atha karma yo:go: na:ma thruthi:yo:'dhya:yah

तद् एवं मुमुक्षुभिः परम-प्राप्यतया वेदान्तोदित-निरस्त-निखिलाविद्यादि-दोष-गन्धानवधिकातिशयासङ्ख्येय-कल्याण-गुण-गण-पर-ब्रह्म-पुरुषोत्तम-प्राप्त्य्-उपाय-भूत-वेदनोपासन-ध्यानादि-शब्द-वाच्य-तद्-ऐकान्तिकात्यन्तिक-भक्ति-योगं वक्तुं तद्-अङ्ग-भूतं य आत्मापहृत-पाप्मा [छा।उ। ८।७।१] इत्य् आदि-प्रजापति-वाक्योदितं प्राप्तुर् आत्मनो याथात्म्य-दर्शनं तन्-नित्यता-ज्ञान-पूर्वकासङ्ग-कर्म-निष्पाद्य-ज्ञान-योग-साध्यम् उक्तम्।

प्रजापति-वाक्ये हि दहर-वाक्योदित-पर-विद्याशेषतया प्राप्तुर् आत्मनः स्वरूप-दर्शनं यस् तम् आत्मानम् अनुविद्य विजानाति [छा।उ। ८।१२।६] इत्य् उक्त्वा जागरित-स्वप्न-सुषुप्त्य्-अतीतं प्रत्यग्-आत्म-स्वरूपम् अशरीरं प्रतिपाद्य एवम् एवैष सम्प्रसादोऽस्याच् छरीरात् समुत्थाय परं ज्योतिर् उपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते [छा।उ। ८।१२।३] इति दहर-विद्या-फलेनोपसंहृतम्।

अन्यत्रापि अध्यात्म-योगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्ष-शोकौ जहाति [क।उ। १।२।१२] इत्य् एवम् आदिषु देवं मत्वेति विधीयमान-पर-विद्याङ्गतया अध्यात्म-योगाधिगमेन इति प्रत्यग्-आत्म-ज्ञानम् अपि विधाय न जायते म्रियते वा विपश्चित् [क।उ। १।२।१८] इत्य् आदिना प्रत्यग्-आत्म-स्वरूपं विशोध्य अणोर् अणीयान् इत्य् आरभ्य महान्तं विभुम् आत्मानं मत्वा धीरो न शोचति [क।उ। १।२।२०-२१],

पर-स्वरूपं तद्-उपासनम् उपासनस्य च भक्ति-रूपतां प्रतिपाद्य---

विज्ञान-सारथिर् यस् तु मनः-प्रग्रहवान् नरः।

सोऽध्वनः परम् आप्नोति तद् विष्णोः परमं पदम्॥ [क।उ। १।३।९]

इति पर-विद्या-फलेनोपसंहृतम्। अतः परम् अध्याय-चतुष्टयेनेदम् एव प्राप्तुः प्रत्य-आत्मनो दर्शनं स-साधनं प्रपञ्चयति---

अर्जुन उवाच

ज्यायसी चेत् कर्मणस् ते मता बुद्धिर् जनार्दन।

तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव॥१॥

यदि कर्मणो बुद्धिर् एव ज्यायसी इति ते मता, किम् अर्थं तर्हि घोरे कर्मणि मां नियोजयसि? एतद् उक्तं भवति--- ज्ञान-निष्ठा एव आत्मावलोकन-साधनम्। कर्म-निष्ठा तु तस्याः निष्पादिका, आत्मावलोकन-साधन-भूता च ज्ञान-निष्ठा सकलेन्द्रिय-मनसां शब्दादि-विषय-व्यापारोपरति-निष्पाद्या इत्य् अभिहिता। इन्द्रिय-व्यापारोपरति-निष्पाद्यम् आत्मावलोकनं चेद् सिषाधयिषितम्, सकलकर्मनिवृत्तिपूर्वकज्ञान-निष्ठायाम् एव अहं नियोजयितव्यः। किम् अर्थं घोरे कर्मणि सर्वेन्द्रिय-व्यापार-रूपे आत्मावलोकन-विरोधिनि कर्मणि मां नियोजयसि इति॥३।१॥

व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे।

तद् एकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहम् आप्नुयाम्॥२॥

अतो व्यामिश्र-वाक्येन मां मोहयसि इव इति मे प्रतिभाति। तथा हि आत्मावलोकन-साधन-भूतायाः सर्वेन्द्रिय-व्यापारोपरति-रूपाया ज्ञान-निष्ठायाः तद्-विपर्यय-रूपं कर्म साधनं तद् एव कुरु इति वाक्यं विरुद्धं व्यामिश्रम् एव। तस्माद् एकम् अमिश्र-रूपं वाक्यं वद। येन वाक्येन अहम् अनुष्ठेय-रूपं निश्चित्य आत्मनः श्रेयः प्राप्नुयाम्॥३।२॥

श्री-भगवान् उवाच

लोकेऽस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ।

ज्ञान-योगेन साङ्ख्यानां कर्म-योगेन योगिनाम्॥३॥

पूर्वोक्तं च सम्यग् अवधृतं त्वया। पुरा ह्य् अस्मिन् लोके विचित्राधिकारि-सम्पूर्णे द्विविधा निष्ठा ज्ञान-कर्म-विषया यथाधिकारम् असङ्कीर्णा एव मया उक्ता। न हि सर्वो लौकिकः पुरुषः सञ्जात-मोक्षाभिलाषः तदानीम् एव ज्ञान-योगाधिकारे प्रभवति, अपि तु अनभिसंहित-फलेन केवल-परम-पुरुषाराधन-रूपेण अनुष्ठितेन कर्मणा विध्वस्त-मनो-मलोऽव्याकुलेन्द्रियो ज्ञान-निष्ठायाम् अधिकरोति---

इति परम-पुरुषाराधनैकवेषता कर्मणां वक्ष्यते। इहापि कर्मण्य् एवाधिकारस् ते [गीता २।४७] इत्य् आदिना अनभिसंहित-फलं कर्म अनुष्ठेयं विधाय तेन विषय-व्याकुलता-रूप-मोहाद् उत्तीर्णबुद्धेः प्रजहाति यदा कामान् [गीता २।५५] इत्य् आदिना ज्ञान-योग उदितः। अतः साङ्ख्यानाम् एव ज्ञान-योगेन स्थितिः उक्ता, योगिनां तु कर्म-योगेन। सङ्ख्या बुद्धिः, तद्-युक्ताः साङ्ख्याः। आत्मैक-विषयया बुद्ध्या युक्ताः साङ्ख्याः। अतद्-अर्हाः कर्म-योगाधिकारिणो योगिनः। विषय-व्याकुल-बुद्धि-युक्तानां कर्म-योगे अधिकारः, अव्याकुल-बुद्धीनां तु ज्ञान-योगे अधिकार उक्तः, सति न किञ्चिद् इह विरुद्धम्, नापि व्यामिश्रम् अभिहितम्॥३।३॥

सर्वस्य लौकिकस्य पुरुषस्य मोक्षेच्छायां सञ्जातायां सहसा एव ज्ञान-योगो दुष्कर इत्य् आह---

न कर्मणाम् अनारम्भान् नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते।

न च सन्न्यसनाद् एव सिद्धिं समधिगच्छति॥४॥

न शास्त्रीयाणां कर्मणाम् अनारम्भाद् एव पुरुषः नैष्कर्म्यं ज्ञान-निष्ठाम् आप्नोति। सर्वेन्द्रिय-व्यापाराख्य-कर्मोपरति-पूर्विकां ज्ञान-निष्ठां न प्राप्नोति इत्य् अर्थः। न च आरब्धस्य शास्त्रीयस्य कर्मणस् त्यागात्। यतोऽनभिसंहित-फलस्य परम-पुरुषाराधन-विषयस्य कर्मणः सिद्धिः आत्म-निष्ठा स्यात्। आत्म-निष्ठा स्यात्। अतस् तेन विना तां न प्राप्नोति। अनभिसंहित-फलैः कर्मभिर् अनाराधित-गोविन्दैर् अविनष्टानादि-काल-प्रवृत्तानन्त-पाप-सञ्चयैर् अव्याकुलेन्द्रियता-पूर्विका आत्म-निष्ठा दुःसम्पाद्या॥३।४॥

एतद् एव उपपादयति---

न हि कश्चित् क्षणम् अपि जातु तिष्ठत्य् अकर्मकृत्।

कार्यते ह्य् अवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर् गुणैः॥५॥

न ह्य् अस्मिन् लोके वर्तमानः पुरुषः कश्चित् कदाचित् अपि कर्म अकुर्वाणः तिष्ठति। न किञ्चित् करोमीति व्यवसितोऽपि सर्वः पुरुषः प्रकृति-समुद्भवैः सत्त्व-रजस्-तमोभिः प्राक्तन-कर्मानुगुणं प्रवृद्धैर् गुणैः स्वोचितं कर्म प्रत्य् अवशः कार्यते प्रवर्त्यते। अत उक्त-लक्षणेन कर्म-योगेन प्राचीनं पाप-सञ्चयं नाशयित्वा गुणांश् च सत्त्वादीन् वशे कृत्वा निर्मलान्तः-करणेन सम्पाद्यो ज्ञान-योगः॥३।५॥

