atha sa:nkhya yo:go: na:ma dvithi:yo:'dhya:yah

सञ्जय उवाच

तं तथा कृपयाविष्टम् अश्रु-पूर्णाकुलेक्षणम्।

विषीदन्तम् इदं वाक्यम् उवाच मधुसूदनः॥१॥

श्री-भगवान् उवाच

कुतस् त्वा कश्मलम् इदं विषमे समुपस्थितम्।

अनार्य-जुष्टम् अस्वर्ग्यम् अकीर्ति-करम् अर्जुन॥२॥

क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत् त्वय्य् उपपद्यते।

क्षुद्रं हृदय-दौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप॥३॥

एवम् उपविष्टे पार्थे कुतोऽयम् अस्थाने समुपस्थितः शोकः। इत्य् आक्षिप्य तम् इमं विषम-स्थं शोकम् अविद्वत्-सेवितं पर-लोक-विरोधिनम् अकीर्ति-करम् अतिक्षुद्रं हृदय-दौर्बल्य-कृतं परित्यज्य युद्धायोत्तिष्ठेति श्री-भगवान् उवाच॥२।१-३॥

अर्जुन उवाच

कथं भीष्मम् अहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन।

इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हाव् अरिसूदन॥४॥

गुरून् अहत्वा हि महानुभावाञ्

श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यम् अपीह लोके।

हत्वार्थ-कामांस् तु गुरून् इहैव

भुञ्जीय भोगान् रुधिर-प्रदिग्धान्॥५॥

पुनर् अपि पार्थः स्नेह-कारुण्य-धर्माधर्म-भयाकुलो भगवद्-उक्तं हिततमम् अजानन् इदम् उवाच। भीष्म-द्रोणादिकान् बहु-मन्तव्यान् गुरून् कथम् अहं हनिष्यामि। कथन्तरां भोगेष्व् अतिमात्र-प्रसक्तान् तान् हत्वा तैर् भुज्यमानान् तान् एव भोगांस् तद्-रुधिरेण उपसिच्य तेष्व् आसनेषूपविश्य भुञ्जीय॥२।४-५॥

न चैतद् विद्मः कतरन् नो गरीयो

यद् वा जयेम यदि वा नो जयेयुः।

यान् एव हत्वा न जिजीविषामस्

तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः॥६॥

कार्पण्य-दोषोपहत-स्वभावः

पृच्छामि त्वां धर्म-संमूढ-चेताः।

यच् छ्रेयः स्यान् निश्चितं ब्रूहि तन् मे

शिष्यस् तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्॥७॥

न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्

यच् छोकम् उच्छोषणम् इन्द्रियाणाम्।

अवाप्य भूमाव् असपत्नम् ऋद्धं

राज्यं सुराणाम् अपि चाधिपत्यम्॥८॥

एवं युद्धम् आरभ्य निवृत्तव्यापारान् भवतो धार्तराष्ट्राः प्रसह्य हन्युर् इति चेत्, अस्तु, तद्-वध-लब्ध-विजयाद् अधर्म्याद् अस्माकं धर्माधर्माव् अजानद्भिस् तैर् हननम् एव गरीय इति मे प्रतिभातीत्य् उक्त्वा, यन् मह्यं श्रेय इति निश्चितं तत् शर्णागताय तव शिष्याय मे ब्रूहीत्य् अतिमात्र-कृपणो भगवत्-पादाम्बुजम् उपससार॥२।६-८॥

सञ्जय उवाच

एवम् उक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तपः।

न योत्स्य इति गोविन्दम् उक्त्वा तूष्णीं बभूव ह॥९॥

एवम् अस्थाने समुपस्थित-स्नेह-कारुण्याभ्याम् अप्रकृतिङ्गतं क्षत्रियाणां युद्धं परम-धर्मम् अप्य् अधर्मं मन्वानं धर्म-बुभुत्सया च शरणागतं पार्थम् उद्दिश्य आत्म-याथात्म्य-ज्ञानेन युद्धस्य फलाभिसन्धि-रहितस्य स्वधर्मस्य आत्म-याथार्थ्य-प्राप्त्य्-उपायता-ज्ञानेन च विना अस्य मोहो न शाम्यतीति मत्वा भगवता परम-पुर्षेण अध्यात्म-शास्त्रावतरणं कृतम्। तद् उक्तम्---

अस्थान-स्नेह-कारुण्य-धर्माधर्म-धियाकुलम्।

पार्थ प्रपन्नम् उद्दिश्य शास्त्रावतरणं कृतम्॥ [गीतार्थ-सङ्ग्रह ५] इति॥२।९॥

तम् उवाच हृषीकेशः प्रहसन्न् इव भारत।

सेनयोर् उभयोर् मध्ये विषीदन्तम् इदं वचः॥१०॥

तम् एवं देहात्मनोर् याथात्म्य-ज्ञान-निमित्त-शोकाविष्टं देहातिरिक्तात्म-ज्ञान-निमित्तं च धर्माधर्मौ भाषमाणं परस्परं विरुद्ध-गुणान्वितम् उभयोः सेनयोर् युद्धाय उद्युक्तयोर् मध्ये अकस्मान् निरुद्योगं पार्थम् आलोक्य परम-पुरुषः प्रहसन्न् इवेदम् उवाच। पार्थं प्रहसन्न् इव परिहास-वाक्यं वदन्न् इव आत्म-परमात्म-याथात्म्य-तत्-प्राप्त्य्-उपाय-भूत-कर्म-योग-ज्ञान-योग-भक्ति-योग-गोचरम्। न त्व् एवाहं जातु नासम् [गीता २।१२] इत्य् आरभ्य अहं त्वा सर्व-पापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः [गीता १८।६६] इत्य् एतद्-अन्तम् उवाच इत्य् अर्थः॥२।१०॥

श्री-भगवान् उवाच

अशोच्यान् अन्वशोचस् त्वं प्रज्ञा-वादांश् च भाषसे।

गतासून् अगतासूंश् च नानुशोचन्ति पण्डिताः॥११॥

अशोच्यान् प्रति अनुशोचसि पतन्ति पितरो ह्य् एषां लुप्त-पिण्डोदक-क्रियाः [गीता १।४१] इत्य् आदिकान् देहात्म-स्वभाव-प्रज्ञा-निमित्त-वादांश् च भाषसे। देहात्म-स्वभाव-ज्ञानवतां नात्र किञ्चित् शोक-निमित्तम् अस्ति। गतासून् देहान् अगतासून् आत्मनश् च प्रति तयोः स्वभाव-याथात्म्य-विदो न शोचन्ति। अतस् त्वयि विप्रतिषिद्धम् इदम् उपलभ्यते। यद् एतान् हनिष्यामीत्य् अनुशोचनम्, यच् च देहातिरिक्तात्म-ज्ञान-कृतं धर्माधर्म-भाषणम्। अतो देह-स्वभावं च न जानासि, तद्-अतिरिक्तम् आत्मानं च नित्यम्, तत्-प्राप्त्य्-उपाय-भूतं युद्धादिकं धर्मं च। इदं च युद्धं फलाभिसन्धि-रहितम्। आत्म-याथात्म्यावाप्त्य्-उपाय-भूतम्। आत्मा हि न जन्माधीन-सद्-भावो न मरणाधीन-विनाशश् च; तस्य जन्म-मरणयोः अभावात्; अतः स न शोक-स्थानम्। देहस् त्व् अचेतनः परिणाम-स्वभावः, तस्य उत्पत्ति-विनाश-योगः स्वाभाविकः, इति सोऽपि न शोक-स्थानम् इत्य् अभिप्रायः॥२।११॥

न त्व् एवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः।

न चैव न भविष्यामः सर्वे वयम् अतः परम्॥१२॥

प्रथमं तावद् आत्मनां स्वभावं शृणु। अहं सर्वेश्वरस् तावद् अतो वर्तमानात् पूर्वस्मिन् अनादौ काले न नासम् अपि तु आसम्। त्वन्-मुखाश् चैते ईशितव्याः क्षेत्रज्ञा न नासन् अपि त्व् आसन्। अहं च यूयं च सर्वे वयम् अतः परम् अस्माद् अनन्तरे काले न चैव न भविष्यामः, अपि तु भविष्याम एव। यथा अहं सर्वेश्वरः परमात्मा नित्य इति नात्र संशयः, तथैव भवन्तः क्षेत्रज्ञा आत्मानोऽपि नित्या एवेति मन्तव्याः। एवं भगवतः सर्वेश्वरद् आत्मनां परस्परं च भेदः पारमार्थकः, इति भगवता एवोक्तम् इति प्रतीयते।

अज्ञान-मोहितं प्रति तन्-निवृत्तये पारमार्थिक-नित्यत्वोपदेश-समये अहम् \ऽत्वम् \ऽइमे\ऽ सर्वे \ऽवयम् इति व्यपदेशात्। औपाधिकात्म-भेद-वादे ह्य् आत्म-भेदस्यातात्त्विकत्वेन तत्त्वोपदेश-समये भेद-निर्देशो न सङ्गच्छते। भगवद्-उक्तात्म-भेदः स्वाभाविक इति। श्रुतिर् अप्य् आह--- नित्यो नित्यानां चेतनश् चेतनानाम् एको बहूनां यो विदधाति कामान् [श्वे।उ। ६।१३] इति। नित्यानां बहूनां चेतनानां य एकश् चेतनो नित्यः स कामान् विदधातीत्य् अर्थः।

अज्ञान-कृत-भेद-दृष्टि-वादे तु परम-पुरुषस्य परमार्थ-दृष्टेर् निर्विशेष-कूटस्थ-नित्य-चैतन्यात्म-याथात्म्य-साक्षात्-कारत् निवृत्ताज्ञान-तत्-कार्यतया अज्ञान-कृत-भेद-दर्शनं तन्-मूलोपदेशादि-व्यवहारश् च न सङ्गच्छन्ते। [परम-पुरुषोऽप्य् अज्ञ इति पक्षेऽर्जुन-वाक्यात् परम-पुरुष-वाक्यस्याज्ञान-मूल-मिथ्यार्थत्वे विशेषाभावान् न तस्योपदेश-रूपत्वात्।]

अथ परम-पुरुषस्याधिगताद् द्वैत-ज्ञानस्य बाधितानुवृत्ति-रूपम् इदं भेद-ज्ञानं दग्ध-पटादिवन् न बन्धकम् इति उच्यते, नैतद् उपपद्यते। मरीचिका-जल-ज्ञानादिकं हि बाधितम् अनुवर्तमानम् अपि न जलाहरणादि-प्रवृत्ति-हेतुः। एवम् अत्राप्य् अद्वैत-ज्ञानेन बाधितं भेद-ज्ञानम् अनुवर्तमानम् अपि मिथ्यार्थ-विषयत्व-निश्चयात् नोपदेशादि-प्रवृत्ति-हेतुः भवति। न चेश्वर्स्य पूर्वम् अज्ञस्य शास्त्राधिगत-तत्त्व-ज्ञानतया बाधितानुवृत्तिः शक्यते वक्तुम्। यः सर्वज्ञः सर्ववित् [मु।उ। २।१।९] परस्य शक्तिर् विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञान-बल-क्रिया च [श्वे।उ। ६।८]

किं च, परम-पुरुषश् चेदानीन्तन-गुरु-परम्परा चाद्वितीयात्म-स्वरूप-निश्चये सति अनुवर्तमानेऽपि भेद-ज्ञाने स्व-निश्चयानुरूपम् अद्वितीयम् आत्म-ज्ञानं कस्मा उपदिशतीति वक्तव्यम्। प्रतिबिम्बवत् प्रतीयमानेभ्यः अर्जुनादिभ्य इति चेत्, नैतद् उपपद्यते; न ह्य् अनुन्मत्तः कोऽपि मणि-कृपाण-दर्पणादिषु प्रतीयमानेषु स्वात्म-प्रतिबिम्बेषु तेषां स्वात्मनोऽनन्यत्वं जानन् तेभ्यः कम् अप्य् अर्थम् उपदिशति।

बाधितानुवृत्तिर् अपि तैर् न शक्यते वक्तुम्। बाधकेनाद्वितीयात्म-ज्ञानेन आत्म-व्यतिरिक्त-भेद-ज्ञन-कारणस्यानादेर् विनष्टत्वात्। द्वि-चन्द्र-ज्ञानादौ तु चन्द्रैकत्व-ज्ञानेन पार्मार्थिक-तिमिरादि-दोषस्य द्वि-चन्द्र-ज्ञान-हेतोः अविनष्टत्वाद् बाधितानुवृत्तिः युक्ता। अनुवर्तमानम् अपि प्रबल-प्रमाण-बाधित्वेनाकिञ्चित्करम्। इह तु भेद-ज्ञानस्य स-विषयस्य स-कारणस्य अपारमार्थिकत्वेन वस्तु-याथात्म्य-ज्ञान-विनष्टत्वात् न कथञ्चिद् अपि बाधितानुवृत्तिः सम्भवति। अतः सर्वेश्वरस्य इदानीन्तन-गुरु-परम्परायाश् च तत्त्व-ज्ञानम् अस्ति चेद् भेद-दर्शन-तत्-कार्योपदेशाद्य-सम्भवः। भेद-दर्श्नम् अस्तीति चेद्, अज्ञानस्य तद्-धेतोः स्थितत्वेनाज्ञत्वाद् एव सुतराम् उपदेशो न सम्भवति।

किं च, गुरोर् अद्वितीयात्म-विज्ञानाद् एव ब्रह्म-ज्ञानस्य सकार्यस्य विनष्टत्वात् शिष्यं प्रति उपदेशो निष्प्रयोजनः। गुरुस् तज्-ज्ञानं च कल्पितम् इति चेत्, शिष्य-तज्-ज्ञानयोर् अपि कल्पितत्वात् तद् अप्य् अनिवर्तकम्। कल्पितत्वेऽपि पूर्व-विरोधित्वेन निवर्तकम् इति चेत्, तद् आचार्य-ज्ञानेऽपि समानम् इति तद् एक निवर्तकं भवतीत्य् उपदेशानर्थक्यम् एव। इति कृतम् असमीचीन-वादैर् निरस्तैः॥२।१२॥

देहिनोऽस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा।

तथा देहान्तर-प्राप्तिर् धीरस् तत्र न मुह्यति॥१३॥

एकस्मिन् देहे वर्तमानस्य देहिनः कौमारावस्थां विहाय यौवनाद्य्-अवस्था-प्राप्तौ आत्मनः स्थिर-बुद्ध्या यथात्मा नष्ट इति न शोचति, देहाद् देहान्तर-प्राप्ताव् अपि तथैव स्थिर आत्मेति बुद्धिमान् न शोचति। अत आत्मनां नित्यत्वाद् आत्मानो न शोक-स्थानम्। एतावद् अत्र कर्तव्यम्--- आत्मनां नित्यानाम् एव अनादि-कर्म-वश्यतया तत्-तत्-कर्मोचित-देह-संसृष्टानां तैर् एव देहैर् बन्ध-निवृत्तये शास्त्रीयं स्व-वर्णोचितं युद्धादिकम् अनभिसंहित-फलं कर्म कुर्वताम् अवर्जनीयतया इन्द्रियैः इन्द्रियार्थ-स्पर्शाः शीतोष्णादि-प्रयुक्त-सुख-दुःख-दा भवन्ति। ते तु यावच्-छास्त्रीय-कर्म-समाप्ति क्षन्तव्या इति॥२।१३॥

मात्रा-स्पर्शास् तु कौन्तेय शीतोष्ण-सुख-दुःख-दाः।

आगमापायिनोऽनित्यास् तांस् तितिक्षस्व भारत॥१४॥

इमम् अर्थम् अनन्तरम् एव आह मात्रा-श्पर्शास् त्व् इति। शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गन्धाः साश्रयाः तन्-मात्रा-कार्यत्वात् मात्रा इति उच्यन्ते। श्रोत्रादिभिस् तेषां स्पर्शाः शीतोष्ण-मृदु-परुषादि-रूप-सुख-दुःखदा भवन्ति। शीतोष्ण-शब्दः प्रदर्शनार्थः। तान् धैर्येण यावद्-युद्धादि-शास्त्रीय-कर्म-समाप्ति तितिक्षस्व। ते चागमापायित्वाद् धर्यवतां क्षन्तुं योग्याः। अनित्याश् चैते बन्ध-हेतु-भूत-कर्म-नाशे सति, आगमापायित्वेनापि निवर्तन्त इत्य् अर्थः॥२।१४॥

यं हि न व्यथयन्त्य् एते पुरुषं पुरुषर्षभ।

सम-दुःख-सुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते॥१५॥

तत्-क्षान्तिः किम् अर्था। इत्य् अत आह--- यं हि इति। यं पुरुषं धैर्य-युक्तम् अवर्जनीय-दुःखं सुखवन् मन्यमानम् अमृतत्व-साधनतया स्व-वर्णोचितं युद्धादि-कर्म अनभिसंहित-फलं कुर्वाणं तद्-अन्तर्गताः शस्त्र-पातादि-मृदु-क्रूर-स्पर्शा न व्यथयन्ति स एव अमृतत्वं साधयति। न त्वादृशो दुःखासहिष्णुर् इत्य् अर्थः। अत आत्मनां नित्यत्वाद् एतावद् अत्र कर्तव्यम् इत्य् अर्थः॥२।१५॥

नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः।

उभयोर् अपि दृष्टोऽन्तस् त्व् अनयोस् तत्त्वदर्शिभिः॥१६॥

यत् त्व् आत्मनां नित्यत्वं देहानां स्वाभाविकं नाशित्वं च शोकानिमित्तिम् उक्तं गतासून् अगतासूंश् च नानुशोचन्ति पण्डिताः [गीता २।११] इति तद् उपपादयितुम् आरभते। तत्-क्षान्तिः किम् अर्था? इत्य् अत आह--- नासत इति।

असतो देहस्य सद्-भावो न विद्यते। सतश् चात्मनो नासद्भावः। उभयोर् देहात्मनोर् उपलभ्यमानयोः यथोपलब्धि तत्त्व-दर्शिभिर् अन्तो दृष्टः। निर्णयान्तत्वान् निरूपणस्य निर्णय इह अन्त-शब्देनोच्यते। देहस्याचिद्-वस्तुनोऽसत्त्वम् एव स्वरूपम्। आत्मनश् चेतनस्य सत्त्वम् एव स्वरूपम् इति निणयो दृष्ट इत्य् अर्थः।

विनाश-स्वभावो ह्य् असत्त्वम्। अविनाश-स्वभावश् च सत्त्वम्। यथोक्तं भगवता परशरेण तस्मान् न विज्ञानम् ऋतेऽस्ति किञ्चित् क्वचित् कदाचिद् द्विज वस्तु-जातम् [वि।पु। २।१२।४३] सद्-भाव एवं भवतो मयोक्तो ज्ञानं यथा सत्यम् असत्यम् अन्यत् [वि।पु। २।१२।४५]

अत्रापि अन्तवन्त इमे देहाः [गीता २।१८] अविनाशि तु तद् विद्धि [गीता २।१७] इत्य् उच्यते। तद् एव सत्त्वासत्त्व-व्यपदेश-हेतुः इति गम्यते।

अत्र तु सत्-कार्य-वादस्यासङ्गत्वान् न तत्-परोऽयं श्लोकः। देहात्म-स्वभावाज्ञान-मोहितस्य तन्-मोह-शान्तये ह्य् उभयोर् नाशित्वानाशित्व-स्वरूप-स्वभाव-विवेक एव वक्तव्यः। स एव गतासून् अगतासूंश् च नानुशोचन्ति [गीता २।११] इति प्रस्तुतः। स एव च अविनाशि तु तद् विद्धि [गीता २।१७] अन्तवन्त इमे देहाः [गीता २।१८] इत्य् अनन्तरम् उपपाद्यते। अतो यथोक्त एवार्थः॥२।१६॥

अविनाशि तु तद् विद्धि येन सर्वम् इदं ततम्।

विनाशम् अव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुम् अर्हति॥१७॥

तद् आत्म-तत्त्वम् अविनाशि इति विद्धि, येन आत्म-तत्त्वेन चेतनेन तद्-व्यतिरिक्तम् इदम् अचेतन-तत्त्वं सर्वं ततं व्याप्तम्। व्यापकत्वेन निरतिशय-सूक्ष्मत्वाद् आत्मनो विनाशानर्हस्य तद्-व्यतिरिक्तो न कश्चित् पदार्थो विनाशं कर्तुम् अर्हति, तद्-व्याप्यतया तस्मात् स्थूलत्वात्। नाशकं हि शस्त्र-जलाग्नि-वाय्व्-आदिकं नाश्यं व्याप्य शिथिलीकरोति। मुद्गरादयोऽपि हि वेगवत्-संयोगेन वायुम् उत्पाद्य तद्-द्वारेण नाशयन्ति। अत आत्म-तत्त्वम् अविनाशि॥२।१७॥

