञानयोर् भिन्न-विषयत्वम्, तथा सति ध्यानस्य वाक्यार्थ-ज्ञानोपायता न स्यात्। न ह्य् अन्यद्-ध्यानम् अन्यौन्मुख्यम् उत्पादयति। ज्ञातार्थ-स्मृति-सन्तति-रूपस्य ध्यानस्य वाक्यार्थ-ज्ञान-पूर्वकत्वम् अवर्जनीयम्, ध्येय-ब्रह्म-विषय-ज्ञानस्य हेत्वन्तरासम्भवात्॥ न च ध्यान-मूलं ज्ञानं वाक्यान्तर-जन्यं निवर्तक-ज्ञानं तत् त्वम् अस्य् आदि-वाक्य-जन्यम् इति युक्तम्। ध्यान-मूलम् इदं वाक्यान्तर-जन्यं ज्ञानं तत् त्वम् अस्य् आदि-वाक्य-जन्य-ज्ञानेनेनैक-विषयम्, भिन्न-विषयं वा। एक-विषयत्वे तद् एवेतरेतराश्रयत्वम्। भिन्न-विषयत्वे ध्यानेन तदौन्मुख्यापादनासम्भवः। किं च ध्यानस्य ध्येय-ध्यात्राद्य्-अनेक-प्रपञ्चापेक्षत्वान् निष्प्रपञ्च-ब्रह्मात्मैकत्व-विषय-वाक्यार्थ-ज्ञानोत्पत्तौ दृष्ट-द्वारेण नोपयोग इति वाक्यार्थ-ज्ञान-मात्राद् अविद्या-निवृत्तिं वदतः श्रवण-मनन-निदिध्यासन-विधीनाम् आनर्थक्यम् एव॥

[अनेन जीवन्-मुक्ति-निरास-सिद्ध्य्-उपपादनम्]

यतो वाक्याद् आपरोक्ष्य-ज्ञानासम्भवाद् वाक्यार्थ-ज्ञानेनाविद्या न निवर्तते, तत एव जीवन्-मुक्तिर् अपि दूरोत्सारिता। का चेयं जीवन्-मुक्तिः सशरीरस्यैव मोक्ष इति चेन् माता मे बन्ध्या इतिवद् असङ्गतार्थं वचः, यतः सशरीरत्वं बन्धः अशरीरत्वम् एव मोक्ष इति त्वयैव श्रुतिभिर् उपपादितम्। अथ सशरीरत्व-प्रतिभासे वर्तमाने यस्यायं प्रतिभासो मिथ्येति प्रत्ययस् तस्य सशरीरत्व-निवृत्तिर् इति। न, मिथ्येति प्रत्ययेन सशरीरत्वं निवृत्तं चेत् कथं सशरीरस्य मुक्तिः। अजीवतोऽपि मुक्तिः सशरीरत्व-मिथ्या-प्रतिभास-निवृत्तिर् एवेति कोऽयं जीवन्-मुक्तिर् इति विशेषः। अथ सशरीरत्व-प्रतिभासो बाधितोऽपि यस्य द्वि-चन्द्र-ज्ञानवद् अनुवर्तते स जीवन्-मुक्त इति चेन् न, ब्रह्म-व्यतिरिक्त-सकल-वस्तु-विषयत्वाद् बाधक-ज्ञानस्य। कारण-भूताविद्या-कर्मादि-दोषः सशरीरत्व-प्रतिभासेन सह तेनैव बाधित इति बाधितानुवृत्तिर् न शक्यते वक्तुम्। द्वि-चन्द्रादौ तु तत्-प्रतिभास-हेतु-भूत-दोषस्य बाधक-ज्ञान-भूत-चन्द्रैकत्व-ज्ञान-विषयत्वेनाबाधितत्वाद् द्वि-चन्द्र-प्रतिभासानुवृत्तिर् युक्ता॥

[जीवन्-मुक्तेः श्रुति-विरुद्धत्वोपपादनम्]

किं च तस्य तावद् एव चिरं यावन् न विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्ये [छान्।, ६।१४।२] इति सद्-विद्या-निष्ठस्य शरीर-पात-मात्रम् अपेक्षते मोक्ष इति वदन्तीयं श्रुतिर् जीवन्-मुक्तिं वारयति॥

[जीवन्-मुक्तेः स्मृति-विरुद्धता]

सैषा जीवन्-मुक्तिर् आपस्तम्बेनापि निरस्ता-- वेदान् इमं लोकम् अमुं च परित्यज्यात्मानम् अन्विच्छेत्, [आप। धर्म। सू। २।९।२१।१३] बुद्धे क्षेम-प्रापणं [आप। धर्म। सू। २।९।२१।१४] तच्-छास्त्रैर् विप्रतिषिद्धम् [आप। धर्म। सू। २।९।२१।१५], बुद्धे चेत् क्षेम-प्रापणम् इहैव न दुःखम् उपलभेत [आप। धर्म। सू। २।९।२१।१६], एतेन परं व्याख्यातम् [आप। धर्म। सू। २।९।२१।१७] इति। अनेन ज्ञान-मात्रान् मोक्षश् च निरस्तः। अतः सकल-भेद-निवृत्ति-रूपा मुक्तिर् जीवतो न सम्भवति॥