अन्यथा ज्ञान-योगाय प्रवृत्तोऽपि मिथ्याचारो भवति इति आह---

कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन्।

इन्द्रियार्थान् विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते॥६॥

अविनष्ट-पापतया अजित-बाह्यान्तःकरण आत्म-ज्ञानाय प्रवृत्तो विषय-प्रवणतया आत्मनि विमुखीकृत-मनाः विषयान् एव स्मरन् य आस्ते। अन्यथा सङ्कल्प्य अन्यथा चरति इति स मिथ्याचारः उच्यते। आत्म-ज्ञानाय उद्युक्तो विपरीतो विनष्टो भवति इत्य् अर्थः॥३।६॥

यस् त्व् इन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन।

कर्मेन्द्रियैः कर्म-योगम् असक्तः स विशिष्यते॥७॥

अतः पूर्वाभ्यस्त-विषय-सजातीये शास्त्रीये कर्मणि इन्द्रियाणि आत्मावलोकन-प्रवृत्तेन मनसा नियम्य तैः स्वतएव कर्म-प्रवणैः इन्द्रियैः असङ्ग-पूर्वकं यः कर्म-योगम् आरभते, सोऽसम्भाव्यमान-प्रमादत्वेन ज्ञान-निष्ठाद् अपि पुरुषाद् विशिष्यते॥३।७॥

नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्य् अकर्मणः।

शरीरयात्रापि च ते न प्रसिध्येद् अकर्मणः॥८॥

नियतं व्याप्तं प्रकृति-संसृष्टेन हि व्याप्तं कर्म। प्रकृति-संसृष्टत्वम् अनादि-वासनया। नियतत्वेन सुशकत्वाद् असम्भावित-प्रमादत्वाच् च कर्मणः, कर्मैव कुरु। अकर्मणः ज्ञान-निष्ठाया अपि कर्मैव ज्यायः। नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते [गीता ३।४] इति प्रक्रमात्। अकर्म-शब्देन ज्ञान-निष्ठैवोच्यते। ज्ञान-निष्ठाधिकारिणोऽप्य् अनभ्यस्त-पूर्वतया ह्य् अनियतत्वेन दुःशकत्वात् स-प्रमादत्वाच् च ज्ञान-निष्ठायाः कर्म-निष्ठैव ज्यायसी।

कर्मणि क्रियमाणे चात्म-याथात्म्य-ज्ञानेन आत्मनोऽकर्तृत्वानुसन्धानम् अनन्तरम् एव वक्ष्यते। अत आत्म-ज्ञानस्यापि कर्म-योगान्तर्गतत्वात् सैव ज्यायन् इत्य् अर्थः। कर्मणो ज्ञान-निष्ठाया ज्यायस्त्व-वचनं ज्ञान-निष्ठायाम् अधिकारे सत्य् एवोपपद्यते।

यदि सर्वं कर्म परित्यज्य केवलं ज्ञान-निष्ठायाम् अधिकरोषि, तर्ह्य् अकर्मणस् ते ज्ञान-निष्ठस्य ज्ञान-निष्ठोपकारिणी शरीर-यात्रापि न सेत्स्यति। यावत्-साधन-समाप्ति शरीर-धारणं चावश्यं कार्यम्। न्यायार्जित-धनेन महा-यज्ञादिकं कृत्वा तच्-छिष्टाशनेनैव शरीर-धारणं कार्यम्। आहार-शुद्धौ सत्त्व-शुद्धिः सत्त्व-शुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः [छा।उ। ७।२६।२] इत्य् आदि-श्रुतेः। भुञ्जते ते त्व् अघं पापा ये पचन्त्य् आत्म-कारणात् [गीता ३।१३] इति च वक्ष्यते। अतो ज्ञान-निष्ठस्यापि कर्माकुर्वतो देह-यात्रा न सेत्स्यति। यतो ज्ञान-निष्ठस्यापि ध्रियमाण-शरीरस्य यावत्-साधन-समाप्ति महा-यज्ञादि-नित्य-नैमित्तिकं कर्म अवश्यं कार्यम्। यतश् च कर्म-योगेऽप्य् आत्मनोऽकर्तृत्व-भावनया आत्म-याथात्म्यानुसन्धानम् अन्तर्भूतम्। यतश् च प्रकृति-संसृष्टस्य कर्म-योगः सुशकोऽप्रमादश् च। अतो ज्ञान-निष्ठा-योग्यस्यापि ज्ञान-योगात् कर्म-योगो ज्यायान्। तस्मात् त्वं कर्म-योगम् एव कुर्व् इत्य् अभिप्रायः॥३।८॥

एव तर्हि द्रव्यार्जनादेः कर्मणोऽहङ्कार-ममकारादि-सर्वेन्द्रिय-व्याकुलता-गर्भत्वेनास्य पुरुषस्य कर्म-वासनया बन्धनं भविष्यतीत्य् अत्राह---

यज्ञार्थात् कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्म-बन्धनः।

तद् अर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर॥९॥

यज्ञादि-शास्त्रीय-कर्म-शेष-भूताद् द्रव्यार्जनादेः कर्मणोऽन्यत्रात्मीय-प्रयोजन-शेष-भूते कर्मणि क्रियमाणेऽयं लोकः कर्म-बन्धनो भवति। अतस् त्वं यज्ञाद्य्-अर्थं द्रव्यार्जनादिकं कर्म समाचर। तत्रात्म-प्रयोजन-साधनतया यः सङ्गस् तस्मात् सङ्गात् मुक्तः सन् समाचर। एवं मुक्त-सङ्गेन यज्ञाद्य्-अर्थतया कर्मणि क्रियमाणे यज्ञादिभिः कर्मभिर् आराधितः परम-पुरुषोऽस्य अनादि-काल-प्रवृत्त-कर्म-वासनां समुच्छिद्य अव्याकुलात्मावलोकनं ददातीत्य् अर्थः॥३।९॥

यज्ञ-शिष्टेनैव सर्व-पुरुषार्थ-साधन-निष्ठानां शरीर-धारण-कर्तव्यताम् अयज्ञ-शिष्टेन शरीर-धारणं कुर्वतां दोषं चाह--- पतिं विश्वरस्य आत्मेश्वरम् [तै।ना। ११।३] इत्य् आदि श्रुतेः निरुपाधिकः प्रजापति-शब्दः सर्वेश्वरं विश्व-स्राष्टारं विश्वात्मानं परायणं नारायणम् आह। पुरा सर्ग-काले स भगवान् प्रजापतिः अनादि-काल-प्रवृत्ताचित्-संसर्ग-विवशा उपसंहृत-नाम-रूप-विभागाः स्वस्मिन् प्रलीनाः सकल-पुरुषार्थानर्हाश् चेतनेतर-कल्पाः प्रजाः समीक्ष्य परम-कारुणिकस् तद्-उज्जिजीवविषया स्वाराधन-भूत-यज्ञ-निर्वृत्तये यज्ञैः सह ताः सृष्ट्वैवम् उवाच---

सह-यज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः।

अनेन प्रसविष्यध्वम् एष वोऽस्त्व् इष्ट-काम-धुक्॥१०॥

अनेन यज्ञेन प्रसविष्यध्वम् आत्मनो वृद्धिं कुरुध्वम्। एष वो यज्ञः परम-पुरुषार्थ-लक्षण-मोक्षाख्यस्य कामस्य तद्-अनुगुणानां च कामानां प्रपूरयिता भवतु॥३।१०॥

कथम्।

देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः।

परस्परं भावयन्तः श्रेयः परम् अवाप्स्यथ॥११॥

अनेन देवताराधन-भूतेन देवान् मच्-छरीर-भूतान् मद्-आत्मकान् आराधयत। अहं हि सव-यज्ञानां भोक्ता च प्रभुर् एव च [गीता ९।२४] इति वक्ष्यते। यज्ञेनाराधितास् ते देवा मद्-आत्मकाः स्वाराधनापेक्षितान्न-पानादिकैर् युष्मान् पुष्णन्तु। एवं परस्परं भावयन्तः परं श्रेयो मोक्षाख्यम् अवाप्स्यथ॥३।११॥

इष्टान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञ-भाविताः।

तैर् दत्तान् अप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः॥१२॥

यज्ञ-भाविता यज्ञेनाराधिता मद्-आत्मका देवा इष्टान् भोगान् वो दास्यन्ते परम-पुरुषार्थ-लक्षणं मोक्षं साधयतां ये इष्टा भोगास् तान् पूर्व-पूर्व-यज्ञ-भाविता देवा दास्यन्ते। उत्तरोत्तराराधनापेक्षितान् सर्वान् भोगान् वो दास्यन्तीत्य् अर्थः। स्वाराधनार्थतया तैर् दत्तान् भोगांस् तेभ्योऽप्रदाय यो भुङ्क्ते चोर एव सः। चौर्यं हि नाम अन्यदीये तत्-प्रयोजनायैव परिकॢप्ते वस्तुनि स्वकीयता-बुद्धिं कृत्वा तेन स्वात्म-पोषणम्। अतोऽस्य न परम-पुरुषार्थानर्हता-मात्रम्, अपि तु निरय-गामित्वं च भविष्यतीत्य् अभिप्रायः॥३।१२॥

तद् एव विवृणोति---

यज्ञ-शिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्व-किल्बिषैः।

भुञ्जते ते त्व् अघं पापा ये पचन्त्य् आत्म-कारणात्॥१३॥

इन्द्राद्य्-आत्मनावस्थित-परम-पुरुषाराधनार्थतयैव द्रव्याण्य् उपादाय विपच्य तैर् यथावस्थितं परम-पुरुषम् आराध्य तच्-छिष्टाशनेन ये शरीर-यात्रां कुर्वते, ते त्व् अनादि-कालोपार्जितैः किल्बिषैर् आत्म-याथात्म्यावलोकन-विरोधिभिः सर्वैर् विमुच्यन्ते। ये तु परम-पुरुषेण इन्द्राद्य्-आत्मना स्वाराधनाय दत्तानाम् आत्मार्थतयोपादाय विपच्याश्नन्ति ते पापात्मानोऽघम् एव भुञ्जते। अघ-परिणामित्वाद् अघम् इत्य् उच्यते। आत्मावलोकन-विमुखा नरकायैव पच्यन्ते॥३।१३॥