देहानां तु विनाशित्वम् एव स्वभाव इत्य् आह---

अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः।

अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद् युध्यस्व भारत॥१८॥

य एनं वेत्ति हन्तारं यश् चैनं मन्यते हतम्।

उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते॥१९॥

दिह उपचये इत्य् उपचय-रूपा इमे देहा अन्तवन्तः विनाश-स्वभावाः। उपचयात्माका हि घटादयोऽन्तवन्तो दृष्टाः। नित्यस्य शरीरिणः कर्म-फल-भोगार्थतया भूत-सङ्घात-रूपा देहाः पुण्यः पुण्येन [बृ।आ।उ। ४।४।५] इत्य् आदि-शास्त्रैर् उक्ताः कर्मावसान-विनाशिनः।

आत्मा त्व् अविनाशी। कुतः। अप्रमेयत्वात्। न ह्य् आत्मा प्रमेयतया उपलभ्यते, अपि तु प्रमातृतया। तथा च वक्ष्यते--- एतद् यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद् विदुः [गीता १३।१] इति। न चानेकोपचयात्मक आत्मोपलभ्यते। सर्वत्र देहे अहम् इदं जानामीति देहस्य चान्यस्य च प्रमातृतयैक-रूपेणोपलब्धेः।

न च देहादेर् इव प्रदेश-भेदे प्रमातुर् आकारभेद उपलभ्यते। अत एक-रूपत्वेन अनुपचयात्मकत्वात् प्रमातृत्वाद् व्यापकत्वाच् च आत्मा नित्यः। देहस् तु उपचयात्मकत्वात् शरीरिणः कर्म-फल-भोगार्थत्वाद् अनेक-रूपत्वाद् व्याप्यत्वाच् च विनाशी।

तस्माद् देहस्य विनाश-स्वभावत्वाद् आत्मनो नित्य-स्वभावत्वाच् च उभाव् अपि न शोक-स्थानम् इति शस्त्र-पातादि-परुष-स्पर्शाद् अवर्जनीयान् स्वगतान् अन्य-गतांश् च धैर्येण सोढ्वा अमृतत्व-प्राप्तये अनभिसंहित-फलं युद्धाख्यं कर्मारभस्व॥२।१८॥

य एनं वेत्ति हन्तारं यश् चैनं मन्यते हतम्।

उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते॥१९॥

य एनम् उक्त-स्वभावम् आत्मानं प्रतिहन्तारं हनन-हेतुं कम् अपि मन्यते। यश् चैनं केनापि हेतुना हतं मन्यते। उभाव् ताव् न विजानीतः। उक्तैर् हेतुभिर् अस्य नित्यत्वाद् एवायं हनन-हेतुर् न भवति। अतएव चायम् आत्मा न हन्यते। हन्ति-धातुर् अप्य् आत्म-कर्मकः शरीर्-वियोग-करण-वाची। न हिंस्यात् सर्वा भूतानि, ब्राह्मणो न हन्तव्यः [क।सं। ८।२] इत्य् आदीनि अपि शास्त्राणि अविहित-शरीर-वियोग-करण-विषयाणि॥२।१९॥

न जायते म्रियते वा कदाचिन्

नायं भूत्वा भविता वा न भूयः।

अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो

न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥२०॥

उक्तैः एव हेतुभिः नित्यत्वाद् अपरिणामित्वाद् आत्मनो जन्म-मरणाद्यः सर्व एवाचेतन-देह-धर्मा न सन्ति, इत्य् उच्यते। तत्र न जायते म्रियत इति वर्तमानतया सर्वेषु देहेषु सर्वैः अनुभूयमाने जन्म-मरणे कदाचिद् अप्य् आत्मानं न स्पृशतः। नायं भूत्वा भवति वा न भूयोऽयं कल्पान्ते भूत्वा भूयः कल्पान्ते च न भविता इति न। केषुचित् प्रजापति-प्रभृति-देहेष्व् आगमेनोपलभ्यमानं कल्पादौ जननं कल्पान्ते च मरणम् आत्मानं न स्पृशति इत्य् अर्थः। अतः सर्व-देह-गत आत्मा अजः। अतएव नित्यः शाश्वतः प्रकृतिवद् विशद-सतत-परिणामैर् अपि नान्वीयते। अतः पुराणः पुरातनोऽपि नवः। सर्वदापूर्ववद् अनुभाव्य इत्य् अर्थः। अतः शरीरे हन्यमानेऽपि न हन्यतेऽयम् आत्मा॥२।२०॥

वेदाविनाशिनं नित्यं य एनम् अजम् अव्ययम्।

कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम्॥२१॥

एवम् अविनाशित्वेनाजत्वेन व्ययानर्हत्वेन च नित्यम् एनम् आत्मानं यः पुरुषो वेद, स पुरुषो देव-मनुष्य-तिर्यक्-स्थावर-शरीरावस्थितेषु आत्मसु कम् अप्य् आत्मानं कथं घातयति। कं वा कथं हन्ति। कथं नाशयति। कथं वा तत्-प्रयोजको भवतीत्य् अर्थः। एतान् आत्मनो घातयामि हन्मि इत्य् अनुशोचनम् आत्म-स्वरूप-याथात्म्याज्ञान-मूलम् एवेत्य् अभिप्रायः॥२।२१॥

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय

नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि।

तथा शरीराणि विहाय जीर्णानि

अन्यानि संयाति नवानि देही॥२२॥

यद्यपि नित्यानाम् आत्मनां शरीर-विश्लेष-मात्रं क्रियते, तथापि रमणीय-भोग-साधनेषु शरीरेषु नश्यत्सु तद्-वियोग-रूपं शोक-निमित्तम् अस्त्य् एव, इति अत आह वासांसीति। धर्म-युद्धे शरीरं त्यजतां त्यक्त-शरीराद् अधिकतर-कल्याण-शरीर-ग्रहणं शास्त्राद् अवगम्यते इति। जीर्णानि वासांसि विहाय नवानि कल्याणानि वासांसि गृह्णताम् इव हर्ष-निमित्तम् एवात्रोपलभ्यते॥२।२२॥

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः।

न चैनं क्लेदयन्त्य् आपो न शोषयति मारुतः॥२३॥

अच्छेद्योऽयम् अदाह्योऽयम् अक्लेद्योऽशोष्य एव च।

नित्यः सर्व-गतः स्थाणुर् अचलोऽयं सनातनः॥२४॥

पुनर् अपि अविनाशि तु तद् विद्धि येन सर्वम् इदं ततम् [गीता २।१७] इति पूर्वोक्तम् अविनाशित्वं सुख-ग्रहणाय व्यजयन् द्रढयति--- नैनम् इति। शस्त्राग्न्य्-अम्बु-वायवः छेदन-दहन-क्लेदन-शोषणानि आत्मानं प्रति कर्तुं न शक्नुवन्ति। सर्व-गतत्वाद् आत्मनः सर्व-तत्त्व-व्यापक-स्वभावतया सर्वेभ्यस् तत्त्वेभ्यः सूक्ष्मत्वाद् अस्य तैर् व्याप्त्य्-अनर्हत्वाद् व्याप्य-कर्तव्यत्वाच् च छेदन-दहन-क्लेदन-शोषणानाम्। अत आत्मा नित्यः स्थाणुः अचलोऽयं सनातनः स्थिर-स्वभावोऽप्रकम्प्यः पुरातनश् च॥२।२३-२४॥

अव्यक्तोऽयम् अचिन्त्योऽयम् अविकार्योऽयम् उच्यते।

तस्माद् एवं विदित्वैनं नानुशोचितुम् अर्हसि॥२५॥

छेदनादि-योग्यानि वस्तूनि यैः प्रमाणैर् व्यज्यन्ते, तैर् अयम् आत्मा न व्यज्यत इत्य् अव्यक्तः। अतश् छेद्यादि-विजातीयः। अचिन्त्यश् च सर्व-वस्तु-विजातीयत्वेन तत्-तत्-स्वभाव-युक्ततया चिन्तयितुम् अपि नार्हः। अतश् चाविकार्यः विकारानर्हः। तस्माद् उक्त-लक्षणम् एनम् आत्मानं विदित्वा तत्-कृते नानुशोचितुम् अर्हसि॥२।२५॥

अथ चैनं नित्य-जातं नित्यं वा मन्यसे मृतम्।

तथापि त्वं महा-बाहो नैवं शोचितुम् अर्हसि॥२६॥

अथ नित्य-जातं नित्य-मृतं देहम् एवैनम् आत्मानं मनुषे, न देहातिरिक्तम् उक्त-लक्षणं तथाप्य् एवम् अतिमात्रं शोचितुं नार्हसि। परिणाम-स्वभावस्य देहस्योत्पत्ति-विनाशयोर् अवर्जनीयत्वात्॥२।२६॥

आतस्य हि ध्रुवो मृत्युर् ध्रुवं जन्म मृतस्य च।

तस्माद् अपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुम् अर्हसि॥२७॥

उत्पन्नस्य विनाशो ध्रुवोऽवर्जनीयोपलभ्यते। तथा विनष्टस्यापि जन्मावर्जनीयम्। कथम् इदम् उपलभ्यते विनष्टस्योत्पत्तिर् इति। सत एवोत्पत्त्य्-उपलब्धेः, असतश् चानुपलब्धेः। उत्पत्ति-विनाशादयः सतो द्रव्यस्यावस्था-विशेषाः। तन्तु-प्रभृतीनि द्रव्याणि सन्त्य् एव। सत्यम्। उच्यते--- रचना-विशेष-युक्तानि पटादीन्य् उच्यन्ते। असत्-कार्य-वादिनाप्य् एतावद् एवोपलभ्यते। न हि तत्र तन्तु-संस्थान-विशेषातिरेकेण द्रव्यान्तरं प्रतीयते। कारक-व्यापार-नामान्तर-भजन-व्यवहार-विशेषाणाम् एतावता एवोपपत्तेः, न च द्रव्यान्तर-कल्पना युक्ता। अत उत्पत्ति-विनाशादयः सतो द्रव्यस्यावस्था-विशेषाः।

उत्पत्त्य्-आख्याम् अवस्थाम् उपयातस्य द्रव्यस्य तद्-विरोध्य्-अवस्थान्तर-प्राप्तिर् विनाश इत्य् उच्यते। मृद्-द्रव्यस्य पिण्डत्व-घटत्व-कपालत्व-चूर्णत्वादिवत् परिणामि-द्रव्यस्य परिणाम-परम्परा अवर्जनीया। तत्र पूर्वावस्थस्य द्रव्यस्योत्तरावस्था-प्राप्तिर् विनाशः। सैव तद्-अवस्थस्य चोत्पत्तिः। एवम् उत्पत्ति-विनाशाख्य-परिणाम-परम्परा परिणामित्नो द्रव्यस्यापरिहार्येति न तत्र शोचितुम् अर्हसि॥२।२७॥

अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्त-मध्यानि भारत।

अव्यक्त-निधनान्य् एव तत्र का परिदेवना॥२८॥

सतो द्रव्यस्य पूर्वावस्था-विरोध्य्-अवस्थान्तर-प्राप्ति-दर्शनेन योऽपीयान् शोकः। सोऽपि मनुष्यादि-भूतेषु न सम्भवतीत्य् आह अव्यक्तादीनीति। मनुष्यादि-भूतानि सन्त्य् एव द्रव्याण्य् अनुपलब्ध-पूर्वावस्थान्य् उपलब्ध-मनुष्यत्वादि-मध्यमावस्थान्य् अनुपलब्धोत्तरावस्थानि स्वेषु स्वभावेषु वर्तन्त इति न तत्र परिदेवना-निमित्तिम् अस्ति॥२।२८॥

आश्चर्य-वत् पश्यति कश्चिद् एनम्

आश्चर्य-वद् वदति तथैव चान्यः।

आश्चर्य-वच् चैनम् अन्यः शृणोति

श्रुत्वाप्य् एनं वेद न चैव कश्चित्॥२९॥

एवं शरीरात्म-वादेऽपि नास्ति शोक-निमित्तम् इत्य् उक्त्वा शरीरातिरिक्त आश्चर्य-स्वरूप आत्मनि द्रष्टा वक्ता श्रोता श्रवणायत्तात्म-निश्चयश् च दुर्लभ इत्य् आह--- आश्चर्यवद् इति। एवम् उक्त-स्वभावं स्वेतर-समस्त-वस्तु-विसजातीयतया आश्चर्यवद् अवस्थितम् अनन्तेषु जन्तुषु महता तपसा क्षीण-पापोपचित-पुण्यः कश्चित् पश्यति। तथा-विधः कश्चित् परस्मै वदति। एवं कश्चिद् एव शृणोति। श्रुत्वाप्य् एनं यथावद् अवस्थितं तत्त्वतो न कश्चिद् वेद। च-काराद् द्रष्टृ-वक्तृ-श्रोतृष्व् अपि तत्त्वतो दर्शनं तत्त्वतो वचनं तत्त्वतः श्रवणं दुर्लभम् इत्य् उक्तं भवति॥२।२९॥

देही नित्यम् अवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत।

तस्मात् सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुम् अर्हसि॥३०॥

सर्वस्य देवादि-देहिनो देहे वध्यमानेऽप्य् अयं देही नित्यम् अवध्य इति मन्तव्यः। तस्मात् सर्वाणि देवादि-स्थावरन्तानि भूतानि विषमाकाराण्य् अप्य् उक्तेन स्वभावेन स्वरूपतः समानानि नित्यानि च। देह-गतं तु वैषम्यम् अनित्यत्वं च। ततो देवादीनि सर्वाणि भूतान्य् उद्दिश्य न शोचितुम् अर्हसि न केवलं भीष्मादीन् प्रति॥२।३०॥

स्व-धर्मम् अपि चावेक्ष्य न विकम्पितुम् अर्हसि।

धर्म्याद् धि युद्धाच् छ्रेयोऽन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते॥३१॥

अपि चेदं प्रारब्धं युद्धं प्राणि-मारणम् अपि अग्नीषोमीयादिवत् स्वधर्मम् अवेक्ष्य न विकम्पितुम् अर्हसि धर्म्यात् न्यायतः प्रवृत्तात् युद्धाद् अन्यन् न हि क्षत्रियस्य श्रेयो विद्यते।

शौर्यं तेजो धृति-दाक्ष्यं युद्धे चाप्य् अपलायनम्।

दानम् ईश्वर-भावश् च क्षात्रं कर्म स्वभावजम्॥ [गीता १८।४३] इति हि वक्ष्यते।

अग्नीषोमीयादिषु च न हिंसा पशोः। निहीन-तरच्छागादि-देह-परित्याग-पूर्वक-कल्याण-देह-स्वर्गादि-प्रापकत्व-श्रुतेः संज्ञपनस्य।

इह च युद्धे मृतानां कल्याणतर-देहादि-प्राप्तिर् उक्ता वासांसि जीर्णानि [गीता २।२२] इत्य् आदिना। अतश् चिकित्सक-शल्यादि-कर्म आतुरस्येवास्य रक्षणम् एवाग्नीषोमीयादिषु संज्ञपनम्॥२।३१॥

यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारम् अपावृतम्।

सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धम् ईदृशम्॥३२॥

अयत्नोपनतम् इदं निरतिशय-सुखोपाय-भूतं निर्विघ्नम् ईदृशं युद्धं सुखिनः पुण्यवन्तः क्षत्रिया लभन्ते॥२।३२॥

अथ चेत् त्वम् इमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि।

ततः स्व-धर्मं कीर्तिं च हित्वा पापम् अवाप्स्यसि॥३३॥

अथ क्षत्रियस्य स्वधर्म-भूतम् इमम् आरब्धं सङ्ग्रामं मोहाद् अज्ञानात् न करिष्यसि चेत् ततः प्रारब्धस्य-धर्मस्याकरणात् स्वधर्म-फलं निरतिशय-सुखं विजयेन निरतिशयां कीर्तिं च हित्वा पापं निरतिशयम् अवाप्स्यसि॥२।३३॥

अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम्।

सम्भावितस्य चाकीर्तिर् मरणाद् अतिरिच्यते॥३४॥

न केवलं निरतिशय-सुख-कीर्ति-हानि-मात्रम्। अपि तु पार्थो युद्धे प्रारब्धे पलायित इत्य् अव्ययां सर्व-देश-काल-व्यापिनीम् अकीर्तिं च समर्थानि असमर्थानि सर्वाणि भूतानि कथयिष्यन्ति ततः किम् इति चेत्, शौर्य-वीर्य-पराक्रमादिभिः सर्व-सम्भावितस्य तद् इव पर्यायजा हि अकीर्तिर् मरणाद् अतिरिच्यते। एवं-विधाया अकीर्तेः मरणम् एव तव श्रेय इत्य् अर्थः॥२।३४॥

भयाद् रणाद् उपरतं मंस्यन्ते त्वां महा-रथाः।

येषां च त्वं बहु-मतो भूत्वा यास्यसि लाघवम्॥३५॥

बन्धु-स्नेहात् कारुण्याच् च युद्धान् निवृत्तस्य शूरस्य ममाकीर्तिः कथम् आगामिष्यतित्य् अत्राह--- भयाद् इति। येषां कर्ण-दुर्योधनादीनां महारथानाम् इतः पूर्वं त्वं शूरे वैरी इति बहुमतो भूत्वा इदानीं युद्धे समुपस्थिते निवृत्तव्यापार्तया लाघवं सुग्रहतां यास्यसि। ते महार्थाः त्वां भयाद् युद्धाद् उपर्तं मंस्यन्ते। शूरणां हि विरिणां शत्रुभयाद् ऋते बन्धुस्नेहादिना युद्धाद् उपर्तिः नोपपद्यते॥२।३५॥

अवाच्य-वादांश् च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः।

निन्दन्तस् तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम्॥३६॥

किं च--- अवाच्य इति। शूराणाम् अस्माकं सन्निधौ कथम् अयं पार्थः क्षणम् अपि स्थातुं शक्नुयाद् अस्मत्-सन्निधानाद् अन्यत्र हि अस्य सामर्थ्यम् इति तव सामर्थ्यं निन्दन्तः शूरणाम् अग्रे अवाच्य-वादन् च बहून् वदिष्यन्ति तव शत्रवो धार्तरष्ट्राः। ततोऽधिकतरं दुःखं किं तव? एवं-विधावाच्य-श्रवणात् मरणम् एव श्रेयः, इति त्वम् एव मन्यसे॥२।३६॥

हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम्।

तस्माद् उत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृत-निश्चयः॥३७॥

अतः शूरस्यात्मना परेषां हननम् आत्मनो वा परैर् हननम् उभयम् अपि श्रेयसे भवति इत्य् आह--- हतो वा इति। धर्म-युद्धे परैर् हतश् चेत् तत एव परम-निःश्रेयसं प्राप्स्यसि। परान् वा हत्वा अकण्टकं रज्यं भोक्ष्यसे। अनभिसंहित-फलस्य युद्धाख्यस्य धर्मस्य परम-निःश्रेयसोपायत्वात्, तच् च परम-निःश्रेयसं प्राप्स्यसि। तस्माद् युद्धायोद्योगः परम-पुरुषार्थ-लक्षण-मोक्ष-साधनम् इति निश्चित्य तद्-अर्थम् उत्तिष्ठ। कुन्ती-पुत्रस्य तवैतद् एव युक्तम् इत्य् अभिप्रायः॥२।३७॥

सुख-दुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ।

ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापम् अवाप्स्यसि॥३८॥

मुमुक्षोर् युद्धानुष्ठन-प्रकारम् आह--- सुख इति। एवं देहातिरिक्तम् अस्पृष्ट-समस्त-देह-स्वभावं नित्यम् आत्मानं ज्ञात्वा युद्धे चावर्जनीय-शस्त्र-पातादि-निमित्त-सुख-दुःखार्थ-लाभालाभ-जय-परजयेषु अविकृत-बुद्धिः स्वर्गादि-फलाभिसन्धि-रहितः केवल-कार्य-बुद्ध्या युद्धम् आरभस्व। एवं कुर्वाणो न पापम् अवाप्स्यसि पापं दुःख-रूपं संसारं नावाप्स्यसि। संसार-बन्धान् मोक्ष्यसे इत्य् अर्थः॥२।३८॥

एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिर् योगे त्व् इमां शृणु।

बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्म-बन्धं प्रहास्यसि॥३९॥

एवम् आत्म-याथात्म्य-ज्ञानम् उपदिश्य तत्-पूर्वकं मोक्ष-साधन-भूतं कर्म-योगं वक्तुम् आरभते--- एषा इति। सङ्ख्या बुद्धिः। बुद्ध्यावधारणीयम् आत्म-तत्त्वं साङ्ख्यम्। ज्ञातव्ये आत्म-तत्त्वे तज्-ज्ञानाय या बुद्धिः अभिधेया न त्व् एवाहम् [गीता २।१२] इत्य् आरभ्य तस्मात् सर्वाणि भूतानि [गीता २।३०] इत्य् अन्तेन, सा एषा अभिहिता।

आत्म-ज्ञान-पूर्वक-मोक्ष-साधन-भूत-कर्मानुष्ठाने यो बुद्धि-योगो वक्तव्यः, स इह योग-शब्देनोच्यते। दूरेण ह्य् अवरं कर्म बुद्धि-योगात् [गीता २।४९] इति हि वक्ष्यते। तत्र योगे या बुद्धिः वक्तव्या ताम् इमाम् अभिधीयमानां शृणु, यया बुद्ध्या युक्तः कर्म-बन्धं प्रहास्यसि। कर्मणा बन्धः कर्म-बन्धः, संसार-बन्ध इत्य् अर्थः॥२।३९॥