पुनर् अपि लोक-दृष्ट्या शास्त्र-दृष्ट्या च सर्वस्य यज्ञ-मूलत्वं दर्शयित्वा यज्ञानुवर्तनस्य अवश्य-कार्यताम् अननुवर्तने दोषं चाह---

अन्नाद् भवन्ति भूतानि पर्जन्याद् अन्न-सम्भवः।

यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्म-समुद्भवः॥१४॥

अन्नात् सर्वाणि भूतानि भवन्ति पर्जन्याद् अन्न-सम्भवः इति सर्व-लोक-साक्षिकम्। यज्ञात् पर्जन्यो भवतीति च शास्त्रेणावगम्यते---

यज्ञः च द्रव्यार्जनादि-कर्तृ-पुरुष-व्यापार-रूप-कर्म-समुद्भवः॥३।१४॥

कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षर-समुद्भवम्।

तस्मात् सर्व-गतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम्॥१५॥

कर्म च ब्रह्मोद्भवम्। अत्र च ब्रह्म-शब्द-निर्दिष्टां प्रकृति-परिणाम-रूप-शरीरम्। तस्माद् एतद् ब्रह्म नाम रूपम् अन्नं च जायते [मु।उ। १।१।९] इति ब्रह्म-शब्देन प्रकृतिर् निर्दिष्टा। इहापि मम योनिर् महद् ब्रह्म [गीता १४।३] इति वक्ष्यते। अतः कर्म ब्रह्मोद्भवम् इति प्रकृति-परिणाम-रूप-शरीरोद्भवं कर्म इत्य् उक्तं भवति। ब्रह्माक्षर-समुद्भवम् इत्य् अत्र अक्षर-शब्द-निर्दिष्टो जीवात्मा। अन्न-पानादिना तृप्ताक्षराधिष्ठितं शरीरं कर्मणे प्रभवतीति कर्म-साधन-भूतं शरीरम् अक्षर-समुद्भवम्। तस्मात् सर्व-गतं ब्रह्म सर्वाधिकारि-गतं शरीरं नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितं यज्ञ-मूलम् इत्य् अर्थः॥३।१५॥

एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः।

अघायुर् इन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति॥१६॥

एवं परम-पुरुषेण प्रवर्तितम् इदं चक्रम् अन्नाद् भवन्ति भूतानि इत्य् अत्र भूत-शब्द-निर्दिष्टानि स-जीवानि शरीराणि। पर्जन्याद् अन्नम्, यज्ञात् पर्जन्यः। यज्ञश् च कर्तृ-व्यापारानुरूपात् कर्मणः। कर्म च स-जीवात् शरीरात्, स-जीवं शरीरं च पुनर् अन्नाद् इति अन्योन्य-कार्य-कारण-भावेन चक्रवत् परिवर्तमानम्। इह साधने वर्तमानो यः कर्म-योगाधिकारी ज्ञान-योगाधिकारी वा नानुवर्तयति न प्रवर्तयति, यज्ञ-शिष्टेन देह-धारणम् अकुर्वन् सोऽघायुर् भवति। अघारम्भायैव यस्यायुर् अघ-परिणतं वोभय-रूपं वा सोऽघायुः। अतएव इन्द्रियारामो भवति, नात्मारामः। इन्द्रियाण्य् एवास्योद्यानानि भवन्ति। अयज्ञ-शिष्ट-वर्धित-देह-मनस्त्वेन उद्रिक्त-रजस्-तमस्क आत्मावलोकन-विमुखतया विषय-भोगैक-रतिर् भवति, अतो ज्ञान-योगादौ यतमानोऽपि निष्फल-प्रयत्नतया मोघं पार्थ स जीवति॥३।१६॥

असाधनायत्तात्म-दर्शनस्य मुक्तस्यैव महा-यज्ञादि-वर्णाश्रमोचित-कर्मानारम्भ इत्य् आह---

यस् त्व् आत्म-रतिर् एव स्याद् आत्म-तृप्तश् च मानवः।

आत्मन्य् एव च सन्तुष्टस् तस्य कार्यं न विद्यते॥१७॥

यस् तु ज्ञान-योग-कर्म-योग-साधन-निरपेक्षः स्वत एव आत्म-रतिर् आत्माभिमुख आत्मना एव तृप्तः, न अन्न-पानादिभिर् आत्म-व्यतिरिक्तैः, आत्मन्य् एव च सन्तुष्टाः। न उद्यान-स्राक्-चन्दन-गीत-वादित्र-नृत्यादौ, धारण-पोषण-भोग्यादिकं सर्वम् आत्मैव यस्य तस्य आत्म-दर्शनाय कर्तव्यं न विद्यते। स्वत एव सर्वदा दृष्टात्म-स्वरूपत्वात्॥३।१७॥

नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन।

न चास्य सर्वभूतेषु कश् चिद् अर्थव्यपाश्रयः॥१८॥

अतएव तस्यात्म-दर्शनाय कृतेन तत्-साधनेन नार्थः--- न किञ्चित् प्रयोजनम्, अकृतेन आत्म-दर्शन-साधनेन न कश्चिद् अनर्थः--- असाधनायत्तात्म-दर्शनत्वात्। स्वत एवात्म-व्यतिरिक्त-सकलाचिद्-वस्तु-विमुखस्यास्य सर्वेषु प्रकृति-परिणाम-विशेषेष्व् आकाशादिषु भूतेषु स-कार्येषु न कश्चित् प्रयोजनतया साधनतया वा व्यपाश्रयः, यतः तद्-विमुखीकरणाय साधनारम्भः। स हि मुक्तैव॥३।१८॥

यस्माद् असाधनायत्तात्म-दर्शनस्यैव साधनाप्रवृत्तिः, यस्माच् च साधने प्रवृत्तस्यापि सुशकत्वाद् अप्रमादत्वात् तद्-अन्तर्गतात्मयाथात्म्यानुसन्धानत्वाद् च ज्ञान-योगिनोऽपि देह-यात्रायाः कर्मानुवृत्त्य्-अपेक्षत्वात् च कर्म-योगैव आत्म-दर्शन-निवृत्तौ श्रेयान्---

तस्माद् असक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर।

असक्तो ह्य् आचरन् कर्म परम् आप्नोति पूरुषः॥१९॥

तस्माद् असङ्गपूर्वकं कार्यम् इत्येव सततं यावदात्मप्राप्ति कर्मैव समाचर। असक्तः कार्यम् इति वक्ष्यमाणाकर्तृत्वानुसन्धानपूर्वकं च कर्म अनुचरन् पूरूषः कर्म-योगेनैव परम् आप्नोति आत्मानं प्राप्नोति इत्य् अर्थः॥३।१९॥

कर्मणैव हि संसिद्धिम् आस्थिता जनकादयः।

लोक-सङ्ग्रहम् एवापि सम्पश्यन् कर्तुम् अर्हसि॥२०॥

यतो ज्ञान-योगाधिकारिणोऽपि कर्म-योगैव आत्मदर्श ने श्रेयान्, अत एव हि जनकादयो राजर्वायो ज्ञानिनाम् अग्रेसराः कर्म-योगेनैव संसिद्धिम् आस्थिताः, आत्मानं प्राप्तवन्तः।

एवं प्रथमं मुमुक्षोः ज्ञान-योगानर्हतया कर्म-योगाधिकारिणः कर्म-योगैव कार्यः, इत्युक्त्वा ज्ञान-योगाधिकारिणोऽपि ज्ञान-योगात् कर्म-योगैव श्रेयान् इति सहेतुकम् उक्तम्। इदानीं शिष्टातया व्यपदेश्यस्य सर्वथा कर्म-योगैव कार्य इति उच्यते--- लोकसङ्ग्रहं पश्यन् अपि कर्मैव कर्तुम् अर्हसि॥३।२०॥

यद् यद् आचरति श्रेष्ठस् तत् तद् एवेतरो जनः।

स यत् प्रमाणं कुरुते लोकस् तद् अनुवर्तते॥२१॥

श्रेष्ठः कृत्स्न-शास्त्र-ज्ञातृतया अनुष्ठातृतया च प्रथितो यद् यद् आचरति तत् तद् एव अकृत्स्नविद् जनोऽपि आचरति। अनुष्ठीयमानम् अपि कर्म श्रेष्ठो यत्-प्रमाणं यद्-अङ्ग-युक्तम् अनुतिष्ठति, तद्-अङ्ग-युक्तम् एव अकृत्स्न-विद् लोकोऽपि अनुतिष्ठति। अतो लोक-रक्षार्थं शिष्टातया प्रथितेन श्रेष्ठेन स्व-वर्णाश्रमोचितं कर्म सकलं सर्वदा अनुष्ठेयम्। अन्यथा लोक-नाश-जनितं पापं ज्ञान-योगाद् अप्य् एनं प्रच्यावयेत्॥३।२१॥