नेहाभिक्रम-नाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते।

स्वल्पम् अप्य् अस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात्॥४०॥

वक्ष्यमाण-बुद्धि-युक्तस्य कर्मणो माहात्म्यम् आह--- नेह इति। इह कर्म-योगे नाभिक्रम-नाशोऽस्ति। अभिक्रम आरम्भः। नाशः फल-साधन-भाव-नाशः। आरब्धस्यासमाप्तस्य विच्छिन्नस्यापि न निष्फलत्वम्। आरब्धस्य विच्छेदे प्रत्यवायोऽपि न विद्यते। अस्य कर्म-योगाख्यस्य स्व-धर्मस्य स्वल्पांशोऽपि महतो भयात् संसार-भयात् त्रायते। अयम् अर्थः--- पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस् तस्य विद्यते [गीता ६।४०] इत्य् उत्तरत्र प्रपञ्चयिष्यते। अन्यानि हि लौकिकानि वैदिकानि च साधनानि विच्छिन्नानि न हि फल-प्रसवाय भवन्ति प्रत्यवायाय च भवन्ति॥२।४०॥

व्यवसायात्मिका बुद्धिर् एकेह कुरु-नन्दन।

बहु-शाखा ह्य् अनन्ताश् च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम्॥४१॥

काम्य-कर्म-विषयाया बुद्धेः मोक्ष-साधन-भूत-कर्म-विषयां बुद्धिं विशिनष्टि--- व्यवसायात्मिक इति। इह शास्त्रीये सर्वस्मिन् कर्मणि व्यवसायात्मिका बुद्धिर् एका। मुमुक्षुणा अनुष्ठेये कर्मणि बुद्धिर् व्यवसायात्मिका बुद्धिः। व्यवसायो निश्चयः, सा हि बुद्धिः आत्म-याथात्म्य-निश्चय-पूर्विका। काम्य-कर्म-विषया तु बुद्धिर् अव्यवसायात्मिका। तत्र हि कामाधिकारे देहाद् अतिरिक्तात्मस्तित्व-मात्रम् अपेक्षितम्, नात्म-स्वरूप-याथात्म्य-निश्चयः। स्वरूप-याथात्म्यानिश्चयेऽपि स्वर्गादि-फलार्थित्व-तत्-साधनानुष्ठान-तत्-फलानुभवानां सम्भवाद् अविरोधाच् च। सेयं व्यवसायात्मिका बुद्धिर् एक-फल-साधन-विषयतयैका। एकस्मै मोक्षाख्य-फलाय हि मुमुक्षोः सर्वाणि कर्माणि विधीयन्ते। अतः शास्त्रार्थस्य एकत्वात् सर्व-कर्म-विषया बुद्धिर् एका एव। यथैक-फल-साधनतया आग्नेयादीनां षण्णां सेतिकर्तव्यताकानाम् एक-शास्त्रार्थतया तद्-विषया बुद्धिर् एका, तद्वद् इत्य् अर्थः।

अव्यवसायिनां तु स्वर्ग-पुत्र-पश्व्-अन्नादि-फल-साधन-कर्माधिकृतानां बुद्धयः फलानन्त्याद् अनन्ताः। तत्रापि बहु-शाखाः। एकस्मै फलाय चोदितेऽपि दर्श-पूर्णमासादौ कर्मणि आयुर् अशास्ते सुप्रजस्त्वम् आशास्ते इत्य् आद्य् अवगतावान्तर-फल-भेदेन बहु-शाखात्वं च विद्यते। अतोऽव्यवसायिनां बुद्धयोऽनन्ता बहु-शाखाश् च।

एतद् उक्तं भवति--- नित्येषु नैमित्तिकेषु कर्मसु प्रधान-फलानि अवान्तर-फलानि च यानि श्रूयमाणानि तानि सर्वाणि परित्यज्य मोक्षैक-फलतया सर्वाणि कर्माणि एक-शास्त्रार्थतया अनुष्ठेयानि। काम्यानि च स्व-वर्णाश्रमोचितानि तत्-तत्-फलानि परित्यज्य मोक्ष-फल-साधनतया नित्य-नैमित्तिकैर् एकीकृत्य यथा-बलम् अनुष्ठेयानीति॥२।४१॥

याम् इमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्य् अविपश्चितः।

वेद-वाद-रताः पार्थ नान्यद् अस्तीति वादिनः॥४२॥

कामात्मानः स्वर्ग-परा जन्म-कर्म-फल-प्रदाम्।

क्रिया-विशेष-बहुलां भोगैश्वर्य-गतिं प्रति॥४३॥

अथ काम्य-कर्माधिकृतान् निन्दति--- याम् इमाम् इति। याम् इमां पुष्पितां पुष्प-मात्र-फलाम् आपात-रमणीयां वाचम् अविपश्चितोऽल्पज्ञा भोगैश्वर्य-गतिं प्रति वर्तमानां प्रवदन्ति। वेद-वाद-रताः वेदेषु ये स्वर्गादि-फल-वादास् तेषु सक्ताः, नान्यद् अस्तिति वादिनः तत्-सङ्गातिरेकेण स्वर्गादेर् अधिकं फलं नान्यद् अस्ति इति वदन्तः। कामात्मानः काम-प्रवण-मनसः स्वर्ग-परः स्वर्ग-परायणाः स्वर्गादि-फलावसाने पुनर्-जन्म-कर्माख्य-फल-प्रदं क्रिया-विशेष-बहुलां तत्त्व-ज्ञानर्हिततया क्रियाविशेषप्रचुरं तेषां भोगैश्वर्य-गतिं प्रति वर्तमानां याम् इमां वाचं ये प्रवदन्ति इति सम्बन्धः॥२।४२-४३॥

भोगैश्वर्य-प्रसक्तानां तयापहृत-चेतसाम्।

व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते॥४४॥

तेषां भोगैश्वर्य-प्रसक्तानां तया वाचा भोगैश्वर्य-विषयया अपहृतात्म-ज्ञानानां यथोदिता व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ मनसि न विधीयते, नोत्पद्यते। समाधीयतेऽस्मिन् आत्म-ज्ञानम् इति समाधिर् मनः। तेषां मनस्य् आत्म-याथात्म्य-निश्चय-ज्ञान-पूर्वक-मोक्ष-साधन-भूत-कर्म-विषया बुद्धिः कदाचिद् अपि नोत्पद्यते इत्य् अर्थः। अतः काम्येषु कर्मसु मुमुक्षुणा न सङ्गः कर्तव्यः॥२।४४॥

त्रैगुण्य-विषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन।

निर्द्वन्द्वो नित्य-सत्त्व-स्थो निर्योग-क्षेम आत्मवान्॥४५॥

एवम् अत्यन्ताल्प-फलानि पुनर्-जन्म-प्रसवानि कर्माणि माता-पितृ-सहस्रेभ्योऽपि वत्सलतर्तया आत्मोपजीवने प्रवृत्ता वेदः किमर्थं वदन्ति। कथं वा वेदोदितानि त्याज्यतया उच्यन्ते इति अत्र आह--- त्रैगुण्य इति। त्रयो गुणाः त्रिगुण्यं सत्त्व-रजस्-तमांसि। सत्त्व-रज्स्-तमः-प्रचुराः पुरुषाः त्रैगुण्य-शब्देनोच्यन्ते। तद्-विषया वेदः। तमः-प्रचुराणां रजः-प्रचुराणां सत्त्व-प्रचुराणां च वत्सलतरतयैव हितम् अवबोधयन्ति वेदः। यद्य् एषां स्व-गुणानुगुण्येन स्वर्गादि-साधनम् एव हितं नावबोधयन्ति, तदैव ते रजस्-तमः-प्रचुरतया सात्त्विक-फल-मोक्ष-विमुखाः स्वापेक्षित-फल-साधनम् अजानन्तः काम-प्रावण्य-विवशा अनुपायेषु उपाय-भ्रान्त्या प्रविष्टाः प्रणष्टा भवेयुः।

अतस् त्रैगुण्य-विषया वेदः। त्वं तु निस्त्रैगुण्यो भव। इदानीं सत्त्व-प्रचुरस् त्वं तद् एव वर्धय। नान्योन्य-सङ्कीर्ण-गुण-त्रय-प्रचुरो भव। न तत् प्राचुर्यं वर्धय इत्य् अर्थः। निर्द्वन्द्वः निर्गत-सकल-सांसारिक-स्वभावः। नित्य-सत्त्व-स्थः गुण-द्वय-रहित-नित्य-प्रवृद्ध-सत्त्व-स्थो भव। कथम् इति चेत्, निर्योग-क्षेम आत्म-स्वरूप-तत्-प्राप्त्य्-उपाय-बहिर्-भूतानाम् अर्थानां योगं प्राप्तानां च क्षेमं परिपालनं परित्यज्य आत्मवान् भव। आत्म-स्वरूपान्वेषण-परो भव। अप्राप्तस्य प्राप्तिर् योगः। प्राप्तस्य परिरक्षणं क्षेमः। एवं वर्तमानस्य ते रजस्-तमः प्रचुरता नश्यति सत्त्वं च वर्धते॥२।४५॥

यावान् अर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके।

तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः॥४६॥

न च वेदोदितं सर्वं सर्वस्योपादेयम्। यथा सर्वार्थ-परिकल्पिते सर्वतः सम्प्लुतोदके उदपाने पिपासोर् यावान् अर्थः यावद् एव प्रयोजनं पानीयं तावद् एव तेनोपादीयते, न सर्वम्। एवम् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः वैदिकस्य मुमुक्षोर् यद् एव मोक्ष-साधनं तद् एवोपादेयम्, नान्यत्॥२।४६॥

कर्मण्य् एवाधिकारस् ते मा फलेषु कदाचन।

मा कर्म-फल-हेतुर् भूर् मा ते सङ्गोऽस्त्व् अकर्मणि॥४७॥

अतः सत्त्व-स्थस्य मुमुक्षोर् एतावद् एवोपादेयम् इत्य् आह--- कर्मणि इति। नित्ये नैमित्तिके काम्ये च केनचित् फल-विशेषेण सम्बन्धितया श्रूयमाणे कर्मणि नित्य-सत्त्व-स्थस्य मुमुक्षोस् ते कर्म-मात्रे अधिकारः। तत्-सम्बन्धितया अवगतेषु फलेषु न कदाचिद् अपि अधिकारः। सफलस्य बन्ध-रूपत्वात् फल-रहितस्य केवलस्य मद्-आराधन-रूपस्य मोक्ष-हेतुत्वाच् च।

मा च कर्म-फलयोर् हेतुर् भूः। त्वया अनुष्ठीयमानेऽपि कर्मणि नित्य-सत्त्व-स्थस्य मुमुक्षोस् तवाकर्तृत्वम् अपि अनुसन्धेयम्। फलस्यापि क्षुन्-निवृत्त्य्-आदेः न त्वं हेतुर् इत्य् अनुसन्धेयम्। तद् उभयं गुणेषु वा सर्वेश्वरे मयि वा अनुसन्धेयम् इत्य् उत्तरत्र वक्ष्यते। एवम् अनुसन्धाय कर्म कुरु। अकर्मणि अननुष्ठाने न योत्स्यामि इति यत् त्वया अभिहितं न तत्र ते सङ्गोऽस्तु। उक्तेन प्रकारेण युद्धादि-कर्मण्य् एव सङ्गोऽस्तु इत्य् अर्थः॥२।४७॥

योग-स्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय।

सिद्ध्य्-असिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते॥४८॥

एतद् एव स्पष्टीकरोति--- योगस्थः इति। राज्य-बन्धु-प्रभृतिषु सङ्गं त्यक्त्वा युद्धादीनि कर्माणि योगस्थः कुरु। तद्-अन्तर्भूत-विजयादि-सिद्ध्य्-असिद्ध्योः समो भूत्वा कुरु। तद् इदं सिद्ध्य्-असिद्ध्योः समत्वम्, योगस्थ इत्य् अत्र योग-शब्देनोच्यते। योगः सिद्ध्य्-असिद्ध्योः समत्व-रूपं चित्त-समाधानम्॥२।४८॥

दूरेण ह्य् अवरं कर्म बुद्धि-योगाद् धनञ्जय।

बुद्धौ शरणम् अन्विच्छ कृपणाः फल-हेतवः॥४९॥

किम् अर्थम् इदम् असकृद् उच्यते? इत्य् अत आह--- दूरेण इति। योऽयं प्रधान-फल-त्याग-विषयोऽवान्तर-फल-सिद्ध्य्-असिद्ध्योः समत्व-विषयश् च बुद्धि-योगः। तद्-युक्तात् कर्मणः इतरत्-कर्म दूरेणावरम्। महद् एतद् द्वयोर् उत्कर्षापकर्ष-रूपं वैरूप्यम्। उक्त-बुद्धि-योग-युक्तं कर्म निखिलं सांसारिकं दुःखं विनिवर्त्य परम-पुरुषार्थ-लक्षणं च मोक्षं प्रापयति। इतरद् अपरिमित-दुःख-रूपं संसारम् इति अतः कर्मणि क्रियमाणे उक्तायां बुद्धौ शरणम् अन्विच्छ। शरणं वास-स्थानम्। तस्याम् एव बुद्धौ वर्तस्व इत्य् अर्थः। कृपणाः फल-हेतवः फल-सङ्गादिना कर्म कुर्वाणाः कृपणाः संसारिणो भवेयुः॥२।४९॥

बुद्धि-युक्तो जहातीह उभे सुकृत-दुष्कृते।

तस्माद् योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्॥५०॥

बुद्धि-योग-युक्तः तु कर्म कुर्वाण उभे सुकृत-दुष्कृते अनादि-काल-सञ्चितेऽनन्ते बन्ध-हेतु-भूते जहाति। तस्माद् उक्ताय बुद्धि-योगाय युज्यस्व। योगः कर्मसु कौशलं कर्मसु क्रियमाणेष्व् अयं बुद्धि-योगः कौशलम्, अतिसामर्थ्यम्। अतिसामर्थ्य-साध्यः इत्य् अर्थः॥२।५०॥

कर्मजं बुद्धि-युक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः।

जन्म-बन्ध-विनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्य् अनामयम्॥५१॥

बुद्धि-योग-युक्ताः कर्मजं फलं त्यक्त्वा कर्म कुर्वन्तः, तस्माद् जन्म-बन्ध-विनिर्मुक्ताः अनामयं पदं गच्छन्ति। हि प्रसिद्धम् एतत् सर्वासु उपनिषत्सु इत्य् अर्थः॥२।५१॥

यदा ते मोह-कलिलं बुद्धिर् व्यतितरिष्यति।

तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च॥५२॥

उक्त-प्रकारेण कर्मणि वर्तमानस्य तया वृत्त्या निर्धूत-कल्मषस्य ये बुद्धिर् यदा मोह-कलिलम् अत्यल्प-फल-सङ्ग-हेतु-भूतं मोह-रूपं कलुषं व्यतितरिष्यति। तदास्मत्त इतः पूर्वं त्याज्यतया श्रुतस्य फलादेर् इतः पश्चात् श्रोतव्यस्य च कृते स्वयम् एव निर्वेदं गन्तासि गमिष्यसि॥२।५२॥

श्रुति-विप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला।

समाधाव् अचला बुद्धिस् तदा योगम् अवाप्स्यसि॥५३॥

योगे त्व् इमां शृणु [गीता २।३९] इत्य् आदिना उक्तस्य आत्म-याथात्म्य-ज्ञान-पूर्वकस्य बुद्धि-विशेष-संस्कृत-कर्मानुष्ठानस्य लक्षण-भूतं योगाख्यं फलम् आह--- श्रुति इति। श्रुतिः श्रवणम्। अस्मत्तः श्रवणेन विशेषतः प्रतिपन्ना सकलेतर-विसजातीय-नित्य-निरतिशय-सूक्ष्म-तत्त्व-विषया स्वयम् अचला एक-रूपा बुद्धिः असङ्ग-कर्मानुष्ठानेन विमलीकृते मनसि यदा निश्चला स्थास्यति तद योगम् आत्मावलोकनम् अवाप्स्यसि। एतद् उक्तं भवति--- शास्त्र-जन्यात्म-ज्ञान-पूर्वक-कर्म-योगः स्थित-प्रज्ञताख्य-ज्ञान-निष्ठाम् आपाद्यति, ज्ञान-निष्ठा-रूपा स्थित-प्रज्ञता तु योगाख्यम् आत्मावलोकनं साधयति इति॥२।५३॥

अर्जुन उवाच

स्थित-प्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव।

स्थित-धीः किं प्रभाषेत किम् आसीत व्रजेत किम्॥५४॥

एवम् उक्तः पार्थो निःसङ्ग-कर्मानुष्ठान-रूप-कर्म-योग-साध्य-स्थित-प्रज्ञतया योग-साधन-भूतायाः स्वरूपं स्थित-प्रज्ञस्यानुष्ठान-प्रकारं च पृच्छति--- समाधि-स्थस्य स्थित-प्रज्ञस्य का भाषा को वाचकः शब्दः। तस्य स्वरूपं कीदृशम् इत्य् अर्थः। स्थित-प्रज्ञः किं च भाषणादिकं करोति॥२।५४॥

श्री-भगवान् उवाच

प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान्।

आत्मन्य् एवात्मना तुष्टः स्थित-प्रज्ञस् तदोच्यते॥५५॥

वृत्ति-विशेष-कथनेन स्वरूपम् अप्य् उक्तं भवति इति वृत्ति-विशेषोच्यते प्रजहातीति। आत्मन्य् एवात्मना मनसा आत्मैकावलम्बनेन तुष्टस् तेन तोषेण तद्-व्यतिरिक्तान् सर्वान् मनो-गतान् कामान् यदा प्रकर्षेण जहाति, तदायं स्थित-प्रज्ञ इत्य् उच्यते। ज्ञान-निष्ठा-काष्ठेयम्॥२।५५॥

दुःखेष्व् अनुद्विग्न-मनाः सुखेषु विगत-स्पृहः।

वीत-राग-भय-क्रोधः स्थितधीर् मुनिर् उच्यते॥५६॥

अनन्तरं ज्ञान-निष्ठस्य ततोऽर्वाचीना अदूर-विप्रकृष्टावस्थोच्यते। प्रिय-विश्लेषादि दुःख-निमित्तेषु उपस्थितेषु अनुद्विग्न-मनाः न दुःखी भवति, सुखेषु विगत-स्पृहः प्रियेषु सन्निहितेषु अपि निःस्पृहः वीत-राग-भय-क्रोधोऽनागतेषु स्पृहा रगस् तद्-रहितः। प्रिय-विश्लेषाप्रियागमन-हेतु-दर्शन-निमित्तं दुःखं भयम्, तद्-रहितः। प्रिय-विश्लेषाप्रियागमन-हेतु-भूत-चेतनान्तर्गो दुःख-हेतुः स्वमनो-विकारः क्रोधः, तद्-रहितः। एवं-भूतो मुनिर् आत्म-मनन-शीलः स्थित-धीर् इत्य् उच्यते॥२।५६॥

यः सर्वत्रानभिस्नेहस् तत् तत् प्राप्य शुभाशुभम्।

नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५७॥

ततोऽर्वाचीन-दशा प्रोच्यते--- य इति। यः सर्वत्र प्रियेष्व् अनभिस्नेह उदासीनः प्रिय-संश्लेष-विश्लेष-रूपं शुभाशुभं प्राप्याभिनन्दन्-द्वेष-रहितः। सोऽपि स्थित-प्रज्ञः॥२।५७॥

यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः।

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस् तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५८॥

ततोऽर्वाचीन-दशा प्रोच्यते--- यद् इति। यदेन्द्रियाणि इन्द्रियार्थान् स्प्रष्टुम् उद्युक्तानि, तदैव कूर्मोऽङ्गानीव इन्द्रियार्थेभ्यः सर्वशः प्रतिसंहृत्य मन आत्मन्य् एव स्थापयति, सोऽपि स्थित-प्रज्ञः॥२।५८॥

विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः।

रस-वर्जं रसोऽप्य् अस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते॥५९॥

एवं चतुर्-विधा ज्ञान-निष्ठा पूर्व-पूर्वोत्तरोत्तर-निष्पाद्येति प्रतिपादितम्। इदानीं ज्ञान-निष्ठाया दुष्प्रापतां तत्-प्राप्त्य्-उपायं चाह--- विषया इति। इन्द्रियाणाम् आहारा विषयाः। निराहारस्य विषयेभ्यः प्रत्याहृतेन्द्रियस्य देहिनो विषयाः विनिवर्तमाना रस-वर्जं विनिवर्तन्ते। रसो रगः, विषय-रागो न निवर्तते इत्य् अर्थः। रागोऽप्य् आत्म-स्वरूपं विषयेभ्यः परं सुखतरं दृष्ट्वा विनिवर्तते॥२।५९॥

यततो ह्य् अपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः।

इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः॥६०॥

आत्म-दर्शनेन विना विषय-रागो न निवर्तते, अनिवृत्ते विषय-रागे विपश्चितो यतमानस्यापि पुरुषस्य इन्द्रियाणि प्रमाथीनि बलवन्ति मनः प्रसह्य हरन्ति। एवम् इन्द्रिय-जय आत्म-दर्शनाधीन आत्म-दर्शनम् इन्द्रिय-जयाधीनम् इति ज्ञान-निष्ठा दुष्प्रापा॥२।६०॥

तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्-परः।

वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६१॥

अस्य सर्वस्य दोषस्य परिजिहीर्षया विषयानुराग-युक्ततया दुर्जयानि इन्द्रियाणि संयम्य चेतसः शुभाश्रय-भूते मयि मनोऽवस्थाप्य समाहित आसीत। मनसि मद्-विषये सति निर्दग्धाशेष-कल्मषतया निर्मलीकृतं विषयानुराग-रहितं मन इन्द्रियाणि स्व-वशानि करोति। ततो वश्येन्द्रियं मन आत्म-दर्शनाय प्रभवति। उक्तं च---

तद् आह--- वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता इति॥२।६१॥

ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस् तेषूपजायते।

सङ्गात् सञ्जायते कामः कामात् क्रोधोऽभिजायते॥६२॥

क्रोधाद् भवति संमोहः संमोहात् स्मृति-विभ्रमः।

स्मृति-भ्रंशाद् बुद्धि-नाशो बुद्धि-नाशात् प्रणश्यति॥६३॥

एवं मय्य् अनिवेश्य मनः स्व-यत्न-गौरवेण इन्द्रिय-जये प्रवृत्तो विनष्टो भवतीत्य् आह--- ध्यायत इति। अनिरस्त-विषयानुरागस्य हि मयि अनिवेशित-मनस इन्द्रियाणि संयम्यावस्थितस्यापि अनादि-पाप-वासनया विषय-ध्यानम् अवर्जनीयं स्यात्। ध्यायतो विषयान् पुंसः पुनर् अपि सङ्गोऽतिप्रवृद्धो जायते। सङ्गात् सञ्जायते कामः। कामो नाम सङ्गस्य विपाक-दशा। पुरुषो यां दशाम् आपन्नो विषयान् अभुक्त्वा स्थातुं न शक्नोति स कामः। कामात् क्रोधोऽभिजायते। कामे वर्तमाने विषये चासन्निहिते सन्निहितान् पुरुषान् प्रति एभिः अस्मद्-इष्टं विहितम् इति क्रोधो भवति।

क्रोधाद् भवति संमोहः। संमोहः कृत्याकृत्य-विवेक-शून्यता तया सर्वं करोति। ततश् च प्रारब्धे इन्द्रिय-जयादिके प्रयत्ने स्मृति-ध्वंशो भवति। स्मृति-ध्वंशाद् बुद्धि-नाशः, आत्म-ज्ञाने यो व्यवसायः कृतः, तस्य नाशः स्यात्। बुद्धि-नाशाद् पुनर् अपि संसारे निमग्नो विनष्टो भवति॥२।६२-६३॥

राग-द्वेष-वियुक्तैस् तु विषयान् इन्द्रियैश् चरन्।

आत्म-वश्यैर् विधेयात्मा प्रसादम् अधिगच्छति॥६४॥

उक्तेन प्रकारेण मयि सर्वेश्वरे चेतसः शुभाश्रय-भूते न्यस्त-मन निर्दग्धाशेष-कल्मषतया राग-द्वेष-वियुक्तैः आत्म-वश्यैः इन्द्रियैर् विषयान् चरन् विषयान् तिरस्कृत्य वर्तमानो विधेयात्मा विधेय-मनाः प्रसादम् अधिगच्छति। निर्मलान्तः-करणो भवति इत्य् अर्थः॥२।६४॥

प्रसादे सर्व-दुःखानां हानिर् अस्योपजायते।

प्रसन्न-चेतसो ह्य् आशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते॥६५॥

अस्य पुरुषस्य मनसः प्रसादे सति प्रकृति-संसर्ग-प्रयुक्त-सर्व-दुःखानां हानिर् उपजायते। प्रसन्न-चेतस आत्मावलोकन-विरोधि-दोष-रहित-मनसः तदानीम् एव हि विविक्तात्म-विषया बुद्धिर् मयि पर्यवतिष्ठते। अतो मनः-प्रसादे सर्व-दुःखानां हानिर् भवति एव॥२।६५॥

नास्ति बुद्धिर् अयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना।

न चाभावयतः शान्तिर् अशान्तस्य कुतः सुखम्॥६६॥

मयि सन्न्यस्त-मनो-रहितस्य स्व-यत्नेन इन्द्रिय-दमने प्रवृत्तस्य कदाचिद् अपि विविक्तात्म-विषया बुद्धिर् न सेत्स्यति। अतएव तस्य तद्-भावना च न सम्भवति। विविक्तात्मानम् अभावयतो विषय-स्पृहा-शान्तिर् न भवति। अशान्तस्य विषय-स्पृहा-युक्तस्य कुतो नित्य-निरतिशय-सुख-प्राप्तिः॥२।६६॥

इन्द्रियाणां हि चरतां यन् मनोऽनुविधीयते।

तद् अस्य हरति प्रज्ञां वायुर् नावम् इवाम्भसि॥६७॥

पुनर् अप्य् उक्तेन प्रकारेण इन्द्रियनियमनम् अकौर्वतोऽनर्थम् आह--- इन्द्रियाणाम् इति। इन्द्रियाणां विषयेषु चरतां वर्तमानानां वर्तनम् अनु यन् मनोऽनुविधीयते पुरुषेणानुवर्त्यते तन् मनोऽस्य विविक्तात्म-प्रवणां प्रज्ञां हरति विषय-प्रवणतां करोतीत्य् अर्थः। यथाम्भसि नीयमानां नावं प्रतिकूलो वायुः प्रसह्य हरति॥२।६७॥

तस्माद् यस्य महा-बाहो निगृहीतानि सर्वशः।

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस् तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६८॥

तस्माद् उक्तेन प्रकारेण शुभाश्रये मयि निविष्ट-मनसो यस्य इन्द्रियाणि इन्द्रियार्थेभ्यः सर्वशो निगृहीतानि तस्यैवात्मनि प्रज्ञा प्रतिष्ठिता भवति॥२।६८॥

या निशा सर्व-भूतानां तस्यां जागर्ति संयमी।

यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥६९॥

एवं नियतेन्द्रियस्य प्रसन्न-मनसः सिद्धिम् आह--- या निशा इति। या आत्म-विषया बुद्धिः सर्व-भूतानां निशा। निशेवाप्रकाशा। तस्याम् आत्म-विषयायां बुद्धाव् इन्द्रिय-संयमी प्रसन्न-मना जागर्ति। आत्मानम् अवलोकयन्न् आस्त इत्य् अर्थः। यस्यां शब्दादि-विषयायां बुद्धौ सर्वाणि भूतानि जाग्रति प्रबुद्धानि भवन्ति। सा शब्दादि-विषया बुद्धिर् आत्मानं पश्यतो मुनेर् निशेवाप्रकाशा भवति॥२।६९॥

आपूर्यमाणम् अचल-प्रतिष्ठं

समुद्रम् आपः प्रविशन्ति यद्वत्।

तद्वत् कामा यं प्रविशन्ति सर्वे

स शान्तिम् आप्नोति न काम-कामी॥७०॥

यथा आत्मना एव आपूर्यमाणम् एक-रूपं समुद्रं नादेया आपः प्रविशन्ति, आसाम् अपां प्रवेशे अपि अप्रवेशे वा समुद्रो न कञ्चन विशेषम् आपद्यते। एवं सर्वे कामाः शब्दादयो विषया यं संयमिनं प्रविशन्ति। इन्द्रिय-गोचरतां यान्ति स शान्तिम् आप्नोति। शब्ददिषु इन्द्रिय-गोचरताम् आपन्नेष्व् अनापन्नेषु च स्वात्मावलोकन-तृप्त्या एव यो न विकारम् आप्नोति स एव शान्तिम् आप्नोति इत्य् अर्थः। न काम-कामी, यः शब्दादिभिर् विक्रियते स कदाचिद् अपि न शान्तिम् आप्नोति॥२।७०॥

विहाय कामान् यः सर्वान् पुमांश् चरति निःस्पृहः।

निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिम् अधिगच्छति॥७१॥

काम्यन्त इति कामाः शब्ददयो विषयाः। यः पुमान् शब्ददीन् सर्वान् विषयान् विहाय तत्र निःस्पृहः ममता-रहितश् चानात्मनि देहे आत्माभिमान-रहितश् चरति, स आत्मानं दृष्ट्वा शान्तिम् अधिगच्छति॥२।७१॥

एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति।

स्थित्वास्याम् अन्त-कालेऽपि ब्रह्म-निर्वाणम् ऋच्छति॥७२॥

एषा नित्यात्म-ज्ञान-पूर्विका असङ्ग-कर्मणि स्थितिः स्थित-धी-लक्षणा ब्राह्मी ब्रह्म-प्रापिका, ईदृशीं कर्मणि स्थितिं प्राप्य न विमुह्यति न पुनः संसारम् आप्नोति। अस्यां स्थित्याम् अन्तिमेऽपि वयसि स्थित्वा ब्रह्म-निर्वाणम् ऋच्छति निर्वाणम् अयं ब्रह्म गच्छति, सुखैकतानम् आत्मानम् आप्नोति इत्य् अर्थः।

एवम् आत्म-याथात्म्यं युद्धाख्यस्य च कर्मणस् तत्-प्राप्ति-साधनताम् अजानतः शरीरात्म-ज्ञानेन मोहितस्य तेन च मोहेन युद्धात् निवृत्तस्य तन्-मोह-शान्तये नित्यात्म-विषया या साङ्ख्य-बुद्धिः, तत्-पूर्विका चासङ्ग-कर्मानुष्ठान-रूप-कर्म-योग-विषया बुद्धिः स्थित-प्रज्ञता-योग-साधन-भूता द्वितीयेऽध्याये प्रोक्ता। तद् उक्तम्---

नित्यात्मा-सङ्गक-मोहागोचर साङ्ख्य-योग-धीः।

द्वितीये स्थित-धीलक्ष्या प्रोक्ता तन्-मोह-शान्तये॥ [गीतार्थ-सङ्ग्रहे ६] इति॥२।७२॥

इति श्रीमद्-रामानुजाचार्य-विरचिते गीता-भाष्ये द्वितीयोऽध्यायः॥२॥

సఞ్జయ ఉవాచ

తం తథా కృపయావిష్టమ్ అశ్రు-పూర్ణాకులేక్షణమ్।

విషీదన్తమ్ ఇదం వాక్యమ్ ఉవాచ మధుసూదనః॥౧॥

శ్రీ-భగవాన్ ఉవాచ

కుతస్ త్వా కశ్మలమ్ ఇదం విషమే సముపస్థితమ్।

అనార్య-జుష్టమ్ అస్వర్గ్యమ్ అకీర్తి-కరమ్ అర్జున॥౨॥

క్లైబ్యం మా స్మ గమః పార్థ నైతత్ త్వయ్య్ ఉపపద్యతే।

క్షుద్రం హృదయ-దౌర్బల్యం త్యక్త్వోత్తిష్ఠ పరన్తప॥౩॥

ఏవమ్ ఉపవిష్టే పార్థే కుతోఽయమ్ అస్థానే సముపస్థితః శోకః। ఇత్య్ ఆక్షిప్య తమ్ ఇమం విషమ-స్థం శోకమ్ అవిద్వత్-సేవితం పర-లోక-విరోధినమ్ అకీర్తి-కరమ్ అతిక్షుద్రం హృదయ-దౌర్బల్య-కృతం పరిత్యజ్య యుద్ధాయోత్తిష్ఠేతి శ్రీ-భగవాన్ ఉవాచ॥౨।౧-౩॥

అర్జున ఉవాచ

కథం భీష్మమ్ అహం సఙ్ఖ్యే ద్రోణం చ మధుసూదన।

ఇషుభిః ప్రతియోత్స్యామి పూజార్హావ్ అరిసూదన॥౪॥

గురూన్ అహత్వా హి మహానుభావాఞ్

శ్రేయో భోక్తుం భైక్ష్యమ్ అపీహ లోకే।

హత్వార్థ-కామాంస్ తు గురూన్ ఇహైవ

భుఞ్జీయ భోగాన్ రుధిర-ప్రదిగ్ధాన్॥౫॥

పునర్ అపి పార్థః స్నేహ-కారుణ్య-ధర్మాధర్మ-భయాకులో భగవద్-ఉక్తం హితతమమ్ అజానన్ ఇదమ్ ఉవాచ। భీష్మ-ద్రోణాదికాన్ బహు-మన్తవ్యాన్ గురూన్ కథమ్ అహం హనిష్యామి। కథన్తరాం భోగేష్వ్ అతిమాత్ర-ప్రసక్తాన్ తాన్ హత్వా తైర్ భుజ్యమానాన్ తాన్ ఏవ భోగాంస్ తద్-రుధిరేణ ఉపసిచ్య తేష్వ్ ఆసనేషూపవిశ్య భుఞ్జీయ॥౨।౪-౫॥

న చైతద్ విద్మః కతరన్ నో గరీయో

యద్ వా జయేమ యది వా నో జయేయుః।

యాన్ ఏవ హత్వా న జిజీవిషామస్

తేఽవస్థితాః ప్రముఖే ధార్తరాష్ట్రాః॥౬॥

కార్పణ్య-దోషోపహత-స్వభావః

పృచ్ఛామి త్వాం ధర్మ-సంమూఢ-చేతాః।

యచ్ ఛ్రేయః స్యాన్ నిశ్చితం బ్రూహి తన్ మే

శిష్యస్ తేఽహం శాధి మాం త్వాం ప్రపన్నమ్॥౭॥

న హి ప్రపశ్యామి మమాపనుద్యాద్

యచ్ ఛోకమ్ ఉచ్ఛోషణమ్ ఇన్ద్రియాణామ్।

అవాప్య భూమావ్ అసపత్నమ్ ఋద్ధం

రాజ్యం సురాణామ్ అపి చాధిపత్యమ్॥౮॥

ఏవం యుద్ధమ్ ఆరభ్య నివృత్తవ్యాపారాన్ భవతో ధార్తరాష్ట్రాః ప్రసహ్య హన్యుర్ ఇతి చేత్, అస్తు, తద్-వధ-లబ్ధ-విజయాద్ అధర్మ్యాద్ అస్మాకం ధర్మాధర్మావ్ అజానద్భిస్ తైర్ హననమ్ ఏవ గరీయ ఇతి మే ప్రతిభాతీత్య్ ఉక్త్వా, యన్ మహ్యం శ్రేయ ఇతి నిశ్చితం తత్ శర్ణాగతాయ తవ శిష్యాయ మే బ్రూహీత్య్ అతిమాత్ర-కృపణో భగవత్-పాదామ్బుజమ్ ఉపససార॥౨।౬-౮॥

సఞ్జయ ఉవాచ

ఏవమ్ ఉక్త్వా హృషీకేశం గుడాకేశః పరన్తపః।

న యోత్స్య ఇతి గోవిన్దమ్ ఉక్త్వా తూష్ణీం బభూవ హ॥౯॥

ఏవమ్ అస్థానే సముపస్థిత-స్నేహ-కారుణ్యాభ్యామ్ అప్రకృతిఙ్గతం క్షత్రియాణాం యుద్ధం పరమ-ధర్మమ్ అప్య్ అధర్మం మన్వానం ధర్మ-బుభుత్సయా చ శరణాగతం పార్థమ్ ఉద్దిశ్య ఆత్మ-యాథాత్మ్య-జ్ఞానేన యుద్ధస్య ఫలాభిసన్ధి-రహితస్య స్వధర్మస్య ఆత్మ-యాథార్థ్య-ప్రాప్త్య్-ఉపాయతా-జ్ఞానేన చ వినా అస్య మోహో న శామ్యతీతి మత్వా భగవతా పరమ-పుర్షేణ అధ్యాత్మ-శాస్త్రావతరణం కృతమ్। తద్ ఉక్తమ్---

అస్థాన-స్నేహ-కారుణ్య-ధర్మాధర్మ-ధియాకులమ్।

పార్థ ప్రపన్నమ్ ఉద్దిశ్య శాస్త్రావతరణం కృతమ్॥ [గీతార్థ-సఙ్గ్రహ ౫] ఇతి॥౨।౯॥

తమ్ ఉవాచ హృషీకేశః ప్రహసన్న్ ఇవ భారత।

సేనయోర్ ఉభయోర్ మధ్యే విషీదన్తమ్ ఇదం వచః॥౧౦॥

తమ్ ఏవం దేహాత్మనోర్ యాథాత్మ్య-జ్ఞాన-నిమిత్త-శోకావిష్టం దేహాతిరిక్తాత్మ-జ్ఞాన-నిమిత్తం చ ధర్మాధర్మౌ భాషమాణం పరస్పరం విరుద్ధ-గుణాన్వితమ్ ఉభయోః సేనయోర్ యుద్ధాయ ఉద్యుక్తయోర్ మధ్యే అకస్మాన్ నిరుద్యోగం పార్థమ్ ఆలోక్య పరమ-పురుషః ప్రహసన్న్ ఇవేదమ్ ఉవాచ। పార్థం ప్రహసన్న్ ఇవ పరిహాస-వాక్యం వదన్న్ ఇవ ఆత్మ-పరమాత్మ-యాథాత్మ్య-తత్-ప్రాప్త్య్-ఉపాయ-భూత-కర్మ-యోగ-జ్ఞాన-యోగ-భక్తి-యోగ-గోచరమ్। న త్వ్ ఏవాహం జాతు నాసమ్ [గీతా ౨।౧౨] ఇత్య్ ఆరభ్య అహం త్వా సర్వ-పాపేభ్యో మోక్షయిష్యామి మా శుచః [గీతా ౧౮।౬౬] ఇత్య్ ఏతద్-అన్తమ్ ఉవాచ ఇత్య్ అర్థః॥౨।౧౦॥

శ్రీ-భగవాన్ ఉవాచ

అశోచ్యాన్ అన్వశోచస్ త్వం ప్రజ్ఞా-వాదాంశ్ చ భాషసే।

గతాసూన్ అగతాసూంశ్ చ నానుశోచన్తి పణ్డితాః॥౧౧॥

అశోచ్యాన్ ప్రతి అనుశోచసి పతన్తి పితరో హ్య్ ఏషాం లుప్త-పిణ్డోదక-క్రియాః [గీతా ౧।౪౧] ఇత్య్ ఆదికాన్ దేహాత్మ-స్వభావ-ప్రజ్ఞా-నిమిత్త-వాదాంశ్ చ భాషసే। దేహాత్మ-స్వభావ-జ్ఞానవతాం నాత్ర కిఞ్చిత్ శోక-నిమిత్తమ్ అస్తి। గతాసూన్ దేహాన్ అగతాసూన్ ఆత్మనశ్ చ ప్రతి తయోః స్వభావ-యాథాత్మ్య-విదో న శోచన్తి। అతస్ త్వయి విప్రతిషిద్ధమ్ ఇదమ్ ఉపలభ్యతే। యద్ ఏతాన్ హనిష్యామీత్య్ అనుశోచనమ్, యచ్ చ దేహాతిరిక్తాత్మ-జ్ఞాన-కృతం ధర్మాధర్మ-భాషణమ్। అతో దేహ-స్వభావం చ న జానాసి, తద్-అతిరిక్తమ్ ఆత్మానం చ నిత్యమ్, తత్-ప్రాప్త్య్-ఉపాయ-భూతం యుద్ధాదికం ధర్మం చ। ఇదం చ యుద్ధం ఫలాభిసన్ధి-రహితమ్। ఆత్మ-యాథాత్మ్యావాప్త్య్-ఉపాయ-భూతమ్। ఆత్మా హి న జన్మాధీన-సద్-భావో న మరణాధీన-వినాశశ్ చ; తస్య జన్మ-మరణయోః అభావాత్; అతః స న శోక-స్థానమ్। దేహస్ త్వ్ అచేతనః పరిణామ-స్వభావః, తస్య ఉత్పత్తి-వినాశ-యోగః స్వాభావికః, ఇతి సోఽపి న శోక-స్థానమ్ ఇత్య్ అభిప్రాయః॥౨।౧౧॥

న త్వ్ ఏవాహం జాతు నాసం న త్వం నేమే జనాధిపాః।

న చైవ న భవిష్యామః సర్వే వయమ్ అతః పరమ్॥౧౨॥

ప్రథమం తావద్ ఆత్మనాం స్వభావం శృణు। అహం సర్వేశ్వరస్ తావద్ అతో వర్తమానాత్ పూర్వస్మిన్ అనాదౌ కాలే న నాసమ్ అపి తు ఆసమ్। త్వన్-ముఖాశ్ చైతే ఈశితవ్యాః క్షేత్రజ్ఞా న నాసన్ అపి త్వ్ ఆసన్। అహం చ యూయం చ సర్వే వయమ్ అతః పరమ్ అస్మాద్ అనన్తరే కాలే న చైవ న భవిష్యామః, అపి తు భవిష్యామ ఏవ। యథా అహం సర్వేశ్వరః పరమాత్మా నిత్య ఇతి నాత్ర సంశయః, తథైవ భవన్తః క్షేత్రజ్ఞా ఆత్మానోఽపి నిత్యా ఏవేతి మన్తవ్యాః। ఏవం భగవతః సర్వేశ్వరద్ ఆత్మనాం పరస్పరం చ భేదః పారమార్థకః, ఇతి భగవతా ఏవోక్తమ్ ఇతి ప్రతీయతే।

అజ్ఞాన-మోహితం ప్రతి తన్-నివృత్తయే పారమార్థిక-నిత్యత్వోపదేశ-సమయే అహమ్ \ఽత్వమ్ \ఽఇమే\ఽ సర్వే \ఽవయమ్ ఇతి వ్యపదేశాత్। ఔపాధికాత్మ-భేద-వాదే హ్య్ ఆత్మ-భేదస్యాతాత్త్వికత్వేన తత్త్వోపదేశ-సమయే భేద-నిర్దేశో న సఙ్గచ్ఛతే। భగవద్-ఉక్తాత్మ-భేదః స్వాభావిక ఇతి। శ్రుతిర్ అప్య్ ఆహ--- నిత్యో నిత్యానాం చేతనశ్ చేతనానామ్ ఏకో బహూనాం యో విదధాతి కామాన్ [శ్వే।ఉ। ౬।౧౩] ఇతి। నిత్యానాం బహూనాం చేతనానాం య ఏకశ్ చేతనో నిత్యః స కామాన్ విదధాతీత్య్ అర్థః।

అజ్ఞాన-కృత-భేద-దృష్టి-వాదే తు పరమ-పురుషస్య పరమార్థ-దృష్టేర్ నిర్విశేష-కూటస్థ-నిత్య-చైతన్యాత్మ-యాథాత్మ్య-సాక్షాత్-కారత్ నివృత్తాజ్ఞాన-తత్-కార్యతయా అజ్ఞాన-కృత-భేద-దర్శనం తన్-మూలోపదేశాది-వ్యవహారశ్ చ న సఙ్గచ్ఛన్తే। [పరమ-పురుషోఽప్య్ అజ్ఞ ఇతి పక్షేఽర్జున-వాక్యాత్ పరమ-పురుష-వాక్యస్యాజ్ఞాన-మూల-మిథ్యార్థత్వే విశేషాభావాన్ న తస్యోపదేశ-రూపత్వాత్।]

అథ పరమ-పురుషస్యాధిగతాద్ ద్వైత-జ్ఞానస్య బాధితానువృత్తి-రూపమ్ ఇదం భేద-జ్ఞానం దగ్ధ-పటాదివన్ న బన్ధకమ్ ఇతి ఉచ్యతే, నైతద్ ఉపపద్యతే। మరీచికా-జల-జ్ఞానాదికం హి బాధితమ్ అనువర్తమానమ్ అపి న జలాహరణాది-ప్రవృత్తి-హేతుః। ఏవమ్ అత్రాప్య్ అద్వైత-జ్ఞానేన బాధితం భేద-జ్ఞానమ్ అనువర్తమానమ్ అపి మిథ్యార్థ-విషయత్వ-నిశ్చయాత్ నోపదేశాది-ప్రవృత్తి-హేతుః భవతి। న చేశ్వర్స్య పూర్వమ్ అజ్ఞస్య శాస్త్రాధిగత-తత్త్వ-జ్ఞానతయా బాధితానువృత్తిః శక్యతే వక్తుమ్। యః సర్వజ్ఞః సర్వవిత్ [ము।ఉ। ౨।౧।౯] పరస్య శక్తిర్ వివిధైవ శ్రూయతే స్వాభావికీ జ్ఞాన-బల-క్రియా చ [శ్వే।ఉ। ౬।౮]

కిం చ, పరమ-పురుషశ్ చేదానీన్తన-గురు-పరమ్పరా చాద్వితీయాత్మ-స్వరూప-నిశ్చయే సతి అనువర్తమానేఽపి భేద-జ్ఞానే స్వ-నిశ్చయానురూపమ్ అద్వితీయమ్ ఆత్మ-జ్ఞానం కస్మా ఉపదిశతీతి వక్తవ్యమ్। ప్రతిబిమ్బవత్ ప్రతీయమానేభ్యః అర్జునాదిభ్య ఇతి చేత్, నైతద్ ఉపపద్యతే; న హ్య్ అనున్మత్తః కోఽపి మణి-కృపాణ-దర్పణాదిషు ప్రతీయమానేషు స్వాత్మ-ప్రతిబిమ్బేషు తేషాం స్వాత్మనోఽనన్యత్వం జానన్ తేభ్యః కమ్ అప్య్ అర్థమ్ ఉపదిశతి।

బాధితానువృత్తిర్ అపి తైర్ న శక్యతే వక్తుమ్। బాధకేనాద్వితీయాత్మ-జ్ఞానేన ఆత్మ-వ్యతిరిక్త-భేద-జ్ఞన-కారణస్యానాదేర్ వినష్టత్వాత్। ద్వి-చన్ద్ర-జ్ఞానాదౌ తు చన్ద్రైకత్వ-జ్ఞానేన పార్మార్థిక-తిమిరాది-దోషస్య ద్వి-చన్ద్ర-జ్ఞాన-హేతోః అవినష్టత్వాద్ బాధితానువృత్తిః యుక్తా। అనువర్తమానమ్ అపి ప్రబల-ప్రమాణ-బాధిత్వేనాకిఞ్చిత్కరమ్। ఇహ తు భేద-జ్ఞానస్య స-విషయస్య స-కారణస్య అపారమార్థికత్వేన వస్తు-యాథాత్మ్య-జ్ఞాన-వినష్టత్వాత్ న కథఞ్చిద్ అపి బాధితానువృత్తిః సమ్భవతి। అతః సర్వేశ్వరస్య ఇదానీన్తన-గురు-పరమ్పరాయాశ్ చ తత్త్వ-జ్ఞానమ్ అస్తి చేద్ భేద-దర్శన-తత్-కార్యోపదేశాద్య-సమ్భవః। భేద-దర్శ్నమ్ అస్తీతి చేద్, అజ్ఞానస్య తద్-ధేతోః స్థితత్వేనాజ్ఞత్వాద్ ఏవ సుతరామ్ ఉపదేశో న సమ్భవతి।

కిం చ, గురోర్ అద్వితీయాత్మ-విజ్ఞానాద్ ఏవ బ్రహ్మ-జ్ఞానస్య సకార్యస్య వినష్టత్వాత్ శిష్యం ప్రతి ఉపదేశో నిష్ప్రయోజనః। గురుస్ తజ్-జ్ఞానం చ కల్పితమ్ ఇతి చేత్, శిష్య-తజ్-జ్ఞానయోర్ అపి కల్పితత్వాత్ తద్ అప్య్ అనివర్తకమ్। కల్పితత్వేఽపి పూర్వ-విరోధిత్వేన నివర్తకమ్ ఇతి చేత్, తద్ ఆచార్య-జ్ఞానేఽపి సమానమ్ ఇతి తద్ ఏక నివర్తకం భవతీత్య్ ఉపదేశానర్థక్యమ్ ఏవ। ఇతి కృతమ్ అసమీచీన-వాదైర్ నిరస్తైః॥౨।౧౨॥

దేహినోఽస్మిన్ యథా దేహే కౌమారం యౌవనం జరా।

తథా దేహాన్తర-ప్రాప్తిర్ ధీరస్ తత్ర న ముహ్యతి॥౧౩॥

ఏకస్మిన్ దేహే వర్తమానస్య దేహినః కౌమారావస్థాం విహాయ యౌవనాద్య్-అవస్థా-ప్రాప్తౌ ఆత్మనః స్థిర-బుద్ధ్యా యథాత్మా నష్ట ఇతి న శోచతి, దేహాద్ దేహాన్తర-ప్రాప్తావ్ అపి తథైవ స్థిర ఆత్మేతి బుద్ధిమాన్ న శోచతి। అత ఆత్మనాం నిత్యత్వాద్ ఆత్మానో న శోక-స్థానమ్। ఏతావద్ అత్ర కర్తవ్యమ్--- ఆత్మనాం నిత్యానామ్ ఏవ అనాది-కర్మ-వశ్యతయా తత్-తత్-కర్మోచిత-దేహ-సంసృష్టానాం తైర్ ఏవ దేహైర్ బన్ధ-నివృత్తయే శాస్త్రీయం స్వ-వర్ణోచితం యుద్ధాదికమ్ అనభిసంహిత-ఫలం కర్మ కుర్వతామ్ అవర్జనీయతయా ఇన్ద్రియైః ఇన్ద్రియార్థ-స్పర్శాః శీతోష్ణాది-ప్రయుక్త-సుఖ-దుఃఖ-దా భవన్తి। తే తు యావచ్-ఛాస్త్రీయ-కర్మ-సమాప్తి క్షన్తవ్యా ఇతి॥౨।౧౩॥

మాత్రా-స్పర్శాస్ తు కౌన్తేయ శీతోష్ణ-సుఖ-దుఃఖ-దాః।

ఆగమాపాయినోఽనిత్యాస్ తాంస్ తితిక్షస్వ భారత॥౧౪॥

ఇమమ్ అర్థమ్ అనన్తరమ్ ఏవ ఆహ మాత్రా-శ్పర్శాస్ త్వ్ ఇతి। శబ్ద-స్పర్శ-రూప-రస-గన్ధాః సాశ్రయాః తన్-మాత్రా-కార్యత్వాత్ మాత్రా ఇతి ఉచ్యన్తే। శ్రోత్రాదిభిస్ తేషాం స్పర్శాః శీతోష్ణ-మృదు-పరుషాది-రూప-సుఖ-దుఃఖదా భవన్తి। శీతోష్ణ-శబ్దః ప్రదర్శనార్థః। తాన్ ధైర్యేణ యావద్-యుద్ధాది-శాస్త్రీయ-కర్మ-సమాప్తి తితిక్షస్వ। తే చాగమాపాయిత్వాద్ ధర్యవతాం క్షన్తుం యోగ్యాః। అనిత్యాశ్ చైతే బన్ధ-హేతు-భూత-కర్మ-నాశే సతి, ఆగమాపాయిత్వేనాపి నివర్తన్త ఇత్య్ అర్థః॥౨।౧౪॥

యం హి న వ్యథయన్త్య్ ఏతే పురుషం పురుషర్షభ।

సమ-దుఃఖ-సుఖం ధీరం సోఽమృతత్వాయ కల్పతే॥౧౫॥

తత్-క్షాన్తిః కిమ్ అర్థా। ఇత్య్ అత ఆహ--- యం హి ఇతి। యం పురుషం ధైర్య-యుక్తమ్ అవర్జనీయ-దుఃఖం సుఖవన్ మన్యమానమ్ అమృతత్వ-సాధనతయా స్వ-వర్ణోచితం యుద్ధాది-కర్మ అనభిసంహిత-ఫలం కుర్వాణం తద్-అన్తర్గతాః శస్త్ర-పాతాది-మృదు-క్రూర-స్పర్శా న వ్యథయన్తి స ఏవ అమృతత్వం సాధయతి। న త్వాదృశో దుఃఖాసహిష్ణుర్ ఇత్య్ అర్థః। అత ఆత్మనాం నిత్యత్వాద్ ఏతావద్ అత్ర కర్తవ్యమ్ ఇత్య్ అర్థః॥౨।౧౫॥

నాసతో విద్యతే భావో నాభావో విద్యతే సతః।

ఉభయోర్ అపి దృష్టోఽన్తస్ త్వ్ అనయోస్ తత్త్వదర్శిభిః॥౧౬॥

యత్ త్వ్ ఆత్మనాం నిత్యత్వం దేహానాం స్వాభావికం నాశిత్వం చ శోకానిమిత్తిమ్ ఉక్తం గతాసూన్ అగతాసూంశ్ చ నానుశోచన్తి పణ్డితాః [గీతా ౨।౧౧] ఇతి తద్ ఉపపాదయితుమ్ ఆరభతే। తత్-క్షాన్తిః కిమ్ అర్థా? ఇత్య్ అత ఆహ--- నాసత ఇతి।

అసతో దేహస్య సద్-భావో న విద్యతే। సతశ్ చాత్మనో నాసద్భావః। ఉభయోర్ దేహాత్మనోర్ ఉపలభ్యమానయోః యథోపలబ్ధి తత్త్వ-దర్శిభిర్ అన్తో దృష్టః। నిర్ణయాన్తత్వాన్ నిరూపణస్య నిర్ణయ ఇహ అన్త-శబ్దేనోచ్యతే। దేహస్యాచిద్-వస్తునోఽసత్త్వమ్ ఏవ స్వరూపమ్। ఆత్మనశ్ చేతనస్య సత్త్వమ్ ఏవ స్వరూపమ్ ఇతి నిణయో దృష్ట ఇత్య్ అర్థః।

వినాశ-స్వభావో హ్య్ అసత్త్వమ్। అవినాశ-స్వభావశ్ చ సత్త్వమ్। యథోక్తం భగవతా పరశరేణ తస్మాన్ న విజ్ఞానమ్ ఋతేఽస్తి కిఞ్చిత్ క్వచిత్ కదాచిద్ ద్విజ వస్తు-జాతమ్ [వి।పు। ౨।౧౨।౪౩] సద్-భావ ఏవం భవతో మయోక్తో జ్ఞానం యథా సత్యమ్ అసత్యమ్ అన్యత్ [వి।పు। ౨।౧౨।౪౫]

అత్రాపి అన్తవన్త ఇమే దేహాః [గీతా ౨।౧౮] అవినాశి తు తద్ విద్ధి [గీతా ౨।౧౭] ఇత్య్ ఉచ్యతే। తద్ ఏవ సత్త్వాసత్త్వ-వ్యపదేశ-హేతుః ఇతి గమ్యతే।

అత్ర తు సత్-కార్య-వాదస్యాసఙ్గత్వాన్ న తత్-పరోఽయం శ్లోకః। దేహాత్మ-స్వభావాజ్ఞాన-మోహితస్య తన్-మోహ-శాన్తయే హ్య్ ఉభయోర్ నాశిత్వానాశిత్వ-స్వరూప-స్వభావ-వివేక ఏవ వక్తవ్యః। స ఏవ గతాసూన్ అగతాసూంశ్ చ నానుశోచన్తి [గీతా ౨।౧౧] ఇతి ప్రస్తుతః। స ఏవ చ అవినాశి తు తద్ విద్ధి [గీతా ౨।౧౭] అన్తవన్త ఇమే దేహాః [గీతా ౨।౧౮] ఇత్య్ అనన్తరమ్ ఉపపాద్యతే। అతో యథోక్త ఏవార్థః॥౨।౧౬॥

అవినాశి తు తద్ విద్ధి యేన సర్వమ్ ఇదం తతమ్।

వినాశమ్ అవ్యయస్యాస్య న కశ్చిత్ కర్తుమ్ అర్హతి॥౧౭॥

తద్ ఆత్మ-తత్త్వమ్ అవినాశి ఇతి విద్ధి, యేన ఆత్మ-తత్త్వేన చేతనేన తద్-వ్యతిరిక్తమ్ ఇదమ్ అచేతన-తత్త్వం సర్వం తతం వ్యాప్తమ్। వ్యాపకత్వేన నిరతిశయ-సూక్ష్మత్వాద్ ఆత్మనో వినాశానర్హస్య తద్-వ్యతిరిక్తో న కశ్చిత్ పదార్థో వినాశం కర్తుమ్ అర్హతి, తద్-వ్యాప్యతయా తస్మాత్ స్థూలత్వాత్। నాశకం హి శస్త్ర-జలాగ్ని-వాయ్వ్-ఆదికం నాశ్యం వ్యాప్య శిథిలీకరోతి। ముద్గరాదయోఽపి హి వేగవత్-సంయోగేన వాయుమ్ ఉత్పాద్య తద్-ద్వారేణ నాశయన్తి। అత ఆత్మ-తత్త్వమ్ అవినాశి॥౨।౧౭॥

దేహానాం తు వినాశిత్వమ్ ఏవ స్వభావ ఇత్య్ ఆహ---

అన్తవన్త ఇమే దేహా నిత్యస్యోక్తాః శరీరిణః।

అనాశినోఽప్రమేయస్య తస్మాద్ యుధ్యస్వ భారత॥౧౮॥

య ఏనం వేత్తి హన్తారం యశ్ చైనం మన్యతే హతమ్।

ఉభౌ తౌ న విజానీతో నాయం హన్తి న హన్యతే॥౧౯॥

దిహ ఉపచయే ఇత్య్ ఉపచయ-రూపా ఇమే దేహా అన్తవన్తః వినాశ-స్వభావాః। ఉపచయాత్మాకా హి ఘటాదయోఽన్తవన్తో దృష్టాః। నిత్యస్య శరీరిణః కర్మ-ఫల-భోగార్థతయా భూత-సఙ్ఘాత-రూపా దేహాః పుణ్యః పుణ్యేన [బృ।ఆ।ఉ। ౪।౪।౫] ఇత్య్ ఆది-శాస్త్రైర్ ఉక్తాః కర్మావసాన-వినాశినః।

ఆత్మా త్వ్ అవినాశీ। కుతః। అప్రమేయత్వాత్। న హ్య్ ఆత్మా ప్రమేయతయా ఉపలభ్యతే, అపి తు ప్రమాతృతయా। తథా చ వక్ష్యతే--- ఏతద్ యో వేత్తి తం ప్రాహుః క్షేత్రజ్ఞ ఇతి తద్ విదుః [గీతా ౧౩।౧] ఇతి। న చానేకోపచయాత్మక ఆత్మోపలభ్యతే। సర్వత్ర దేహే అహమ్ ఇదం జానామీతి దేహస్య చాన్యస్య చ ప్రమాతృతయైక-రూపేణోపలబ్ధేః।

న చ దేహాదేర్ ఇవ ప్రదేశ-భేదే ప్రమాతుర్ ఆకారభేద ఉపలభ్యతే। అత ఏక-రూపత్వేన అనుపచయాత్మకత్వాత్ ప్రమాతృత్వాద్ వ్యాపకత్వాచ్ చ ఆత్మా నిత్యః। దేహస్ తు ఉపచయాత్మకత్వాత్ శరీరిణః కర్మ-ఫల-భోగార్థత్వాద్ అనేక-రూపత్వాద్ వ్యాప్యత్వాచ్ చ వినాశీ।

తస్మాద్ దేహస్య వినాశ-స్వభావత్వాద్ ఆత్మనో నిత్య-స్వభావత్వాచ్ చ ఉభావ్ అపి న శోక-స్థానమ్ ఇతి శస్త్ర-పాతాది-పరుష-స్పర్శాద్ అవర్జనీయాన్ స్వగతాన్ అన్య-గతాంశ్ చ ధైర్యేణ సోఢ్వా అమృతత్వ-ప్రాప్తయే అనభిసంహిత-ఫలం యుద్ధాఖ్యం కర్మారభస్వ॥౨।౧౮॥

య ఏనం వేత్తి హన్తారం యశ్ చైనం మన్యతే హతమ్।

ఉభౌ తౌ న విజానీతో నాయం హన్తి న హన్యతే॥౧౯॥

య ఏనమ్ ఉక్త-స్వభావమ్ ఆత్మానం ప్రతిహన్తారం హనన-హేతుం కమ్ అపి మన్యతే। యశ్ చైనం కేనాపి హేతునా హతం మన్యతే। ఉభావ్ తావ్ న విజానీతః। ఉక్తైర్ హేతుభిర్ అస్య నిత్యత్వాద్ ఏవాయం హనన-హేతుర్ న భవతి। అతఏవ చాయమ్ ఆత్మా న హన్యతే। హన్తి-ధాతుర్ అప్య్ ఆత్మ-కర్మకః శరీర్-వియోగ-కరణ-వాచీ। న హింస్యాత్ సర్వా భూతాని, బ్రాహ్మణో న హన్తవ్యః [క।సం। ౮।౨] ఇత్య్ ఆదీని అపి శాస్త్రాణి అవిహిత-శరీర-వియోగ-కరణ-విషయాణి॥౨।౧౯॥

న జాయతే మ్రియతే వా కదాచిన్

నాయం భూత్వా భవితా వా న భూయః।

అజో నిత్యః శాశ్వతోఽయం పురాణో

న హన్యతే హన్యమానే శరీరే॥౨౦॥

ఉక్తైః ఏవ హేతుభిః నిత్యత్వాద్ అపరిణామిత్వాద్ ఆత్మనో జన్మ-మరణాద్యః సర్వ ఏవాచేతన-దేహ-ధర్మా న సన్తి, ఇత్య్ ఉచ్యతే। తత్ర న జాయతే మ్రియత ఇతి వర్తమానతయా సర్వేషు దేహేషు సర్వైః అనుభూయమానే జన్మ-మరణే కదాచిద్ అప్య్ ఆత్మానం న స్పృశతః। నాయం భూత్వా భవతి వా న భూయోఽయం కల్పాన్తే భూత్వా భూయః కల్పాన్తే చ న భవితా ఇతి న। కేషుచిత్ ప్రజాపతి-ప్రభృతి-దేహేష్వ్ ఆగమేనోపలభ్యమానం కల్పాదౌ జననం కల్పాన్తే చ మరణమ్ ఆత్మానం న స్పృశతి ఇత్య్ అర్థః। అతః సర్వ-దేహ-గత ఆత్మా అజః। అతఏవ నిత్యః శాశ్వతః ప్రకృతివద్ విశద-సతత-పరిణామైర్ అపి నాన్వీయతే। అతః పురాణః పురాతనోఽపి నవః। సర్వదాపూర్వవద్ అనుభావ్య ఇత్య్ అర్థః। అతః శరీరే హన్యమానేఽపి న హన్యతేఽయమ్ ఆత్మా॥౨।౨౦॥