न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन।

नानवाप्तम् अवाप्तव्यं वर्तैव च कर्मणि॥२२॥

न मे सर्वेश्वरस्य अवाप्त-समस्त-कामस्य सर्वज्ञस्य सत्य-सङ्कल्पस्य त्रिषु लोकेषु देव-मनुष्यादि-रूपेण स्वच्छन्दतो वर्तमानस्य किञ्चिद् अपि कर्तव्यम् अस्ति, यतोऽनवाप्तं कर्मणावाप्तव्यं न किञ्चिद् अप्य् अस्ति, अथापि लोक-रक्षायै कर्मण्य् एव वर्ते॥३।२२॥

यदि ह्य् अहं न वर्तेयं जातु कर्मण्य् अतन्द्रितः।

मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥२३॥

अह सर्वेश्वरः सत्य-सङ्कल्पः स्व-सङ्कल्प-कृत-जगद्-उदय-विभवलय-लीलः स्वच्छन्दतो जगद्-उपकृतये मर्त्यो जातोऽपि मनुष्येषु शिष्टाजनाग्रेसर-वसुदेव-गृहेऽवतीर्णस् तत्-कुलोचिते कर्मण्य् अतन्द्रितः सर्वदा यदि न वर्तेयम्, मम शिष्टाजनाग्रेसर-वसुदेव-सूनोर् वर्त्म अकृत्स्न-विदः शिष्टाश् च सर्व-प्रकारेणायम् एव धर्म इत्य् अनुवर्तन्ते ते च स्व-कर्तव्याननु-ष्ठानेनाकरणे प्रत्यवायेन चात्मानम् अनुपलभ्य निरय-गामिनो भवेयुः॥३।२३॥

उत्सीदेयुर् इमे लोका न कुर्यां कर्म चेद् अहम्।

सङ्करस्य च कर्ता स्याम् उपहन्याम् इमाः प्रजाः॥२४॥

अहं कुलोचितं कर्म न चेत् कुर्याम् एवम् एव सर्वे शिष्टालोका मद्-आचारायत्त-धर्म-निश्चया अकरणाद् एव उत्सीदेयुः--- नष्टा भवेयुः, शास्त्रीयाचाराणाम् अपालनात् सर्वेषां शिष्टाकुलानां सङ्करस्य च कर्ता स्याम्, अतएव इमाः प्रजा उपहन्याम्। एवम् एव त्वम् अपि शिष्ट-जनाग्रेसर-पाण्डु-तनयो युधिष्ठिरानुजोऽर्जुनः सन् शिष्टतया यदि ज्ञान-निष्ठायाम् अधिकरोषि। ततस् त्वद्-आचारानुवर्तिनोऽकृत्स्न-विदः शिष्टाश् च मुमुक्षवः स्वाधिकारम् अजानन्तः कर्म-निष्ठायाम् अनधिकुर्वन्तो विनश्येयुः। अतो व्यपदेश्येन विदुषा कर्मैव कर्तव्यम्॥३।२४॥

सक्ताः कर्मण्य् अविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत।

कुर्याद् विद्वांस् तथासक्तश् चिकीर्षुर् लोक-सङ्ग्रहम्॥२५॥

अविद्वांस आत्मन्य् अकृत्स्न-विदः कर्मणि सक्ताः कर्मण्य् अवर्जनीय-सम्बन्धाः, आत्मन्य् अकृतस्न-वित्तया तद्-अभ्यास-रूप-ज्ञान-योगेऽनधिकृताः, कर्म-योगाधिकारणिः कर्म-योगम् एव यथात्म-दर्शनाय कुर्वते, तथात्मनि कृत्स्न-वित्तया कर्मण्य् असक्तो ज्ञान-योगाधिकार-योग्योऽपि व्यपदेश्यः शिष्टाः, लोक-रक्षणार्थं स्वाचारेण शिष्ट-लोकानां धर्म-निश्चयं चिकीर्षुः कर्म-योगम् एव कुर्यात्॥३।२५॥

न बुद्धि-भेदं जनयेद् अज्ञानां कर्म-सङ्गिनाम्।

जोषयेत् सर्व-कर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन्॥२६॥

अज्ञानाम् आत्मन्य् अकृत्स्न-वित्तया ज्ञान-योगोपादानाशक्तानां मुमुक्षूणां कर्म-सङ्गिनाम् अनादि-कर्म-वासनया कर्मणि एव नियतत्वेन कर्म-योगाधिकारिणां कर्म-योगाद् अन्यथात्मावलोकनम् अस्तीति न बुद्धि-भेदं जनयेत्। किं तर्हि? आत्मनि कृत्स्न-वित्तया ज्ञान-योग-शक्तोऽपि पूर्वोक्त-रीत्या कर्म-योगैव ज्ञान-योग-निरपेक्ष आत्मावलोकन-साधनम् इति बुद्ध्या युक्तः कर्मैवाचरन् सर्व-कर्मसु अकृत्स्न-विदां प्रीतिं जनयेत्॥३।२६॥

अथ कर्म-योगम् अनुतिष्ठतो विदुषोऽविदुषश् च विशेषं प्रदर्शयन् कर्म-योगापेक्षितम् आत्मनोऽकर्तृत्वानुसन्धान-प्रकारम् उपदिशति---

प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः।

अहङ्कार-विमूढात्मा कर्ताहम् इति मन्यते॥२७॥

प्रकृतेः गुणैः सत्त्वादिभिः स्वानुरूपं क्रियमाणानि कर्माणि प्रत्य् अहङ्कार-विमूढात्मा अहं कर्तेति मन्यते। अहङ्कारेण विमूढ आत्मा यस्यासाव् अहङ्कार-विमूढात्मा। अहङ्कारो नाम अनहम्-अर्थे प्रकृताव् अहम् इति अभिमानः। तेन अज्ञातात्म-स्वरूपो गुण-कर्मस्व् अहं कर्तेति मन्यते इत्य् अर्थः॥३।२७॥

तत्त्ववित् तु महाबाहो गुण-कर्म-विभागयोः।

गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते॥२८॥

गुण-कर्म-विभागयोः सत्त्वादि-गुण-विभागे तत्-तत्-कर्म-विभागे च तत्त्ववित्, गुणाः सत्त्वादयः स्व-गुणेषु स्वेषु कार्येषु वर्तन्ते इति मत्वा गुण-कर्मस्व् अहं कर्तेति न सज्जते॥३।२८॥

प्रकृतेर् गुण-संमूढाः सज्जन्ते गुण-कर्मसु।

तान् अकृत्स्न-विदो मन्दान् कृत्स्नविन् न विचालयेत्॥२९॥

अकृत्स्न-विदस् तु आत्म-दर्शनाय प्रवृत्ताः प्रकृति-संसृष्टतया प्रकृतेः गुणैर् यथावस्थितात्मनि संमूढा गुण-कर्मसु क्रियास्व् एव सज्जन्ते, न तद्-विविक्तात्म-स्वरूपे। अतस् ते ज्ञान-योगाय न प्रभवन्तीति कर्म-योग एव तेषाम् अधिकारः। एवम्भूतान् तान् मन्दान् अकृत्स्न-विदः कृत्स्न-वित् स्वयं ज्ञान-योगावस्थानेन न विचालयेत्। ते किल मन्दाः श्रेष्ठ-जनाचारानुवर्तिनः कर्म-योगाद् उत्थितम् एनं दृष्ट्वा कर्म-योगात् प्रचलित-मनसो भवेयुः। अतः श्रेष्ठः स्वयम् अपि कर्म-योगे तिष्ठन् आत्म-याथात्म्य-ज्ञानेन आत्मनोऽकर्तृत्वम् अनसन्दधानः। कर्म-योग एवात्मावलोकने निरपेक्ष-साधनम् इति दर्शयित्वा तान् अकृत्स्न-विदो मन्दान् जोषयेद् इत्य् अर्थः।

ज्ञान-योगाधिकारिणोऽपि ज्ञान-योगाद् अस्यैव कर्म-योगस्य ज्यायस्त्वं पूर्वम् एवोक्तम्। अतो व्यपदेश्यो लोक-सङ्ग्रहाय कर्मैव कुर्यात्। प्रकृति-विविक्तात्म-स्वभाव-निरूपणेन गुणेषु कर्तृत्वम् आरोप्य कर्मानुष्ठान-प्रकार उक्तः। गुणेषु कर्तृत्वानुसन्धानं चेदम् एवात्मनो न स्वरूप-प्रयुक्तम् इदं कर्तृत्वम्, अपि तु गुण-सम्बन्ध-कृतम् इति प्राप्ताप्राप्त-विवेकेन गुण-कृतम् इत्य् अनुसन्धानम्॥३।२९॥

इदानीम् आत्मनां परम-पुरुष-शरीरतया तन्-नियाम्यत्व-स्वरूप-निरूपणेन भगवति पुरुषोत्तमे सर्वात्म-भूते गुण-कृतं च कर्तृत्वम् आरोप्य कर्म-कर्तव्यतयोच्यते---

मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्याध्यात्म-चेतसा।

निराशीर् निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगत-ज्वरः॥३०॥

मयि सर्वेश्वरे सर्व-भूतान्तरात्म-भूते सर्वाणि कर्माणि अध्यात्म-चेतसा सन्न्यस्य निराशीर् निर्ममश् च विगत-ज्वरो युद्धादिकं सर्वं चोदितं कर्म कुरुष्व। आत्मनि यच् चेतस् तद् अध्यात्म-चेतः, आत्म-स्वरूप-विषयेण श्रुति-शत-सिद्धेन ज्ञानेनेत्य् अर्थः।

अन्तः प्रविष्टाः शास्ता जनानां सर्वात्मा \॥। अन्तः प्रविष्टां कर्तारमेतम् [तै।आ। ३।११] य आत्मनि तिष्ठन्न् आत्मनोऽन्तरो यम् आत्मा न वेद। यस्यात्मा शरीरं य आत्मानम् अन्तरो यमयति स त आत्मान्तर्याम्य् अमृतः [बृ। ५।७ मा।दि।] इत्य् एवम् आद्याः श्रुतयः परम-पुरुष-प्रवर्त्यं तच्-छरीर-भूतम् एनम् आत्मानं परम-पुरुषं च प्रवर्तयितारम् आचक्षते। स्मृतयश् च--- प्रशासितारं सर्वेषाम् [मनु १२।१२२] इत्य् आद्याः। सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टाः [गीता १५।१५],

अतो मच्-छरीरतया मत्-प्रवर्त्यात्म-स्वरूपानुसन्धानेन सर्वाणि कर्माणि मयैव क्रियमाणानीति मयि परम-पुरुषे सन्न्यस्य तानि च केवलं मद्-आराधनानीति कृत्वा तत्-फले निराशीस् तत एव तत्र कर्मणि ममता-रहितो भूत्वा विगत-ज्वरो युद्धादिकं कुरुष्व।

स्वकीयेनात्मना कर्त्रा स्वकीयैश् चोपकरणैः स्वाराधनैक-प्रयोजनाय परम-पुरुषः सर्वेश्वरः सर्व-शेषी स्वयम् एव स्व-कर्माणि कारयति। इत्य् अनुसन्धाय कर्मसु ममता-रहितः प्राचीनेनानादि-काल-प्रवृत्तानन्त-पाप-सचयेन कथम् अहं भविष्यामि इत्य् एवं भूतान्तर्-ज्वर-विनिर्मुक्तः परम-पुरुष एव कर्मभिर् आराधितो बन्धान् मोचयिष्यतीति स्मरन् सुखेन कर्म-योगम् एव कुरुष्वेत्य् अर्थः।

तम् ईश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतम् [श्वे।उ। ३।७], पतिं विश्वस्य [म।ना।उ। ३।१], पतिं पतीनाम् [श्वे।उ। ६।७], इत्य् आदि-श्रुति-सिद्धं हि सर्वेश्वरत्वं सर्व-शेषित्वं च। ईश्वरत्वं नियन्तृत्वम्, शेषित्वं पतित्वम्॥३।३०॥

अयम् एव साक्षाद्-उपनिषत्-सार-भूतोऽर्थ इत्य् आह---

ये मे मतम् इदं नित्यम् अनुतिष्ठन्ति मानवाः।

श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः॥३१॥

ये मानवा आत्म-निष्ठ-शास्त्राधिकारिणोऽयम् एव शास्त्रार्थ इत्य् एतन् मे मतं निश्चित्य तथानुतिष्ठन्ति। ये चाननुतिष्टान्तोऽप्य् अस्मिन् शास्त्रार्थे श्रद्दधाना भवन्ति, ये च अश्रद्दधाना अपि एवं शास्त्रार्थे न सम्भवतीति नाभ्यसूयन्ति। अस्मिन् महा-गुणे शास्त्रार्थे दोष-दर्शिनो न भवन्तीत्य् अर्थः। ते सर्वे बन्ध-हेतुभिर् अनादि-काल-प्रारब्धैः कर्मभिर् मुच्यन्ते। तेऽपि कर्मभिर् इति अपि-शब्दाद् एषां पृथक्-करणम्। इदानीम् अननुतिष्ठन्तोऽपि अस्मिन् शास्त्रार्थे श्रद्दधाना अनभ्यसूयवश् च श्रद्धया चानसूयया च क्षीण-पापा अचिरेणेमम् एव शास्त्रार्थम् अनुष्ठाय मुच्यन्त इत्य् अर्थः॥३।३१॥

भगवद्-अभिमतम् औपनिषदम् अर्थम् अननुतिष्ठताम् अश्रद्दधानानाम् अभ्यसूयतां च दोषम् आह---

ये त्व् एतद् अभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम्।

सर्व-ज्ञान-विमूढांस् तान् विद्धि नष्टान् अचेतसः॥३२॥

ये तु एतत् सर्वम् आत्मवस्तु मच्छरीरतया मदाधारं मच्छेषभूतं मदेकप्रवत्त्र्यम् इति मे मतं न अनुतिष्ठन्ति नैवम् अनुसन्धाय सर्वाणि कर्माणि कुर्वते, ये च न श्रद्दधते, ये च अभ्यसूयन्तो वर्तन्ते, तान् सर्वेषु ज्ञानेषु विशेषेण मूढान् ततएव नष्टाअन् अचेतसो विद्धि। चेतःकार्यं हि वस्तुयाथात्म्यनिश्चयः, तदभावाद् अचेतसः विपरीतज्ञानाः सर्वत्र विमूढाश् च॥३।३२॥

एवं प्रकृति-संसर्गिणस् तद्-गुणोद्रेक-कृतं तच् च कर्तृत्वं परम-पुरुषायत्तम् इति अनुसन्धाय कर्म-योग-योग्येन ज्ञान-योग-योग्येन च कर्म-योगस्य सुशकत्वाद् अप्रमादत्वाद् अन्तर्गतात्म-ज्ञानतया निरपेक्षत्वाद् इतरस्य दुःशकत्वात् सप्रमादत्वात् शरीर-धारणाद्य्-अर्थतया कर्मापेक्षत्वात् कर्म-योग एव कर्तव्यः। व्यपदेश्यस्य तु विशेषतः स एव कर्तव्य इति चोक्तम्। अतः परम् अध्याय-शेषेण ज्ञान-योगस्य दुःशकतया स-प्रमादतोच्यते---

सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर् ज्ञानवान् अपि।

प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति॥३३॥

प्रकृति-विविक्तम् ईदृशम् आत्म-स्वरूपम्, तद् एव सर्वदानुसन्धेयम्, इति च शास्त्राणि प्रतिपादयन्तीति ज्ञानवान् अपि स्वस्याः प्रकृतेः प्राचीन-वासनायाः सदृशं प्राकृत-विषयेष्व् एव चेष्टाते। कुतः। प्रकृतिं यान्ति भूतानि अचित्-संसृष्टा जन्तवोऽनादि-काल-प्रवृत्त-वासनाम् एव यान्ति, तानि वासनानुयायीनि भूतानि शास्त्र-कृतो निग्रहः किं करिष्यति॥।३।३३॥

प्रकृत्य्-अनुयायित्व-प्रकारम् आह---

इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे राग-द्वेषौ व्यवस्थितौ।

तयोर् न वशम् आगच्छेत् तौ ह्य् अस्य परिपन्थिनौ॥३४॥

श्रोत्रदि-ज्ञानेन्द्रियस्यार्थे शब्दादौ वाग्-आदि-कर्मेन्द्रियस्य चार्थे वचनादौ प्राचीन-वासना-जनित-तत्-तद्-अनुबुभूषा-रूपो रागोऽवर्जनीयो व्यवस्थितः। तद्-अनुभवे प्रतिहते चावर्जनीयो द्वेषो व्यवस्थितः। ताव् एवं ज्ञान-योगाय यतमानं नियमित-सर्वेन्द्रियं स्व-वशे कृत्वा प्रसह्य स्व-कार्येषु संयोजयतः। ततश् चायम् आत्म-स्वरूपानुभव-विमुखो विनष्टो भवति। तयोर् न वशम् आगच्छेत्। ज्ञान-योगारम्भेण राग-द्वेष-वशम् आगम्य न विनश्येत्। तौ हि रग-द्वेषौ ह्य् अस्य दुर्जयौ शत्रू आत्म-ज्ञानाभ्यासं वारयतः॥३।३४॥

श्रेयान् स्व-धर्मो विगुणः पर-धर्मात् स्वनुष्ठितात्।

स्व-धर्मे निधनं श्रेयः पर-धर्मो भयावहः॥३५॥

अतः सुशकतया स्वधर्म-भूतः कर्म-योगो विगुणोऽप्य् अप्रमाद-गर्भः प्रकृति-संसृष्टस्य दुःशकतया पर-धर्म-भूताज् ज्ञान-योगात् सगुणाद् अपि किञ्चित् कालम् अनुष्ठितात् स-प्रमादात् श्रेयान्। स्वेनैवोपादातुं योग्यतया स्वधर्म-भूते कर्म-योगे वर्तमानस्य एकस्मिन् जन्मनि अप्राप्त-फलतया निधनम् अपि श्रेयः। अनन्तराय-हततया अनन्तर-जन्मन्य् अप्य् अव्याकुल-कर्म-योगारम्भ-सम्भवात्। प्रकृति-संसृष्टस्य स्वेनैव उपादातुम् अशक्यतया पर-धर्म-भूतो ज्ञान-योगः प्रमाद-गर्भतया भयावहः॥३।३५॥

अर्जुन उवाच

अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः।

अनिच्छन्न् अपि वार्ष्णेय बलाद् इव नियोजितः॥३६॥

अथायं ज्ञान-योगाय प्रवृत्तः पूरुषः स्वयं विषयान् अनुभवितुम् अनिच्छन्न् अपि केन प्रयुक्तो विषयानुभव-रूपं पापं बलान् नियोजित इव चरति॥३।३६॥