వేదావినాశినం నిత్యం య ఏనమ్ అజమ్ అవ్యయమ్।

కథం స పురుషః పార్థ కం ఘాతయతి హన్తి కమ్॥౨౧॥

ఏవమ్ అవినాశిత్వేనాజత్వేన వ్యయానర్హత్వేన చ నిత్యమ్ ఏనమ్ ఆత్మానం యః పురుషో వేద, స పురుషో దేవ-మనుష్య-తిర్యక్-స్థావర-శరీరావస్థితేషు ఆత్మసు కమ్ అప్య్ ఆత్మానం కథం ఘాతయతి। కం వా కథం హన్తి। కథం నాశయతి। కథం వా తత్-ప్రయోజకో భవతీత్య్ అర్థః। ఏతాన్ ఆత్మనో ఘాతయామి హన్మి ఇత్య్ అనుశోచనమ్ ఆత్మ-స్వరూప-యాథాత్మ్యాజ్ఞాన-మూలమ్ ఏవేత్య్ అభిప్రాయః॥౨।౨౧॥

వాసాంసి జీర్ణాని యథా విహాయ

నవాని గృహ్ణాతి నరోఽపరాణి।

తథా శరీరాణి విహాయ జీర్ణాని

అన్యాని సంయాతి నవాని దేహీ॥౨౨॥

యద్యపి నిత్యానామ్ ఆత్మనాం శరీర-విశ్లేష-మాత్రం క్రియతే, తథాపి రమణీయ-భోగ-సాధనేషు శరీరేషు నశ్యత్సు తద్-వియోగ-రూపం శోక-నిమిత్తమ్ అస్త్య్ ఏవ, ఇతి అత ఆహ వాసాంసీతి। ధర్మ-యుద్ధే శరీరం త్యజతాం త్యక్త-శరీరాద్ అధికతర-కల్యాణ-శరీర-గ్రహణం శాస్త్రాద్ అవగమ్యతే ఇతి। జీర్ణాని వాసాంసి విహాయ నవాని కల్యాణాని వాసాంసి గృహ్ణతామ్ ఇవ హర్ష-నిమిత్తమ్ ఏవాత్రోపలభ్యతే॥౨।౨౨॥

నైనం ఛిన్దన్తి శస్త్రాణి నైనం దహతి పావకః।

న చైనం క్లేదయన్త్య్ ఆపో న శోషయతి మారుతః॥౨౩॥

అచ్ఛేద్యోఽయమ్ అదాహ్యోఽయమ్ అక్లేద్యోఽశోష్య ఏవ చ।

నిత్యః సర్వ-గతః స్థాణుర్ అచలోఽయం సనాతనః॥౨౪॥

పునర్ అపి అవినాశి తు తద్ విద్ధి యేన సర్వమ్ ఇదం తతమ్ [గీతా ౨।౧౭] ఇతి పూర్వోక్తమ్ అవినాశిత్వం సుఖ-గ్రహణాయ వ్యజయన్ ద్రఢయతి--- నైనమ్ ఇతి। శస్త్రాగ్న్య్-అమ్బు-వాయవః ఛేదన-దహన-క్లేదన-శోషణాని ఆత్మానం ప్రతి కర్తుం న శక్నువన్తి। సర్వ-గతత్వాద్ ఆత్మనః సర్వ-తత్త్వ-వ్యాపక-స్వభావతయా సర్వేభ్యస్ తత్త్వేభ్యః సూక్ష్మత్వాద్ అస్య తైర్ వ్యాప్త్య్-అనర్హత్వాద్ వ్యాప్య-కర్తవ్యత్వాచ్ చ ఛేదన-దహన-క్లేదన-శోషణానామ్। అత ఆత్మా నిత్యః స్థాణుః అచలోఽయం సనాతనః స్థిర-స్వభావోఽప్రకమ్ప్యః పురాతనశ్ చ॥౨।౨౩-౨౪॥

అవ్యక్తోఽయమ్ అచిన్త్యోఽయమ్ అవికార్యోఽయమ్ ఉచ్యతే।

తస్మాద్ ఏవం విదిత్వైనం నానుశోచితుమ్ అర్హసి॥౨౫॥

ఛేదనాది-యోగ్యాని వస్తూని యైః ప్రమాణైర్ వ్యజ్యన్తే, తైర్ అయమ్ ఆత్మా న వ్యజ్యత ఇత్య్ అవ్యక్తః। అతశ్ ఛేద్యాది-విజాతీయః। అచిన్త్యశ్ చ సర్వ-వస్తు-విజాతీయత్వేన తత్-తత్-స్వభావ-యుక్తతయా చిన్తయితుమ్ అపి నార్హః। అతశ్ చావికార్యః వికారానర్హః। తస్మాద్ ఉక్త-లక్షణమ్ ఏనమ్ ఆత్మానం విదిత్వా తత్-కృతే నానుశోచితుమ్ అర్హసి॥౨।౨౫॥

అథ చైనం నిత్య-జాతం నిత్యం వా మన్యసే మృతమ్।

తథాపి త్వం మహా-బాహో నైవం శోచితుమ్ అర్హసి॥౨౬॥

అథ నిత్య-జాతం నిత్య-మృతం దేహమ్ ఏవైనమ్ ఆత్మానం మనుషే, న దేహాతిరిక్తమ్ ఉక్త-లక్షణం తథాప్య్ ఏవమ్ అతిమాత్రం శోచితుం నార్హసి। పరిణామ-స్వభావస్య దేహస్యోత్పత్తి-వినాశయోర్ అవర్జనీయత్వాత్॥౨।౨౬॥

ఆతస్య హి ధ్రువో మృత్యుర్ ధ్రువం జన్మ మృతస్య చ।

తస్మాద్ అపరిహార్యేఽర్థే న త్వం శోచితుమ్ అర్హసి॥౨౭॥

ఉత్పన్నస్య వినాశో ధ్రువోఽవర్జనీయోపలభ్యతే। తథా వినష్టస్యాపి జన్మావర్జనీయమ్। కథమ్ ఇదమ్ ఉపలభ్యతే వినష్టస్యోత్పత్తిర్ ఇతి। సత ఏవోత్పత్త్య్-ఉపలబ్ధేః, అసతశ్ చానుపలబ్ధేః। ఉత్పత్తి-వినాశాదయః సతో ద్రవ్యస్యావస్థా-విశేషాః। తన్తు-ప్రభృతీని ద్రవ్యాణి సన్త్య్ ఏవ। సత్యమ్। ఉచ్యతే--- రచనా-విశేష-యుక్తాని పటాదీన్య్ ఉచ్యన్తే। అసత్-కార్య-వాదినాప్య్ ఏతావద్ ఏవోపలభ్యతే। న హి తత్ర తన్తు-సంస్థాన-విశేషాతిరేకేణ ద్రవ్యాన్తరం ప్రతీయతే। కారక-వ్యాపార-నామాన్తర-భజన-వ్యవహార-విశేషాణామ్ ఏతావతా ఏవోపపత్తేః, న చ ద్రవ్యాన్తర-కల్పనా యుక్తా। అత ఉత్పత్తి-వినాశాదయః సతో ద్రవ్యస్యావస్థా-విశేషాః।

ఉత్పత్త్య్-ఆఖ్యామ్ అవస్థామ్ ఉపయాతస్య ద్రవ్యస్య తద్-విరోధ్య్-అవస్థాన్తర-ప్రాప్తిర్ వినాశ ఇత్య్ ఉచ్యతే। మృద్-ద్రవ్యస్య పిణ్డత్వ-ఘటత్వ-కపాలత్వ-చూర్ణత్వాదివత్ పరిణామి-ద్రవ్యస్య పరిణామ-పరమ్పరా అవర్జనీయా। తత్ర పూర్వావస్థస్య ద్రవ్యస్యోత్తరావస్థా-ప్రాప్తిర్ వినాశః। సైవ తద్-అవస్థస్య చోత్పత్తిః। ఏవమ్ ఉత్పత్తి-వినాశాఖ్య-పరిణామ-పరమ్పరా పరిణామిత్నో ద్రవ్యస్యాపరిహార్యేతి న తత్ర శోచితుమ్ అర్హసి॥౨।౨౭॥

అవ్యక్తాదీని భూతాని వ్యక్త-మధ్యాని భారత।

అవ్యక్త-నిధనాన్య్ ఏవ తత్ర కా పరిదేవనా॥౨౮॥

సతో ద్రవ్యస్య పూర్వావస్థా-విరోధ్య్-అవస్థాన్తర-ప్రాప్తి-దర్శనేన యోఽపీయాన్ శోకః। సోఽపి మనుష్యాది-భూతేషు న సమ్భవతీత్య్ ఆహ అవ్యక్తాదీనీతి। మనుష్యాది-భూతాని సన్త్య్ ఏవ ద్రవ్యాణ్య్ అనుపలబ్ధ-పూర్వావస్థాన్య్ ఉపలబ్ధ-మనుష్యత్వాది-మధ్యమావస్థాన్య్ అనుపలబ్ధోత్తరావస్థాని స్వేషు స్వభావేషు వర్తన్త ఇతి న తత్ర పరిదేవనా-నిమిత్తిమ్ అస్తి॥౨।౨౮॥

ఆశ్చర్య-వత్ పశ్యతి కశ్చిద్ ఏనమ్

ఆశ్చర్య-వద్ వదతి తథైవ చాన్యః।

ఆశ్చర్య-వచ్ చైనమ్ అన్యః శృణోతి

శ్రుత్వాప్య్ ఏనం వేద న చైవ కశ్చిత్॥౨౯॥

ఏవం శరీరాత్మ-వాదేఽపి నాస్తి శోక-నిమిత్తమ్ ఇత్య్ ఉక్త్వా శరీరాతిరిక్త ఆశ్చర్య-స్వరూప ఆత్మని ద్రష్టా వక్తా శ్రోతా శ్రవణాయత్తాత్మ-నిశ్చయశ్ చ దుర్లభ ఇత్య్ ఆహ--- ఆశ్చర్యవద్ ఇతి। ఏవమ్ ఉక్త-స్వభావం స్వేతర-సమస్త-వస్తు-విసజాతీయతయా ఆశ్చర్యవద్ అవస్థితమ్ అనన్తేషు జన్తుషు మహతా తపసా క్షీణ-పాపోపచిత-పుణ్యః కశ్చిత్ పశ్యతి। తథా-విధః కశ్చిత్ పరస్మై వదతి। ఏవం కశ్చిద్ ఏవ శృణోతి। శ్రుత్వాప్య్ ఏనం యథావద్ అవస్థితం తత్త్వతో న కశ్చిద్ వేద। చ-కారాద్ ద్రష్టృ-వక్తృ-శ్రోతృష్వ్ అపి తత్త్వతో దర్శనం తత్త్వతో వచనం తత్త్వతః శ్రవణం దుర్లభమ్ ఇత్య్ ఉక్తం భవతి॥౨।౨౯॥

దేహీ నిత్యమ్ అవధ్యోఽయం దేహే సర్వస్య భారత।

తస్మాత్ సర్వాణి భూతాని న త్వం శోచితుమ్ అర్హసి॥౩౦॥

సర్వస్య దేవాది-దేహినో దేహే వధ్యమానేఽప్య్ అయం దేహీ నిత్యమ్ అవధ్య ఇతి మన్తవ్యః। తస్మాత్ సర్వాణి దేవాది-స్థావరన్తాని భూతాని విషమాకారాణ్య్ అప్య్ ఉక్తేన స్వభావేన స్వరూపతః సమానాని నిత్యాని చ। దేహ-గతం తు వైషమ్యమ్ అనిత్యత్వం చ। తతో దేవాదీని సర్వాణి భూతాన్య్ ఉద్దిశ్య న శోచితుమ్ అర్హసి న కేవలం భీష్మాదీన్ ప్రతి॥౨।౩౦॥

స్వ-ధర్మమ్ అపి చావేక్ష్య న వికమ్పితుమ్ అర్హసి।

ధర్మ్యాద్ ధి యుద్ధాచ్ ఛ్రేయోఽన్యత్ క్షత్రియస్య న విద్యతే॥౩౧॥

అపి చేదం ప్రారబ్ధం యుద్ధం ప్రాణి-మారణమ్ అపి అగ్నీషోమీయాదివత్ స్వధర్మమ్ అవేక్ష్య న వికమ్పితుమ్ అర్హసి ధర్మ్యాత్ న్యాయతః ప్రవృత్తాత్ యుద్ధాద్ అన్యన్ న హి క్షత్రియస్య శ్రేయో విద్యతే।

శౌర్యం తేజో ధృతి-దాక్ష్యం యుద్ధే చాప్య్ అపలాయనమ్।

దానమ్ ఈశ్వర-భావశ్ చ క్షాత్రం కర్మ స్వభావజమ్॥ [గీతా ౧౮।౪౩] ఇతి హి వక్ష్యతే।

అగ్నీషోమీయాదిషు చ న హింసా పశోః। నిహీన-తరచ్ఛాగాది-దేహ-పరిత్యాగ-పూర్వక-కల్యాణ-దేహ-స్వర్గాది-ప్రాపకత్వ-శ్రుతేః సంజ్ఞపనస్య।

ఇహ చ యుద్ధే మృతానాం కల్యాణతర-దేహాది-ప్రాప్తిర్ ఉక్తా వాసాంసి జీర్ణాని [గీతా ౨।౨౨] ఇత్య్ ఆదినా। అతశ్ చికిత్సక-శల్యాది-కర్మ ఆతురస్యేవాస్య రక్షణమ్ ఏవాగ్నీషోమీయాదిషు సంజ్ఞపనమ్॥౨।౩౧॥

యదృచ్ఛయా చోపపన్నం స్వర్గద్వారమ్ అపావృతమ్।

సుఖినః క్షత్రియాః పార్థ లభన్తే యుద్ధమ్ ఈదృశమ్॥౩౨॥

అయత్నోపనతమ్ ఇదం నిరతిశయ-సుఖోపాయ-భూతం నిర్విఘ్నమ్ ఈదృశం యుద్ధం సుఖినః పుణ్యవన్తః క్షత్రియా లభన్తే॥౨।౩౨॥

అథ చేత్ త్వమ్ ఇమం ధర్మ్యం సఙ్గ్రామం న కరిష్యసి।

తతః స్వ-ధర్మం కీర్తిం చ హిత్వా పాపమ్ అవాప్స్యసి॥౩౩॥

అథ క్షత్రియస్య స్వధర్మ-భూతమ్ ఇమమ్ ఆరబ్ధం సఙ్గ్రామం మోహాద్ అజ్ఞానాత్ న కరిష్యసి చేత్ తతః ప్రారబ్ధస్య-ధర్మస్యాకరణాత్ స్వధర్మ-ఫలం నిరతిశయ-సుఖం విజయేన నిరతిశయాం కీర్తిం చ హిత్వా పాపం నిరతిశయమ్ అవాప్స్యసి॥౨।౩౩॥

అకీర్తిం చాపి భూతాని కథయిష్యన్తి తేఽవ్యయామ్।

సమ్భావితస్య చాకీర్తిర్ మరణాద్ అతిరిచ్యతే॥౩౪॥

న కేవలం నిరతిశయ-సుఖ-కీర్తి-హాని-మాత్రమ్। అపి తు పార్థో యుద్ధే ప్రారబ్ధే పలాయిత ఇత్య్ అవ్యయాం సర్వ-దేశ-కాల-వ్యాపినీమ్ అకీర్తిం చ సమర్థాని అసమర్థాని సర్వాణి భూతాని కథయిష్యన్తి తతః కిమ్ ఇతి చేత్, శౌర్య-వీర్య-పరాక్రమాదిభిః సర్వ-సమ్భావితస్య తద్ ఇవ పర్యాయజా హి అకీర్తిర్ మరణాద్ అతిరిచ్యతే। ఏవం-విధాయా అకీర్తేః మరణమ్ ఏవ తవ శ్రేయ ఇత్య్ అర్థః॥౨।౩౪॥

భయాద్ రణాద్ ఉపరతం మంస్యన్తే త్వాం మహా-రథాః।

యేషాం చ త్వం బహు-మతో భూత్వా యాస్యసి లాఘవమ్॥౩౫॥

బన్ధు-స్నేహాత్ కారుణ్యాచ్ చ యుద్ధాన్ నివృత్తస్య శూరస్య మమాకీర్తిః కథమ్ ఆగామిష్యతిత్య్ అత్రాహ--- భయాద్ ఇతి। యేషాం కర్ణ-దుర్యోధనాదీనాం మహారథానామ్ ఇతః పూర్వం త్వం శూరే వైరీ ఇతి బహుమతో భూత్వా ఇదానీం యుద్ధే సముపస్థితే నివృత్తవ్యాపార్తయా లాఘవం సుగ్రహతాం యాస్యసి। తే మహార్థాః త్వాం భయాద్ యుద్ధాద్ ఉపర్తం మంస్యన్తే। శూరణాం హి విరిణాం శత్రుభయాద్ ఋతే బన్ధుస్నేహాదినా యుద్ధాద్ ఉపర్తిః నోపపద్యతే॥౨।౩౫॥

అవాచ్య-వాదాంశ్ చ బహూన్ వదిష్యన్తి తవాహితాః।

నిన్దన్తస్ తవ సామర్థ్యం తతో దుఃఖతరం ను కిమ్॥౩౬॥

కిం చ--- అవాచ్య ఇతి। శూరాణామ్ అస్మాకం సన్నిధౌ కథమ్ అయం పార్థః క్షణమ్ అపి స్థాతుం శక్నుయాద్ అస్మత్-సన్నిధానాద్ అన్యత్ర హి అస్య సామర్థ్యమ్ ఇతి తవ సామర్థ్యం నిన్దన్తః శూరణామ్ అగ్రే అవాచ్య-వాదన్ చ బహూన్ వదిష్యన్తి తవ శత్రవో ధార్తరష్ట్రాః। తతోఽధికతరం దుఃఖం కిం తవ? ఏవం-విధావాచ్య-శ్రవణాత్ మరణమ్ ఏవ శ్రేయః, ఇతి త్వమ్ ఏవ మన్యసే॥౨।౩౬॥

హతో వా ప్రాప్స్యసి స్వర్గం జిత్వా వా భోక్ష్యసే మహీమ్।

తస్మాద్ ఉత్తిష్ఠ కౌన్తేయ యుద్ధాయ కృత-నిశ్చయః॥౩౭॥

అతః శూరస్యాత్మనా పరేషాం హననమ్ ఆత్మనో వా పరైర్ హననమ్ ఉభయమ్ అపి శ్రేయసే భవతి ఇత్య్ ఆహ--- హతో వా ఇతి। ధర్మ-యుద్ధే పరైర్ హతశ్ చేత్ తత ఏవ పరమ-నిఃశ్రేయసం ప్రాప్స్యసి। పరాన్ వా హత్వా అకణ్టకం రజ్యం భోక్ష్యసే। అనభిసంహిత-ఫలస్య యుద్ధాఖ్యస్య ధర్మస్య పరమ-నిఃశ్రేయసోపాయత్వాత్, తచ్ చ పరమ-నిఃశ్రేయసం ప్రాప్స్యసి। తస్మాద్ యుద్ధాయోద్యోగః పరమ-పురుషార్థ-లక్షణ-మోక్ష-సాధనమ్ ఇతి నిశ్చిత్య తద్-అర్థమ్ ఉత్తిష్ఠ। కున్తీ-పుత్రస్య తవైతద్ ఏవ యుక్తమ్ ఇత్య్ అభిప్రాయః॥౨।౩౭॥

సుఖ-దుఃఖే సమే కృత్వా లాభాలాభౌ జయాజయౌ।

తతో యుద్ధాయ యుజ్యస్వ నైవం పాపమ్ అవాప్స్యసి॥౩౮॥

ముముక్షోర్ యుద్ధానుష్ఠన-ప్రకారమ్ ఆహ--- సుఖ ఇతి। ఏవం దేహాతిరిక్తమ్ అస్పృష్ట-సమస్త-దేహ-స్వభావం నిత్యమ్ ఆత్మానం జ్ఞాత్వా యుద్ధే చావర్జనీయ-శస్త్ర-పాతాది-నిమిత్త-సుఖ-దుఃఖార్థ-లాభాలాభ-జయ-పరజయేషు అవికృత-బుద్ధిః స్వర్గాది-ఫలాభిసన్ధి-రహితః కేవల-కార్య-బుద్ధ్యా యుద్ధమ్ ఆరభస్వ। ఏవం కుర్వాణో న పాపమ్ అవాప్స్యసి పాపం దుఃఖ-రూపం సంసారం నావాప్స్యసి। సంసార-బన్ధాన్ మోక్ష్యసే ఇత్య్ అర్థః॥౨।౩౮॥