श्री-भगवान् उवाच

काम एष क्रोध एष रजो-गुण-समुद्भवः।

महाशनो महा-पाप्मा विद्ध्य् एनम् इह वैरिणम्॥३७॥

अस्योद्भवाभिभव-रूपेण वर्तमान-गुण-मय-प्रकृति-संसृष्टस्य प्रारब्ध-ज्ञान-योगस्य रजो-गुण-समुद्भवः प्राचीन-वासना-जनितः शब्दादि-विषयोऽयं कामो महाशनः शत्रुः। सर्व-विषयेष्व् एनम् आकर्षति। एष एव प्रतिहत-गतिः प्रतिहनन-हेतु-भूत-चेतनान् प्रति क्रोध-रूपेण परिणतो महा-पाप्मा पर-हिंसादिषु प्रवर्तयति। एनं रजो-गुण-समुद्भवं सहजं ज्ञान-योग-विरोधिनं वैरिणं विद्धि॥३।३७॥

धूमेनाव्रियते वह्निर् यथादर्शो मलेन च।

यथोल्बेनावृतो गर्भस् तथा तेनेदम् आवृतम्॥३८॥

यथा धूमेन वह्निर् आव्रियते, यथा चादर्शो मलेन, यथा चोल्बेनावृतो गर्भस् तथा तेन कामेनेदं जन्तु-जातम् आवृतम्॥३।३८॥

आवरण-प्रकारम् आह---

आवृतं ज्ञानम् एतेन ज्ञानिनो नित्य-वैरिणा।

काम-रूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च॥३९॥

अस्य जन्तोर् ज्ञानिनो ज्ञान-स्वभावस्यात्म-विषयं ज्ञानम् एतेन काम-कारेण विषय-व्यामोह-जननेन नित्य-वैरिणावृतं दुष्पूरेण पूर्त्य्-अनर्ह-विषयेणानलेन च पर्याप्ति-रहितेन॥३।३९॥

कैर् उपकरणैर् अयं काम आत्मानम् अधितिष्ठतीत्य् अत्राह---

इन्द्रियाणि मनो बुद्धिर् अस्याधिष्ठानम् उच्यते।

एतैर् विमोहयत्य् एष ज्ञानम् आवृत्य देहिनम्॥४०॥

अधितिष्ठत्य् एभिर् अयं काम आत्मानम् इतीन्द्रियाणि मनो बुद्धिर् अस्याधिष्ठानम्। एतैर् इन्द्रिय-मनो-बुद्धिभिः कामाधिष्ठान-भूतैर् विषय-प्रवणैर् देहिनं प्रकृति-संसृष्टां ज्ञानम् आवृत्य विमोहयति। विविधं मोहयत्य् आत्म-ज्ञान-विमुखं

विषयानुभव-परं करोतीत्य् अर्थः॥४।४०॥

तस्मात् त्वम् इन्द्रियाण्य् आदौ नियम्य भरतर्षभ।

पाप्मानं प्रजहि ह्य् एनं ज्ञान-विज्ञान-नाशनम्॥४१॥

यस्मात् सर्वेन्द्रिय-व्यापारोपरति-रूपे ज्ञान-योगे प्रवृत्तस्यायं काम-रूपः शत्रुर् विषयाभिमुख्य-करणेनात्मनि वैमुख्यं करोति। तस्मात् प्रकृति-संसृष्टतयेन्द्रिय-व्यापार-प्रवणस् त्वम् आदौ मोक्षोपायारम्भ-समय एवेन्द्रिय-व्यापार-रूपे कर्म-योगे इन्द्रियाणि नियम्यैनं ज्ञान-विज्ञान-नाशनम् आत्म-स्वरूप-विषयस्य ज्ञानस्य तद्-विवेक-विषयस्य च नाशनं पाप्मानं काम-रूपं वैरिणं प्रजहि नाशय॥३।४१॥

ज्ञान-विरोधिषु प्रधानम् आह---

इन्द्रियाणि पराण्य् आहुर् इन्द्रियेभ्यः परं मनः।

मनसस् तु परा बुद्धिर् यो बुद्धेः परतस् तु सः॥४२॥

ज्ञान-विरोधे प्रधानानीन्द्रियाण्य् आहुः। यत इन्द्रियेषु विषय-व्यापृतेष्व् आत्मनि ज्ञानं न प्रवर्तते, इन्द्रियेभ्यः परं मनः, इन्द्रियेषूपरतेष्व् अपि मनसि विषय-प्रवणे आत्म-ज्ञानं न सम्भवति। मनसस् तु परा बुद्धिः। मनसि विषयान्तर-विमुखेऽपि विपरीताध्यवसाय-प्रवृत्तायां बुद्धौ नात्म-ज्ञानं प्रवर्तते। सर्वेषु बुद्धि-पर्यन्तेषु उपरतेष्व् अपीच्छा-पर्यायः कामो रजः-समुद्भवो वर्तते चेत्, सैव एतानीन्द्रियादीन्य् अपि स्व-विषयेषु वर्तयित्वात्म-ज्ञानं निरुणद्धि। तद् इदम् उच्यते यो बुद्धेः परतस् तु स इति बुद्धेर् अपि यः परः स काम इत्य् अर्थः॥३।४२॥

एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानम् आत्मना।

जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्॥४३॥

एवं बुद्धेर् अपि परं कामं ज्ञान-विरोधिनं वैरिणं बुद्ध्वात्मानं मन आत्मना बुद्ध्या कर्म-योगेऽवस्थाप्यैनं काम-रूपं दुरासदं शत्रुं जहि नाशयेति॥३।४३॥

इति श्रीमद्-रामानुजाचार्य-विरचिते गीता-भाष्ये तृतीयोऽध्यायः॥३॥

**

తద్ ఏవం ముముక్షుభిః పరమ-ప్రాప్యతయా వేదాన్తోదిత-నిరస్త-నిఖిలావిద్యాది-దోష-గన్ధానవధికాతిశయాసఙ్ఖ్యేయ-కల్యాణ-గుణ-గణ-పర-బ్రహ్మ-పురుషోత్తమ-ప్రాప్త్య్-ఉపాయ-భూత-వేదనోపాసన-ధ్యానాది-శబ్ద-వాచ్య-తద్-ఐకాన్తికాత్యన్తిక-భక్తి-యోగం వక్తుం తద్-అఙ్గ-భూతం య ఆత్మాపహృత-పాప్మా [ఛా।ఉ। ౮।౭।౧] ఇత్య్ ఆది-ప్రజాపతి-వాక్యోదితం ప్రాప్తుర్ ఆత్మనో యాథాత్మ్య-దర్శనం తన్-నిత్యతా-జ్ఞాన-పూర్వకాసఙ్గ-కర్మ-నిష్పాద్య-జ్ఞాన-యోగ-సాధ్యమ్ ఉక్తమ్।

ప్రజాపతి-వాక్యే హి దహర-వాక్యోదిత-పర-విద్యాశేషతయా ప్రాప్తుర్ ఆత్మనః స్వరూప-దర్శనం యస్ తమ్ ఆత్మానమ్ అనువిద్య విజానాతి [ఛా।ఉ। ౮।౧౨।౬] ఇత్య్ ఉక్త్వా జాగరిత-స్వప్న-సుషుప్త్య్-అతీతం ప్రత్యగ్-ఆత్మ-స్వరూపమ్ అశరీరం ప్రతిపాద్య ఏవమ్ ఏవైష సమ్ప్రసాదోఽస్యాచ్ ఛరీరాత్ సముత్థాయ పరం జ్యోతిర్ ఉపసమ్పద్య స్వేన రూపేణాభినిష్పద్యతే [ఛా।ఉ। ౮।౧౨।౩] ఇతి దహర-విద్యా-ఫలేనోపసంహృతమ్।

అన్యత్రాపి అధ్యాత్మ-యోగాధిగమేన దేవం మత్వా ధీరో హర్ష-శోకౌ జహాతి [క।ఉ। ౧।౨।౧౨] ఇత్య్ ఏవమ్ ఆదిషు దేవం మత్వేతి విధీయమాన-పర-విద్యాఙ్గతయా అధ్యాత్మ-యోగాధిగమేన ఇతి ప్రత్యగ్-ఆత్మ-జ్ఞానమ్ అపి విధాయ న జాయతే మ్రియతే వా విపశ్చిత్ [క।ఉ। ౧।౨।౧౮] ఇత్య్ ఆదినా ప్రత్యగ్-ఆత్మ-స్వరూపం విశోధ్య అణోర్ అణీయాన్ ఇత్య్ ఆరభ్య మహాన్తం విభుమ్ ఆత్మానం మత్వా ధీరో న శోచతి [క।ఉ। ౧।౨।౨౦-౨౧],

పర-స్వరూపం తద్-ఉపాసనమ్ ఉపాసనస్య చ భక్తి-రూపతాం ప్రతిపాద్య---

విజ్ఞాన-సారథిర్ యస్ తు మనః-ప్రగ్రహవాన్ నరః।

సోఽధ్వనః పరమ్ ఆప్నోతి తద్ విష్ణోః పరమం పదమ్॥ [క।ఉ। ౧।౩।౯]

ఇతి పర-విద్యా-ఫలేనోపసంహృతమ్। అతః పరమ్ అధ్యాయ-చతుష్టయేనేదమ్ ఏవ ప్రాప్తుః ప్రత్య-ఆత్మనో దర్శనం స-సాధనం ప్రపఞ్చయతి---

అర్జున ఉవాచ

జ్యాయసీ చేత్ కర్మణస్ తే మతా బుద్ధిర్ జనార్దన।

తత్ కిం కర్మణి ఘోరే మాం నియోజయసి కేశవ॥౧॥

యది కర్మణో బుద్ధిర్ ఏవ జ్యాయసీ ఇతి తే మతా, కిమ్ అర్థం తర్హి ఘోరే కర్మణి మాం నియోజయసి? ఏతద్ ఉక్తం భవతి--- జ్ఞాన-నిష్ఠా ఏవ ఆత్మావలోకన-సాధనమ్। కర్మ-నిష్ఠా తు తస్యాః నిష్పాదికా, ఆత్మావలోకన-సాధన-భూతా చ జ్ఞాన-నిష్ఠా సకలేన్ద్రియ-మనసాం శబ్దాది-విషయ-వ్యాపారోపరతి-నిష్పాద్యా ఇత్య్ అభిహితా। ఇన్ద్రియ-వ్యాపారోపరతి-నిష్పాద్యమ్ ఆత్మావలోకనం చేద్ సిషాధయిషితమ్, సకలకర్మనివృత్తిపూర్వకజ్ఞాన-నిష్ఠాయామ్ ఏవ అహం నియోజయితవ్యః। కిమ్ అర్థం ఘోరే కర్మణి సర్వేన్ద్రియ-వ్యాపార-రూపే ఆత్మావలోకన-విరోధిని కర్మణి మాం నియోజయసి ఇతి॥౩।౧॥

వ్యామిశ్రేణేవ వాక్యేన బుద్ధిం మోహయసీవ మే।

తద్ ఏకం వద నిశ్చిత్య యేన శ్రేయోఽహమ్ ఆప్నుయామ్॥౨॥

అతో వ్యామిశ్ర-వాక్యేన మాం మోహయసి ఇవ ఇతి మే ప్రతిభాతి। తథా హి ఆత్మావలోకన-సాధన-భూతాయాః సర్వేన్ద్రియ-వ్యాపారోపరతి-రూపాయా జ్ఞాన-నిష్ఠాయాః తద్-విపర్యయ-రూపం కర్మ సాధనం తద్ ఏవ కురు ఇతి వాక్యం విరుద్ధం వ్యామిశ్రమ్ ఏవ। తస్మాద్ ఏకమ్ అమిశ్ర-రూపం వాక్యం వద। యేన వాక్యేన అహమ్ అనుష్ఠేయ-రూపం నిశ్చిత్య ఆత్మనః శ్రేయః ప్రాప్నుయామ్॥౩।౨॥

శ్రీ-భగవాన్ ఉవాచ

లోకేఽస్మిన్ ద్వివిధా నిష్ఠా పురా ప్రోక్తా మయానఘ।

జ్ఞాన-యోగేన సాఙ్ఖ్యానాం కర్మ-యోగేన యోగినామ్॥౩॥

పూర్వోక్తం చ సమ్యగ్ అవధృతం త్వయా। పురా హ్య్ అస్మిన్ లోకే విచిత్రాధికారి-సమ్పూర్ణే ద్వివిధా నిష్ఠా జ్ఞాన-కర్మ-విషయా యథాధికారమ్ అసఙ్కీర్ణా ఏవ మయా ఉక్తా। న హి సర్వో లౌకికః పురుషః సఞ్జాత-మోక్షాభిలాషః తదానీమ్ ఏవ జ్ఞాన-యోగాధికారే ప్రభవతి, అపి తు అనభిసంహిత-ఫలేన కేవల-పరమ-పురుషారాధన-రూపేణ అనుష్ఠితేన కర్మణా విధ్వస్త-మనో-మలోఽవ్యాకులేన్ద్రియో జ్ఞాన-నిష్ఠాయామ్ అధికరోతి---

ఇతి పరమ-పురుషారాధనైకవేషతా కర్మణాం వక్ష్యతే। ఇహాపి కర్మణ్య్ ఏవాధికారస్ తే [గీతా ౨।౪౭] ఇత్య్ ఆదినా అనభిసంహిత-ఫలం కర్మ అనుష్ఠేయం విధాయ తేన విషయ-వ్యాకులతా-రూప-మోహాద్ ఉత్తీర్ణబుద్ధేః ప్రజహాతి యదా కామాన్ [గీతా ౨।౫౫] ఇత్య్ ఆదినా జ్ఞాన-యోగ ఉదితః। అతః సాఙ్ఖ్యానామ్ ఏవ జ్ఞాన-యోగేన స్థితిః ఉక్తా, యోగినాం తు కర్మ-యోగేన। సఙ్ఖ్యా బుద్ధిః, తద్-యుక్తాః సాఙ్ఖ్యాః। ఆత్మైక-విషయయా బుద్ధ్యా యుక్తాః సాఙ్ఖ్యాః। అతద్-అర్హాః కర్మ-యోగాధికారిణో యోగినః। విషయ-వ్యాకుల-బుద్ధి-యుక్తానాం కర్మ-యోగే అధికారః, అవ్యాకుల-బుద్ధీనాం తు జ్ఞాన-యోగే అధికార ఉక్తః, సతి న కిఞ్చిద్ ఇహ విరుద్ధమ్, నాపి వ్యామిశ్రమ్ అభిహితమ్॥౩।౩॥

సర్వస్య లౌకికస్య పురుషస్య మోక్షేచ్ఛాయాం సఞ్జాతాయాం సహసా ఏవ జ్ఞాన-యోగో దుష్కర ఇత్య్ ఆహ---

న కర్మణామ్ అనారమ్భాన్ నైష్కర్మ్యం పురుషోఽశ్నుతే।

న చ సన్న్యసనాద్ ఏవ సిద్ధిం సమధిగచ్ఛతి॥౪॥

న శాస్త్రీయాణాం కర్మణామ్ అనారమ్భాద్ ఏవ పురుషః నైష్కర్మ్యం జ్ఞాన-నిష్ఠామ్ ఆప్నోతి। సర్వేన్ద్రియ-వ్యాపారాఖ్య-కర్మోపరతి-పూర్వికాం జ్ఞాన-నిష్ఠాం న ప్రాప్నోతి ఇత్య్ అర్థః। న చ ఆరబ్ధస్య శాస్త్రీయస్య కర్మణస్ త్యాగాత్। యతోఽనభిసంహిత-ఫలస్య పరమ-పురుషారాధన-విషయస్య కర్మణః సిద్ధిః ఆత్మ-నిష్ఠా స్యాత్। ఆత్మ-నిష్ఠా స్యాత్। అతస్ తేన వినా తాం న ప్రాప్నోతి। అనభిసంహిత-ఫలైః కర్మభిర్ అనారాధిత-గోవిన్దైర్ అవినష్టానాది-కాల-ప్రవృత్తానన్త-పాప-సఞ్చయైర్ అవ్యాకులేన్ద్రియతా-పూర్వికా ఆత్మ-నిష్ఠా దుఃసమ్పాద్యా॥౩।౪॥

ఏతద్ ఏవ ఉపపాదయతి---

న హి కశ్చిత్ క్షణమ్ అపి జాతు తిష్ఠత్య్ అకర్మకృత్।

కార్యతే హ్య్ అవశః కర్మ సర్వః ప్రకృతిజైర్ గుణైః॥౫॥

న హ్య్ అస్మిన్ లోకే వర్తమానః పురుషః కశ్చిత్ కదాచిత్ అపి కర్మ అకుర్వాణః తిష్ఠతి। న కిఞ్చిత్ కరోమీతి వ్యవసితోఽపి సర్వః పురుషః ప్రకృతి-సముద్భవైః సత్త్వ-రజస్-తమోభిః ప్రాక్తన-కర్మానుగుణం ప్రవృద్ధైర్ గుణైః స్వోచితం కర్మ ప్రత్య్ అవశః కార్యతే ప్రవర్త్యతే। అత ఉక్త-లక్షణేన కర్మ-యోగేన ప్రాచీనం పాప-సఞ్చయం నాశయిత్వా గుణాంశ్ చ సత్త్వాదీన్ వశే కృత్వా నిర్మలాన్తః-కరణేన సమ్పాద్యో జ్ఞాన-యోగః॥౩।౫॥

అన్యథా జ్ఞాన-యోగాయ ప్రవృత్తోఽపి మిథ్యాచారో భవతి ఇతి ఆహ---

కర్మేన్ద్రియాణి సంయమ్య య ఆస్తే మనసా స్మరన్।

ఇన్ద్రియార్థాన్ విమూఢాత్మా మిథ్యాచారః స ఉచ్యతే॥౬॥

అవినష్ట-పాపతయా అజిత-బాహ్యాన్తఃకరణ ఆత్మ-జ్ఞానాయ ప్రవృత్తో విషయ-ప్రవణతయా ఆత్మని విముఖీకృత-మనాః విషయాన్ ఏవ స్మరన్ య ఆస్తే। అన్యథా సఙ్కల్ప్య అన్యథా చరతి ఇతి స మిథ్యాచారః ఉచ్యతే। ఆత్మ-జ్ఞానాయ ఉద్యుక్తో విపరీతో వినష్టో భవతి ఇత్య్ అర్థః॥౩।౬॥

యస్ త్వ్ ఇన్ద్రియాణి మనసా నియమ్యారభతేఽర్జున।

కర్మేన్ద్రియైః కర్మ-యోగమ్ అసక్తః స విశిష్యతే॥౭॥

అతః పూర్వాభ్యస్త-విషయ-సజాతీయే శాస్త్రీయే కర్మణి ఇన్ద్రియాణి ఆత్మావలోకన-ప్రవృత్తేన మనసా నియమ్య తైః స్వతఏవ కర్మ-ప్రవణైః ఇన్ద్రియైః అసఙ్గ-పూర్వకం యః కర్మ-యోగమ్ ఆరభతే, సోఽసమ్భావ్యమాన-ప్రమాదత్వేన జ్ఞాన-నిష్ఠాద్ అపి పురుషాద్ విశిష్యతే॥౩।౭॥