ఏషా తేఽభిహితా సాఙ్ఖ్యే బుద్ధిర్ యోగే త్వ్ ఇమాం శృణు।

బుద్ధ్యా యుక్తో యయా పార్థ కర్మ-బన్ధం ప్రహాస్యసి॥౩౯॥

ఏవమ్ ఆత్మ-యాథాత్మ్య-జ్ఞానమ్ ఉపదిశ్య తత్-పూర్వకం మోక్ష-సాధన-భూతం కర్మ-యోగం వక్తుమ్ ఆరభతే--- ఏషా ఇతి। సఙ్ఖ్యా బుద్ధిః। బుద్ధ్యావధారణీయమ్ ఆత్మ-తత్త్వం సాఙ్ఖ్యమ్। జ్ఞాతవ్యే ఆత్మ-తత్త్వే తజ్-జ్ఞానాయ యా బుద్ధిః అభిధేయా న త్వ్ ఏవాహమ్ [గీతా ౨।౧౨] ఇత్య్ ఆరభ్య తస్మాత్ సర్వాణి భూతాని [గీతా ౨।౩౦] ఇత్య్ అన్తేన, సా ఏషా అభిహితా।

ఆత్మ-జ్ఞాన-పూర్వక-మోక్ష-సాధన-భూత-కర్మానుష్ఠానే యో బుద్ధి-యోగో వక్తవ్యః, స ఇహ యోగ-శబ్దేనోచ్యతే। దూరేణ హ్య్ అవరం కర్మ బుద్ధి-యోగాత్ [గీతా ౨।౪౯] ఇతి హి వక్ష్యతే। తత్ర యోగే యా బుద్ధిః వక్తవ్యా తామ్ ఇమామ్ అభిధీయమానాం శృణు, యయా బుద్ధ్యా యుక్తః కర్మ-బన్ధం ప్రహాస్యసి। కర్మణా బన్ధః కర్మ-బన్ధః, సంసార-బన్ధ ఇత్య్ అర్థః॥౨।౩౯॥

నేహాభిక్రమ-నాశోఽస్తి ప్రత్యవాయో న విద్యతే।

స్వల్పమ్ అప్య్ అస్య ధర్మస్య త్రాయతే మహతో భయాత్॥౪౦॥

వక్ష్యమాణ-బుద్ధి-యుక్తస్య కర్మణో మాహాత్మ్యమ్ ఆహ--- నేహ ఇతి। ఇహ కర్మ-యోగే నాభిక్రమ-నాశోఽస్తి। అభిక్రమ ఆరమ్భః। నాశః ఫల-సాధన-భావ-నాశః। ఆరబ్ధస్యాసమాప్తస్య విచ్ఛిన్నస్యాపి న నిష్ఫలత్వమ్। ఆరబ్ధస్య విచ్ఛేదే ప్రత్యవాయోఽపి న విద్యతే। అస్య కర్మ-యోగాఖ్యస్య స్వ-ధర్మస్య స్వల్పాంశోఽపి మహతో భయాత్ సంసార-భయాత్ త్రాయతే। అయమ్ అర్థః--- పార్థ నైవేహ నాముత్ర వినాశస్ తస్య విద్యతే [గీతా ౬।౪౦] ఇత్య్ ఉత్తరత్ర ప్రపఞ్చయిష్యతే। అన్యాని హి లౌకికాని వైదికాని చ సాధనాని విచ్ఛిన్నాని న హి ఫల-ప్రసవాయ భవన్తి ప్రత్యవాయాయ చ భవన్తి॥౨।౪౦॥

వ్యవసాయాత్మికా బుద్ధిర్ ఏకేహ కురు-నన్దన।

బహు-శాఖా హ్య్ అనన్తాశ్ చ బుద్ధయోఽవ్యవసాయినామ్॥౪౧॥

కామ్య-కర్మ-విషయాయా బుద్ధేః మోక్ష-సాధన-భూత-కర్మ-విషయాం బుద్ధిం విశినష్టి--- వ్యవసాయాత్మిక ఇతి। ఇహ శాస్త్రీయే సర్వస్మిన్ కర్మణి వ్యవసాయాత్మికా బుద్ధిర్ ఏకా। ముముక్షుణా అనుష్ఠేయే కర్మణి బుద్ధిర్ వ్యవసాయాత్మికా బుద్ధిః। వ్యవసాయో నిశ్చయః, సా హి బుద్ధిః ఆత్మ-యాథాత్మ్య-నిశ్చయ-పూర్వికా। కామ్య-కర్మ-విషయా తు బుద్ధిర్ అవ్యవసాయాత్మికా। తత్ర హి కామాధికారే దేహాద్ అతిరిక్తాత్మస్తిత్వ-మాత్రమ్ అపేక్షితమ్, నాత్మ-స్వరూప-యాథాత్మ్య-నిశ్చయః। స్వరూప-యాథాత్మ్యానిశ్చయేఽపి స్వర్గాది-ఫలార్థిత్వ-తత్-సాధనానుష్ఠాన-తత్-ఫలానుభవానాం సమ్భవాద్ అవిరోధాచ్ చ। సేయం వ్యవసాయాత్మికా బుద్ధిర్ ఏక-ఫల-సాధన-విషయతయైకా। ఏకస్మై మోక్షాఖ్య-ఫలాయ హి ముముక్షోః సర్వాణి కర్మాణి విధీయన్తే। అతః శాస్త్రార్థస్య ఏకత్వాత్ సర్వ-కర్మ-విషయా బుద్ధిర్ ఏకా ఏవ। యథైక-ఫల-సాధనతయా ఆగ్నేయాదీనాం షణ్ణాం సేతికర్తవ్యతాకానామ్ ఏక-శాస్త్రార్థతయా తద్-విషయా బుద్ధిర్ ఏకా, తద్వద్ ఇత్య్ అర్థః।

అవ్యవసాయినాం తు స్వర్గ-పుత్ర-పశ్వ్-అన్నాది-ఫల-సాధన-కర్మాధికృతానాం బుద్ధయః ఫలానన్త్యాద్ అనన్తాః। తత్రాపి బహు-శాఖాః। ఏకస్మై ఫలాయ చోదితేఽపి దర్శ-పూర్ణమాసాదౌ కర్మణి ఆయుర్ అశాస్తే సుప్రజస్త్వమ్ ఆశాస్తే ఇత్య్ ఆద్య్ అవగతావాన్తర-ఫల-భేదేన బహు-శాఖాత్వం చ విద్యతే। అతోఽవ్యవసాయినాం బుద్ధయోఽనన్తా బహు-శాఖాశ్ చ।

ఏతద్ ఉక్తం భవతి--- నిత్యేషు నైమిత్తికేషు కర్మసు ప్రధాన-ఫలాని అవాన్తర-ఫలాని చ యాని శ్రూయమాణాని తాని సర్వాణి పరిత్యజ్య మోక్షైక-ఫలతయా సర్వాణి కర్మాణి ఏక-శాస్త్రార్థతయా అనుష్ఠేయాని। కామ్యాని చ స్వ-వర్ణాశ్రమోచితాని తత్-తత్-ఫలాని పరిత్యజ్య మోక్ష-ఫల-సాధనతయా నిత్య-నైమిత్తికైర్ ఏకీకృత్య యథా-బలమ్ అనుష్ఠేయానీతి॥౨।౪౧॥

యామ్ ఇమాం పుష్పితాం వాచం ప్రవదన్త్య్ అవిపశ్చితః।

వేద-వాద-రతాః పార్థ నాన్యద్ అస్తీతి వాదినః॥౪౨॥

కామాత్మానః స్వర్గ-పరా జన్మ-కర్మ-ఫల-ప్రదామ్।

క్రియా-విశేష-బహులాం భోగైశ్వర్య-గతిం ప్రతి॥౪౩॥

అథ కామ్య-కర్మాధికృతాన్ నిన్దతి--- యామ్ ఇమామ్ ఇతి। యామ్ ఇమాం పుష్పితాం పుష్ప-మాత్ర-ఫలామ్ ఆపాత-రమణీయాం వాచమ్ అవిపశ్చితోఽల్పజ్ఞా భోగైశ్వర్య-గతిం ప్రతి వర్తమానాం ప్రవదన్తి। వేద-వాద-రతాః వేదేషు యే స్వర్గాది-ఫల-వాదాస్ తేషు సక్తాః, నాన్యద్ అస్తితి వాదినః తత్-సఙ్గాతిరేకేణ స్వర్గాదేర్ అధికం ఫలం నాన్యద్ అస్తి ఇతి వదన్తః। కామాత్మానః కామ-ప్రవణ-మనసః స్వర్గ-పరః స్వర్గ-పరాయణాః స్వర్గాది-ఫలావసానే పునర్-జన్మ-కర్మాఖ్య-ఫల-ప్రదం క్రియా-విశేష-బహులాం తత్త్వ-జ్ఞానర్హితతయా క్రియావిశేషప్రచురం తేషాం భోగైశ్వర్య-గతిం ప్రతి వర్తమానాం యామ్ ఇమాం వాచం యే ప్రవదన్తి ఇతి సమ్బన్ధః॥౨।౪౨-౪౩॥

భోగైశ్వర్య-ప్రసక్తానాం తయాపహృత-చేతసామ్।

వ్యవసాయాత్మికా బుద్ధిః సమాధౌ న విధీయతే॥౪౪॥

తేషాం భోగైశ్వర్య-ప్రసక్తానాం తయా వాచా భోగైశ్వర్య-విషయయా అపహృతాత్మ-జ్ఞానానాం యథోదితా వ్యవసాయాత్మికా బుద్ధిః సమాధౌ మనసి న విధీయతే, నోత్పద్యతే। సమాధీయతేఽస్మిన్ ఆత్మ-జ్ఞానమ్ ఇతి సమాధిర్ మనః। తేషాం మనస్య్ ఆత్మ-యాథాత్మ్య-నిశ్చయ-జ్ఞాన-పూర్వక-మోక్ష-సాధన-భూత-కర్మ-విషయా బుద్ధిః కదాచిద్ అపి నోత్పద్యతే ఇత్య్ అర్థః। అతః కామ్యేషు కర్మసు ముముక్షుణా న సఙ్గః కర్తవ్యః॥౨।౪౪॥

త్రైగుణ్య-విషయా వేదా నిస్త్రైగుణ్యో భవార్జున।

నిర్ద్వన్ద్వో నిత్య-సత్త్వ-స్థో నిర్యోగ-క్షేమ ఆత్మవాన్॥౪౫॥

ఏవమ్ అత్యన్తాల్ప-ఫలాని పునర్-జన్మ-ప్రసవాని కర్మాణి మాతా-పితృ-సహస్రేభ్యోఽపి వత్సలతర్తయా ఆత్మోపజీవనే ప్రవృత్తా వేదః కిమర్థం వదన్తి। కథం వా వేదోదితాని త్యాజ్యతయా ఉచ్యన్తే ఇతి అత్ర ఆహ--- త్రైగుణ్య ఇతి। త్రయో గుణాః త్రిగుణ్యం సత్త్వ-రజస్-తమాంసి। సత్త్వ-రజ్స్-తమః-ప్రచురాః పురుషాః త్రైగుణ్య-శబ్దేనోచ్యన్తే। తద్-విషయా వేదః। తమః-ప్రచురాణాం రజః-ప్రచురాణాం సత్త్వ-ప్రచురాణాం చ వత్సలతరతయైవ హితమ్ అవబోధయన్తి వేదః। యద్య్ ఏషాం స్వ-గుణానుగుణ్యేన స్వర్గాది-సాధనమ్ ఏవ హితం నావబోధయన్తి, తదైవ తే రజస్-తమః-ప్రచురతయా సాత్త్విక-ఫల-మోక్ష-విముఖాః స్వాపేక్షిత-ఫల-సాధనమ్ అజానన్తః కామ-ప్రావణ్య-వివశా అనుపాయేషు ఉపాయ-భ్రాన్త్యా ప్రవిష్టాః ప్రణష్టా భవేయుః।

అతస్ త్రైగుణ్య-విషయా వేదః। త్వం తు నిస్త్రైగుణ్యో భవ। ఇదానీం సత్త్వ-ప్రచురస్ త్వం తద్ ఏవ వర్ధయ। నాన్యోన్య-సఙ్కీర్ణ-గుణ-త్రయ-ప్రచురో భవ। న తత్ ప్రాచుర్యం వర్ధయ ఇత్య్ అర్థః। నిర్ద్వన్ద్వః నిర్గత-సకల-సాంసారిక-స్వభావః। నిత్య-సత్త్వ-స్థః గుణ-ద్వయ-రహిత-నిత్య-ప్రవృద్ధ-సత్త్వ-స్థో భవ। కథమ్ ఇతి చేత్, నిర్యోగ-క్షేమ ఆత్మ-స్వరూప-తత్-ప్రాప్త్య్-ఉపాయ-బహిర్-భూతానామ్ అర్థానాం యోగం ప్రాప్తానాం చ క్షేమం పరిపాలనం పరిత్యజ్య ఆత్మవాన్ భవ। ఆత్మ-స్వరూపాన్వేషణ-పరో భవ। అప్రాప్తస్య ప్రాప్తిర్ యోగః। ప్రాప్తస్య పరిరక్షణం క్షేమః। ఏవం వర్తమానస్య తే రజస్-తమః ప్రచురతా నశ్యతి సత్త్వం చ వర్ధతే॥౨।౪౫॥

యావాన్ అర్థ ఉదపానే సర్వతః సమ్ప్లుతోదకే।

తావాన్ సర్వేషు వేదేషు బ్రాహ్మణస్య విజానతః॥౪౬॥

న చ వేదోదితం సర్వం సర్వస్యోపాదేయమ్। యథా సర్వార్థ-పరికల్పితే సర్వతః సమ్ప్లుతోదకే ఉదపానే పిపాసోర్ యావాన్ అర్థః యావద్ ఏవ ప్రయోజనం పానీయం తావద్ ఏవ తేనోపాదీయతే, న సర్వమ్। ఏవమ్ సర్వేషు వేదేషు బ్రాహ్మణస్య విజానతః వైదికస్య ముముక్షోర్ యద్ ఏవ మోక్ష-సాధనం తద్ ఏవోపాదేయమ్, నాన్యత్॥౨।౪౬॥

కర్మణ్య్ ఏవాధికారస్ తే మా ఫలేషు కదాచన।

మా కర్మ-ఫల-హేతుర్ భూర్ మా తే సఙ్గోఽస్త్వ్ అకర్మణి॥౪౭॥

అతః సత్త్వ-స్థస్య ముముక్షోర్ ఏతావద్ ఏవోపాదేయమ్ ఇత్య్ ఆహ--- కర్మణి ఇతి। నిత్యే నైమిత్తికే కామ్యే చ కేనచిత్ ఫల-విశేషేణ సమ్బన్ధితయా శ్రూయమాణే కర్మణి నిత్య-సత్త్వ-స్థస్య ముముక్షోస్ తే కర్మ-మాత్రే అధికారః। తత్-సమ్బన్ధితయా అవగతేషు ఫలేషు న కదాచిద్ అపి అధికారః। సఫలస్య బన్ధ-రూపత్వాత్ ఫల-రహితస్య కేవలస్య మద్-ఆరాధన-రూపస్య మోక్ష-హేతుత్వాచ్ చ।

మా చ కర్మ-ఫలయోర్ హేతుర్ భూః। త్వయా అనుష్ఠీయమానేఽపి కర్మణి నిత్య-సత్త్వ-స్థస్య ముముక్షోస్ తవాకర్తృత్వమ్ అపి అనుసన్ధేయమ్। ఫలస్యాపి క్షున్-నివృత్త్య్-ఆదేః న త్వం హేతుర్ ఇత్య్ అనుసన్ధేయమ్। తద్ ఉభయం గుణేషు వా సర్వేశ్వరే మయి వా అనుసన్ధేయమ్ ఇత్య్ ఉత్తరత్ర వక్ష్యతే। ఏవమ్ అనుసన్ధాయ కర్మ కురు। అకర్మణి అననుష్ఠానే న యోత్స్యామి ఇతి యత్ త్వయా అభిహితం న తత్ర తే సఙ్గోఽస్తు। ఉక్తేన ప్రకారేణ యుద్ధాది-కర్మణ్య్ ఏవ సఙ్గోఽస్తు ఇత్య్ అర్థః॥౨।౪౭॥

యోగ-స్థః కురు కర్మాణి సఙ్గం త్యక్త్వా ధనఞ్జయ।

సిద్ధ్య్-అసిద్ధ్యోః సమో భూత్వా సమత్వం యోగ ఉచ్యతే॥౪౮॥

ఏతద్ ఏవ స్పష్టీకరోతి--- యోగస్థః ఇతి। రాజ్య-బన్ధు-ప్రభృతిషు సఙ్గం త్యక్త్వా యుద్ధాదీని కర్మాణి యోగస్థః కురు। తద్-అన్తర్భూత-విజయాది-సిద్ధ్య్-అసిద్ధ్యోః సమో భూత్వా కురు। తద్ ఇదం సిద్ధ్య్-అసిద్ధ్యోః సమత్వమ్, యోగస్థ ఇత్య్ అత్ర యోగ-శబ్దేనోచ్యతే। యోగః సిద్ధ్య్-అసిద్ధ్యోః సమత్వ-రూపం చిత్త-సమాధానమ్॥౨।౪౮॥

దూరేణ హ్య్ అవరం కర్మ బుద్ధి-యోగాద్ ధనఞ్జయ।

బుద్ధౌ శరణమ్ అన్విచ్ఛ కృపణాః ఫల-హేతవః॥౪౯॥

కిమ్ అర్థమ్ ఇదమ్ అసకృద్ ఉచ్యతే? ఇత్య్ అత ఆహ--- దూరేణ ఇతి। యోఽయం ప్రధాన-ఫల-త్యాగ-విషయోఽవాన్తర-ఫల-సిద్ధ్య్-అసిద్ధ్యోః సమత్వ-విషయశ్ చ బుద్ధి-యోగః। తద్-యుక్తాత్ కర్మణః ఇతరత్-కర్మ దూరేణావరమ్। మహద్ ఏతద్ ద్వయోర్ ఉత్కర్షాపకర్ష-రూపం వైరూప్యమ్। ఉక్త-బుద్ధి-యోగ-యుక్తం కర్మ నిఖిలం సాంసారికం దుఃఖం వినివర్త్య పరమ-పురుషార్థ-లక్షణం చ మోక్షం ప్రాపయతి। ఇతరద్ అపరిమిత-దుఃఖ-రూపం సంసారమ్ ఇతి అతః కర్మణి క్రియమాణే ఉక్తాయాం బుద్ధౌ శరణమ్ అన్విచ్ఛ। శరణం వాస-స్థానమ్। తస్యామ్ ఏవ బుద్ధౌ వర్తస్వ ఇత్య్ అర్థః। కృపణాః ఫల-హేతవః ఫల-సఙ్గాదినా కర్మ కుర్వాణాః కృపణాః సంసారిణో భవేయుః॥౨।౪౯॥

బుద్ధి-యుక్తో జహాతీహ ఉభే సుకృత-దుష్కృతే।

తస్మాద్ యోగాయ యుజ్యస్వ యోగః కర్మసు కౌశలమ్॥౫౦॥

బుద్ధి-యోగ-యుక్తః తు కర్మ కుర్వాణ ఉభే సుకృత-దుష్కృతే అనాది-కాల-సఞ్చితేఽనన్తే బన్ధ-హేతు-భూతే జహాతి। తస్మాద్ ఉక్తాయ బుద్ధి-యోగాయ యుజ్యస్వ। యోగః కర్మసు కౌశలం కర్మసు క్రియమాణేష్వ్ అయం బుద్ధి-యోగః కౌశలమ్, అతిసామర్థ్యమ్। అతిసామర్థ్య-సాధ్యః ఇత్య్ అర్థః॥౨।౫౦॥

కర్మజం బుద్ధి-యుక్తా హి ఫలం త్యక్త్వా మనీషిణః।

జన్మ-బన్ధ-వినిర్ముక్తాః పదం గచ్ఛన్త్య్ అనామయమ్॥౫౧॥

బుద్ధి-యోగ-యుక్తాః కర్మజం ఫలం త్యక్త్వా కర్మ కుర్వన్తః, తస్మాద్ జన్మ-బన్ధ-వినిర్ముక్తాః అనామయం పదం గచ్ఛన్తి। హి ప్రసిద్ధమ్ ఏతత్ సర్వాసు ఉపనిషత్సు ఇత్య్ అర్థః॥౨।౫౧॥

యదా తే మోహ-కలిలం బుద్ధిర్ వ్యతితరిష్యతి।

తదా గన్తాసి నిర్వేదం శ్రోతవ్యస్య శ్రుతస్య చ॥౫౨॥

ఉక్త-ప్రకారేణ కర్మణి వర్తమానస్య తయా వృత్త్యా నిర్ధూత-కల్మషస్య యే బుద్ధిర్ యదా మోహ-కలిలమ్ అత్యల్ప-ఫల-సఙ్గ-హేతు-భూతం మోహ-రూపం కలుషం వ్యతితరిష్యతి। తదాస్మత్త ఇతః పూర్వం త్యాజ్యతయా శ్రుతస్య ఫలాదేర్ ఇతః పశ్చాత్ శ్రోతవ్యస్య చ కృతే స్వయమ్ ఏవ నిర్వేదం గన్తాసి గమిష్యసి॥౨।౫౨॥

శ్రుతి-విప్రతిపన్నా తే యదా స్థాస్యతి నిశ్చలా।

సమాధావ్ అచలా బుద్ధిస్ తదా యోగమ్ అవాప్స్యసి॥౫౩॥

యోగే త్వ్ ఇమాం శృణు [గీతా ౨।౩౯] ఇత్య్ ఆదినా ఉక్తస్య ఆత్మ-యాథాత్మ్య-జ్ఞాన-పూర్వకస్య బుద్ధి-విశేష-సంస్కృత-కర్మానుష్ఠానస్య లక్షణ-భూతం యోగాఖ్యం ఫలమ్ ఆహ--- శ్రుతి ఇతి। శ్రుతిః శ్రవణమ్। అస్మత్తః శ్రవణేన విశేషతః ప్రతిపన్నా సకలేతర-విసజాతీయ-నిత్య-నిరతిశయ-సూక్ష్మ-తత్త్వ-విషయా స్వయమ్ అచలా ఏక-రూపా బుద్ధిః అసఙ్గ-కర్మానుష్ఠానేన విమలీకృతే మనసి యదా నిశ్చలా స్థాస్యతి తద యోగమ్ ఆత్మావలోకనమ్ అవాప్స్యసి। ఏతద్ ఉక్తం భవతి--- శాస్త్ర-జన్యాత్మ-జ్ఞాన-పూర్వక-కర్మ-యోగః స్థిత-ప్రజ్ఞతాఖ్య-జ్ఞాన-నిష్ఠామ్ ఆపాద్యతి, జ్ఞాన-నిష్ఠా-రూపా స్థిత-ప్రజ్ఞతా తు యోగాఖ్యమ్ ఆత్మావలోకనం సాధయతి ఇతి॥౨।౫౩॥

అర్జున ఉవాచ

స్థిత-ప్రజ్ఞస్య కా భాషా సమాధిస్థస్య కేశవ।

స్థిత-ధీః కిం ప్రభాషేత కిమ్ ఆసీత వ్రజేత కిమ్॥౫౪॥

ఏవమ్ ఉక్తః పార్థో నిఃసఙ్గ-కర్మానుష్ఠాన-రూప-కర్మ-యోగ-సాధ్య-స్థిత-ప్రజ్ఞతయా యోగ-సాధన-భూతాయాః స్వరూపం స్థిత-ప్రజ్ఞస్యానుష్ఠాన-ప్రకారం చ పృచ్ఛతి--- సమాధి-స్థస్య స్థిత-ప్రజ్ఞస్య కా భాషా కో వాచకః శబ్దః। తస్య స్వరూపం కీదృశమ్ ఇత్య్ అర్థః। స్థిత-ప్రజ్ఞః కిం చ భాషణాదికం కరోతి॥౨।౫౪॥

శ్రీ-భగవాన్ ఉవాచ

ప్రజహాతి యదా కామాన్ సర్వాన్ పార్థ మనోగతాన్।

ఆత్మన్య్ ఏవాత్మనా తుష్టః స్థిత-ప్రజ్ఞస్ తదోచ్యతే॥౫౫॥

వృత్తి-విశేష-కథనేన స్వరూపమ్ అప్య్ ఉక్తం భవతి ఇతి వృత్తి-విశేషోచ్యతే ప్రజహాతీతి। ఆత్మన్య్ ఏవాత్మనా మనసా ఆత్మైకావలమ్బనేన తుష్టస్ తేన తోషేణ తద్-వ్యతిరిక్తాన్ సర్వాన్ మనో-గతాన్ కామాన్ యదా ప్రకర్షేణ జహాతి, తదాయం స్థిత-ప్రజ్ఞ ఇత్య్ ఉచ్యతే। జ్ఞాన-నిష్ఠా-కాష్ఠేయమ్॥౨।౫౫॥

దుఃఖేష్వ్ అనుద్విగ్న-మనాః సుఖేషు విగత-స్పృహః।

వీత-రాగ-భయ-క్రోధః స్థితధీర్ మునిర్ ఉచ్యతే॥౫౬॥

అనన్తరం జ్ఞాన-నిష్ఠస్య తతోఽర్వాచీనా అదూర-విప్రకృష్టావస్థోచ్యతే। ప్రియ-విశ్లేషాది దుఃఖ-నిమిత్తేషు ఉపస్థితేషు అనుద్విగ్న-మనాః న దుఃఖీ భవతి, సుఖేషు విగత-స్పృహః ప్రియేషు సన్నిహితేషు అపి నిఃస్పృహః వీత-రాగ-భయ-క్రోధోఽనాగతేషు స్పృహా రగస్ తద్-రహితః। ప్రియ-విశ్లేషాప్రియాగమన-హేతు-దర్శన-నిమిత్తం దుఃఖం భయమ్, తద్-రహితః। ప్రియ-విశ్లేషాప్రియాగమన-హేతు-భూత-చేతనాన్తర్గో దుఃఖ-హేతుః స్వమనో-వికారః క్రోధః, తద్-రహితః। ఏవం-భూతో మునిర్ ఆత్మ-మనన-శీలః స్థిత-ధీర్ ఇత్య్ ఉచ్యతే॥౨।౫౬॥

యః సర్వత్రానభిస్నేహస్ తత్ తత్ ప్రాప్య శుభాశుభమ్।

నాభినన్దతి న ద్వేష్టి తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా॥౫౭॥

తతోఽర్వాచీన-దశా ప్రోచ్యతే--- య ఇతి। యః సర్వత్ర ప్రియేష్వ్ అనభిస్నేహ ఉదాసీనః ప్రియ-సంశ్లేష-విశ్లేష-రూపం శుభాశుభం ప్రాప్యాభినన్దన్-ద్వేష-రహితః। సోఽపి స్థిత-ప్రజ్ఞః॥౨।౫౭॥

యదా సంహరతే చాయం కూర్మోఽఙ్గానీవ సర్వశః।

ఇన్ద్రియాణీన్ద్రియార్థేభ్యస్ తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా॥౫౮॥

తతోఽర్వాచీన-దశా ప్రోచ్యతే--- యద్ ఇతి। యదేన్ద్రియాణి ఇన్ద్రియార్థాన్ స్ప్రష్టుమ్ ఉద్యుక్తాని, తదైవ కూర్మోఽఙ్గానీవ ఇన్ద్రియార్థేభ్యః సర్వశః ప్రతిసంహృత్య మన ఆత్మన్య్ ఏవ స్థాపయతి, సోఽపి స్థిత-ప్రజ్ఞః॥౨।౫౮॥

విషయా వినివర్తన్తే నిరాహారస్య దేహినః।

రస-వర్జం రసోఽప్య్ అస్య పరం దృష్ట్వా నివర్తతే॥౫౯॥

ఏవం చతుర్-విధా జ్ఞాన-నిష్ఠా పూర్వ-పూర్వోత్తరోత్తర-నిష్పాద్యేతి ప్రతిపాదితమ్। ఇదానీం జ్ఞాన-నిష్ఠాయా దుష్ప్రాపతాం తత్-ప్రాప్త్య్-ఉపాయం చాహ--- విషయా ఇతి। ఇన్ద్రియాణామ్ ఆహారా విషయాః। నిరాహారస్య విషయేభ్యః ప్రత్యాహృతేన్ద్రియస్య దేహినో విషయాః వినివర్తమానా రస-వర్జం వినివర్తన్తే। రసో రగః, విషయ-రాగో న నివర్తతే ఇత్య్ అర్థః। రాగోఽప్య్ ఆత్మ-స్వరూపం విషయేభ్యః పరం సుఖతరం దృష్ట్వా వినివర్తతే॥౨।౫౯॥

యతతో హ్య్ అపి కౌన్తేయ పురుషస్య విపశ్చితః।

ఇన్ద్రియాణి ప్రమాథీని హరన్తి ప్రసభం మనః॥౬౦॥

ఆత్మ-దర్శనేన వినా విషయ-రాగో న నివర్తతే, అనివృత్తే విషయ-రాగే విపశ్చితో యతమానస్యాపి పురుషస్య ఇన్ద్రియాణి ప్రమాథీని బలవన్తి మనః ప్రసహ్య హరన్తి। ఏవమ్ ఇన్ద్రియ-జయ ఆత్మ-దర్శనాధీన ఆత్మ-దర్శనమ్ ఇన్ద్రియ-జయాధీనమ్ ఇతి జ్ఞాన-నిష్ఠా దుష్ప్రాపా॥౨।౬౦॥

తాని సర్వాణి సంయమ్య యుక్త ఆసీత మత్-పరః।

వశే హి యస్యేన్ద్రియాణి తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా॥౬౧॥

అస్య సర్వస్య దోషస్య పరిజిహీర్షయా విషయానురాగ-యుక్తతయా దుర్జయాని ఇన్ద్రియాణి సంయమ్య చేతసః శుభాశ్రయ-భూతే మయి మనోఽవస్థాప్య సమాహిత ఆసీత। మనసి మద్-విషయే సతి నిర్దగ్ధాశేష-కల్మషతయా నిర్మలీకృతం విషయానురాగ-రహితం మన ఇన్ద్రియాణి స్వ-వశాని కరోతి। తతో వశ్యేన్ద్రియం మన ఆత్మ-దర్శనాయ ప్రభవతి। ఉక్తం చ---

తద్ ఆహ--- వశే హి యస్యేన్ద్రియాణి తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా ఇతి॥౨।౬౧॥

ధ్యాయతో విషయాన్ పుంసః సఙ్గస్ తేషూపజాయతే।

సఙ్గాత్ సఞ్జాయతే కామః కామాత్ క్రోధోఽభిజాయతే॥౬౨॥

క్రోధాద్ భవతి సంమోహః సంమోహాత్ స్మృతి-విభ్రమః।

స్మృతి-భ్రంశాద్ బుద్ధి-నాశో బుద్ధి-నాశాత్ ప్రణశ్యతి॥౬౩॥

ఏవం మయ్య్ అనివేశ్య మనః స్వ-యత్న-గౌరవేణ ఇన్ద్రియ-జయే ప్రవృత్తో వినష్టో భవతీత్య్ ఆహ--- ధ్యాయత ఇతి। అనిరస్త-విషయానురాగస్య హి మయి అనివేశిత-మనస ఇన్ద్రియాణి సంయమ్యావస్థితస్యాపి అనాది-పాప-వాసనయా విషయ-ధ్యానమ్ అవర్జనీయం స్యాత్। ధ్యాయతో విషయాన్ పుంసః పునర్ అపి సఙ్గోఽతిప్రవృద్ధో జాయతే। సఙ్గాత్ సఞ్జాయతే కామః। కామో నామ సఙ్గస్య విపాక-దశా। పురుషో యాం దశామ్ ఆపన్నో విషయాన్ అభుక్త్వా స్థాతుం న శక్నోతి స కామః। కామాత్ క్రోధోఽభిజాయతే। కామే వర్తమానే విషయే చాసన్నిహితే సన్నిహితాన్ పురుషాన్ ప్రతి ఏభిః అస్మద్-ఇష్టం విహితమ్ ఇతి క్రోధో భవతి।

క్రోధాద్ భవతి సంమోహః। సంమోహః కృత్యాకృత్య-వివేక-శూన్యతా తయా సర్వం కరోతి। తతశ్ చ ప్రారబ్ధే ఇన్ద్రియ-జయాదికే ప్రయత్నే స్మృతి-ధ్వంశో భవతి। స్మృతి-ధ్వంశాద్ బుద్ధి-నాశః, ఆత్మ-జ్ఞానే యో వ్యవసాయః కృతః, తస్య నాశః స్యాత్। బుద్ధి-నాశాద్ పునర్ అపి సంసారే నిమగ్నో వినష్టో భవతి॥౨।౬౨-౬౩॥

రాగ-ద్వేష-వియుక్తైస్ తు విషయాన్ ఇన్ద్రియైశ్ చరన్।

ఆత్మ-వశ్యైర్ విధేయాత్మా ప్రసాదమ్ అధిగచ్ఛతి॥౬౪॥

ఉక్తేన ప్రకారేణ మయి సర్వేశ్వరే చేతసః శుభాశ్రయ-భూతే న్యస్త-మన నిర్దగ్ధాశేష-కల్మషతయా రాగ-ద్వేష-వియుక్తైః ఆత్మ-వశ్యైః ఇన్ద్రియైర్ విషయాన్ చరన్ విషయాన్ తిరస్కృత్య వర్తమానో విధేయాత్మా విధేయ-మనాః ప్రసాదమ్ అధిగచ్ఛతి। నిర్మలాన్తః-కరణో భవతి ఇత్య్ అర్థః॥౨।౬౪॥

ప్రసాదే సర్వ-దుఃఖానాం హానిర్ అస్యోపజాయతే।

ప్రసన్న-చేతసో హ్య్ ఆశు బుద్ధిః పర్యవతిష్ఠతే॥౬౫॥

అస్య పురుషస్య మనసః ప్రసాదే సతి ప్రకృతి-సంసర్గ-ప్రయుక్త-సర్వ-దుఃఖానాం హానిర్ ఉపజాయతే। ప్రసన్న-చేతస ఆత్మావలోకన-విరోధి-దోష-రహిత-మనసః తదానీమ్ ఏవ హి వివిక్తాత్మ-విషయా బుద్ధిర్ మయి పర్యవతిష్ఠతే। అతో మనః-ప్రసాదే సర్వ-దుఃఖానాం హానిర్ భవతి ఏవ॥౨।౬౫॥

నాస్తి బుద్ధిర్ అయుక్తస్య న చాయుక్తస్య భావనా।

న చాభావయతః శాన్తిర్ అశాన్తస్య కుతః సుఖమ్॥౬౬॥

మయి సన్న్యస్త-మనో-రహితస్య స్వ-యత్నేన ఇన్ద్రియ-దమనే ప్రవృత్తస్య కదాచిద్ అపి వివిక్తాత్మ-విషయా బుద్ధిర్ న సేత్స్యతి। అతఏవ తస్య తద్-భావనా చ న సమ్భవతి। వివిక్తాత్మానమ్ అభావయతో విషయ-స్పృహా-శాన్తిర్ న భవతి। అశాన్తస్య విషయ-స్పృహా-యుక్తస్య కుతో నిత్య-నిరతిశయ-సుఖ-ప్రాప్తిః॥౨।౬౬॥

ఇన్ద్రియాణాం హి చరతాం యన్ మనోఽనువిధీయతే।

తద్ అస్య హరతి ప్రజ్ఞాం వాయుర్ నావమ్ ఇవామ్భసి॥౬౭॥

పునర్ అప్య్ ఉక్తేన ప్రకారేణ ఇన్ద్రియనియమనమ్ అకౌర్వతోఽనర్థమ్ ఆహ--- ఇన్ద్రియాణామ్ ఇతి। ఇన్ద్రియాణాం విషయేషు చరతాం వర్తమానానాం వర్తనమ్ అను యన్ మనోఽనువిధీయతే పురుషేణానువర్త్యతే తన్ మనోఽస్య వివిక్తాత్మ-ప్రవణాం ప్రజ్ఞాం హరతి విషయ-ప్రవణతాం కరోతీత్య్ అర్థః। యథామ్భసి నీయమానాం నావం ప్రతికూలో వాయుః ప్రసహ్య హరతి॥౨।౬౭॥

తస్మాద్ యస్య మహా-బాహో నిగృహీతాని సర్వశః।

ఇన్ద్రియాణీన్ద్రియార్థేభ్యస్ తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా॥౬౮॥

తస్మాద్ ఉక్తేన ప్రకారేణ శుభాశ్రయే మయి నివిష్ట-మనసో యస్య ఇన్ద్రియాణి ఇన్ద్రియార్థేభ్యః సర్వశో నిగృహీతాని తస్యైవాత్మని ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా భవతి॥౨।౬౮॥

యా నిశా సర్వ-భూతానాం తస్యాం జాగర్తి సంయమీ।

యస్యాం జాగ్రతి భూతాని సా నిశా పశ్యతో మునేః॥౬౯॥

ఏవం నియతేన్ద్రియస్య ప్రసన్న-మనసః సిద్ధిమ్ ఆహ--- యా నిశా ఇతి। యా ఆత్మ-విషయా బుద్ధిః సర్వ-భూతానాం నిశా। నిశేవాప్రకాశా। తస్యామ్ ఆత్మ-విషయాయాం బుద్ధావ్ ఇన్ద్రియ-సంయమీ ప్రసన్న-మనా జాగర్తి। ఆత్మానమ్ అవలోకయన్న్ ఆస్త ఇత్య్ అర్థః। యస్యాం శబ్దాది-విషయాయాం బుద్ధౌ సర్వాణి భూతాని జాగ్రతి ప్రబుద్ధాని భవన్తి। సా శబ్దాది-విషయా బుద్ధిర్ ఆత్మానం పశ్యతో మునేర్ నిశేవాప్రకాశా భవతి॥౨।౬౯॥

ఆపూర్యమాణమ్ అచల-ప్రతిష్ఠం

సముద్రమ్ ఆపః ప్రవిశన్తి యద్వత్।

తద్వత్ కామా యం ప్రవిశన్తి సర్వే

స శాన్తిమ్ ఆప్నోతి న కామ-కామీ॥౭౦॥

యథా ఆత్మనా ఏవ ఆపూర్యమాణమ్ ఏక-రూపం సముద్రం నాదేయా ఆపః ప్రవిశన్తి, ఆసామ్ అపాం ప్రవేశే అపి అప్రవేశే వా సముద్రో న కఞ్చన విశేషమ్ ఆపద్యతే। ఏవం సర్వే కామాః శబ్దాదయో విషయా యం సంయమినం ప్రవిశన్తి। ఇన్ద్రియ-గోచరతాం యాన్తి స శాన్తిమ్ ఆప్నోతి। శబ్దదిషు ఇన్ద్రియ-గోచరతామ్ ఆపన్నేష్వ్ అనాపన్నేషు చ స్వాత్మావలోకన-తృప్త్యా ఏవ యో న వికారమ్ ఆప్నోతి స ఏవ శాన్తిమ్ ఆప్నోతి ఇత్య్ అర్థః। న కామ-కామీ, యః శబ్దాదిభిర్ విక్రియతే స కదాచిద్ అపి న శాన్తిమ్ ఆప్నోతి॥౨।౭౦॥

విహాయ కామాన్ యః సర్వాన్ పుమాంశ్ చరతి నిఃస్పృహః।

నిర్మమో నిరహఙ్కారః స శాన్తిమ్ అధిగచ్ఛతి॥౭౧॥

కామ్యన్త ఇతి కామాః శబ్దదయో విషయాః। యః పుమాన్ శబ్దదీన్ సర్వాన్ విషయాన్ విహాయ తత్ర నిఃస్పృహః మమతా-రహితశ్ చానాత్మని దేహే ఆత్మాభిమాన-రహితశ్ చరతి, స ఆత్మానం దృష్ట్వా శాన్తిమ్ అధిగచ్ఛతి॥౨।౭౧॥

ఏషా బ్రాహ్మీ స్థితిః పార్థ నైనాం ప్రాప్య విముహ్యతి।

స్థిత్వాస్యామ్ అన్త-కాలేఽపి బ్రహ్మ-నిర్వాణమ్ ఋచ్ఛతి॥౭౨॥

ఏషా నిత్యాత్మ-జ్ఞాన-పూర్వికా అసఙ్గ-కర్మణి స్థితిః స్థిత-ధీ-లక్షణా బ్రాహ్మీ బ్రహ్మ-ప్రాపికా, ఈదృశీం కర్మణి స్థితిం ప్రాప్య న విముహ్యతి న పునః సంసారమ్ ఆప్నోతి। అస్యాం స్థిత్యామ్ అన్తిమేఽపి వయసి స్థిత్వా బ్రహ్మ-నిర్వాణమ్ ఋచ్ఛతి నిర్వాణమ్ అయం బ్రహ్మ గచ్ఛతి, సుఖైకతానమ్ ఆత్మానమ్ ఆప్నోతి ఇత్య్ అర్థః।

ఏవమ్ ఆత్మ-యాథాత్మ్యం యుద్ధాఖ్యస్య చ కర్మణస్ తత్-ప్రాప్తి-సాధనతామ్ అజానతః శరీరాత్మ-జ్ఞానేన మోహితస్య తేన చ మోహేన యుద్ధాత్ నివృత్తస్య తన్-మోహ-శాన్తయే నిత్యాత్మ-విషయా యా సాఙ్ఖ్య-బుద్ధిః, తత్-పూర్వికా చాసఙ్గ-కర్మానుష్ఠాన-రూప-కర్మ-యోగ-విషయా బుద్ధిః స్థిత-ప్రజ్ఞతా-యోగ-సాధన-భూతా ద్వితీయేఽధ్యాయే ప్రోక్తా। తద్ ఉక్తమ్---

నిత్యాత్మా-సఙ్గక-మోహాగోచర సాఙ్ఖ్య-యోగ-ధీః।

ద్వితీయే స్థిత-ధీలక్ష్యా ప్రోక్తా తన్-మోహ-శాన్తయే॥ [గీతార్థ-సఙ్గ్రహే ౬] ఇతి॥౨।౭౨॥

ఇతి శ్రీమద్-రామానుజాచార్య-విరచితే గీతా-భాష్యే ద్వితీయోఽధ్యాయః॥౨॥