నియతం కురు కర్మ త్వం కర్మ జ్యాయో హ్య్ అకర్మణః।

శరీరయాత్రాపి చ తే న ప్రసిధ్యేద్ అకర్మణః॥౮॥

నియతం వ్యాప్తం ప్రకృతి-సంసృష్టేన హి వ్యాప్తం కర్మ। ప్రకృతి-సంసృష్టత్వమ్ అనాది-వాసనయా। నియతత్వేన సుశకత్వాద్ అసమ్భావిత-ప్రమాదత్వాచ్ చ కర్మణః, కర్మైవ కురు। అకర్మణః జ్ఞాన-నిష్ఠాయా అపి కర్మైవ జ్యాయః। నైష్కర్మ్యం పురుషోఽశ్నుతే [గీతా ౩।౪] ఇతి ప్రక్రమాత్। అకర్మ-శబ్దేన జ్ఞాన-నిష్ఠైవోచ్యతే। జ్ఞాన-నిష్ఠాధికారిణోఽప్య్ అనభ్యస్త-పూర్వతయా హ్య్ అనియతత్వేన దుఃశకత్వాత్ స-ప్రమాదత్వాచ్ చ జ్ఞాన-నిష్ఠాయాః కర్మ-నిష్ఠైవ జ్యాయసీ।

కర్మణి క్రియమాణే చాత్మ-యాథాత్మ్య-జ్ఞానేన ఆత్మనోఽకర్తృత్వానుసన్ధానమ్ అనన్తరమ్ ఏవ వక్ష్యతే। అత ఆత్మ-జ్ఞానస్యాపి కర్మ-యోగాన్తర్గతత్వాత్ సైవ జ్యాయన్ ఇత్య్ అర్థః। కర్మణో జ్ఞాన-నిష్ఠాయా జ్యాయస్త్వ-వచనం జ్ఞాన-నిష్ఠాయామ్ అధికారే సత్య్ ఏవోపపద్యతే।

యది సర్వం కర్మ పరిత్యజ్య కేవలం జ్ఞాన-నిష్ఠాయామ్ అధికరోషి, తర్హ్య్ అకర్మణస్ తే జ్ఞాన-నిష్ఠస్య జ్ఞాన-నిష్ఠోపకారిణీ శరీర-యాత్రాపి న సేత్స్యతి। యావత్-సాధన-సమాప్తి శరీర-ధారణం చావశ్యం కార్యమ్। న్యాయార్జిత-ధనేన మహా-యజ్ఞాదికం కృత్వా తచ్-ఛిష్టాశనేనైవ శరీర-ధారణం కార్యమ్। ఆహార-శుద్ధౌ సత్త్వ-శుద్ధిః సత్త్వ-శుద్ధౌ ధ్రువా స్మృతిః [ఛా।ఉ। ౭।౨౬।౨] ఇత్య్ ఆది-శ్రుతేః। భుఞ్జతే తే త్వ్ అఘం పాపా యే పచన్త్య్ ఆత్మ-కారణాత్ [గీతా ౩।౧౩] ఇతి చ వక్ష్యతే। అతో జ్ఞాన-నిష్ఠస్యాపి కర్మాకుర్వతో దేహ-యాత్రా న సేత్స్యతి। యతో జ్ఞాన-నిష్ఠస్యాపి ధ్రియమాణ-శరీరస్య యావత్-సాధన-సమాప్తి మహా-యజ్ఞాది-నిత్య-నైమిత్తికం కర్మ అవశ్యం కార్యమ్। యతశ్ చ కర్మ-యోగేఽప్య్ ఆత్మనోఽకర్తృత్వ-భావనయా ఆత్మ-యాథాత్మ్యానుసన్ధానమ్ అన్తర్భూతమ్। యతశ్ చ ప్రకృతి-సంసృష్టస్య కర్మ-యోగః సుశకోఽప్రమాదశ్ చ। అతో జ్ఞాన-నిష్ఠా-యోగ్యస్యాపి జ్ఞాన-యోగాత్ కర్మ-యోగో జ్యాయాన్। తస్మాత్ త్వం కర్మ-యోగమ్ ఏవ కుర్వ్ ఇత్య్ అభిప్రాయః॥౩।౮॥

ఏవ తర్హి ద్రవ్యార్జనాదేః కర్మణోఽహఙ్కార-మమకారాది-సర్వేన్ద్రియ-వ్యాకులతా-గర్భత్వేనాస్య పురుషస్య కర్మ-వాసనయా బన్ధనం భవిష్యతీత్య్ అత్రాహ---

యజ్ఞార్థాత్ కర్మణోఽన్యత్ర లోకోఽయం కర్మ-బన్ధనః।

తద్ అర్థం కర్మ కౌన్తేయ ముక్తసఙ్గః సమాచర॥౯॥

యజ్ఞాది-శాస్త్రీయ-కర్మ-శేష-భూతాద్ ద్రవ్యార్జనాదేః కర్మణోఽన్యత్రాత్మీయ-ప్రయోజన-శేష-భూతే కర్మణి క్రియమాణేఽయం లోకః కర్మ-బన్ధనో భవతి। అతస్ త్వం యజ్ఞాద్య్-అర్థం ద్రవ్యార్జనాదికం కర్మ సమాచర। తత్రాత్మ-ప్రయోజన-సాధనతయా యః సఙ్గస్ తస్మాత్ సఙ్గాత్ ముక్తః సన్ సమాచర। ఏవం ముక్త-సఙ్గేన యజ్ఞాద్య్-అర్థతయా కర్మణి క్రియమాణే యజ్ఞాదిభిః కర్మభిర్ ఆరాధితః పరమ-పురుషోఽస్య అనాది-కాల-ప్రవృత్త-కర్మ-వాసనాం సముచ్ఛిద్య అవ్యాకులాత్మావలోకనం దదాతీత్య్ అర్థః॥౩।౯॥

యజ్ఞ-శిష్టేనైవ సర్వ-పురుషార్థ-సాధన-నిష్ఠానాం శరీర-ధారణ-కర్తవ్యతామ్ అయజ్ఞ-శిష్టేన శరీర-ధారణం కుర్వతాం దోషం చాహ--- పతిం విశ్వరస్య ఆత్మేశ్వరమ్ [తై।నా। ౧౧।౩] ఇత్య్ ఆది శ్రుతేః నిరుపాధికః ప్రజాపతి-శబ్దః సర్వేశ్వరం విశ్వ-స్రాష్టారం విశ్వాత్మానం పరాయణం నారాయణమ్ ఆహ। పురా సర్గ-కాలే స భగవాన్ ప్రజాపతిః అనాది-కాల-ప్రవృత్తాచిత్-సంసర్గ-వివశా ఉపసంహృత-నామ-రూప-విభాగాః స్వస్మిన్ ప్రలీనాః సకల-పురుషార్థానర్హాశ్ చేతనేతర-కల్పాః ప్రజాః సమీక్ష్య పరమ-కారుణికస్ తద్-ఉజ్జిజీవవిషయా స్వారాధన-భూత-యజ్ఞ-నిర్వృత్తయే యజ్ఞైః సహ తాః సృష్ట్వైవమ్ ఉవాచ---

సహ-యజ్ఞాః ప్రజాః సృష్ట్వా పురోవాచ ప్రజాపతిః।

అనేన ప్రసవిష్యధ్వమ్ ఏష వోఽస్త్వ్ ఇష్ట-కామ-ధుక్॥౧౦॥

అనేన యజ్ఞేన ప్రసవిష్యధ్వమ్ ఆత్మనో వృద్ధిం కురుధ్వమ్। ఏష వో యజ్ఞః పరమ-పురుషార్థ-లక్షణ-మోక్షాఖ్యస్య కామస్య తద్-అనుగుణానాం చ కామానాం ప్రపూరయితా భవతు॥౩।౧౦॥

కథమ్।

దేవాన్ భావయతానేన తే దేవా భావయన్తు వః।

పరస్పరం భావయన్తః శ్రేయః పరమ్ అవాప్స్యథ॥౧౧॥

అనేన దేవతారాధన-భూతేన దేవాన్ మచ్-ఛరీర-భూతాన్ మద్-ఆత్మకాన్ ఆరాధయత। అహం హి సవ-యజ్ఞానాం భోక్తా చ ప్రభుర్ ఏవ చ [గీతా ౯।౨౪] ఇతి వక్ష్యతే। యజ్ఞేనారాధితాస్ తే దేవా మద్-ఆత్మకాః స్వారాధనాపేక్షితాన్న-పానాదికైర్ యుష్మాన్ పుష్ణన్తు। ఏవం పరస్పరం భావయన్తః పరం శ్రేయో మోక్షాఖ్యమ్ అవాప్స్యథ॥౩।౧౧॥

ఇష్టాన్ భోగాన్ హి వో దేవా దాస్యన్తే యజ్ఞ-భావితాః।

తైర్ దత్తాన్ అప్రదాయైభ్యో యో భుఙ్క్తే స్తేన ఏవ సః॥౧౨॥

యజ్ఞ-భావితా యజ్ఞేనారాధితా మద్-ఆత్మకా దేవా ఇష్టాన్ భోగాన్ వో దాస్యన్తే పరమ-పురుషార్థ-లక్షణం మోక్షం సాధయతాం యే ఇష్టా భోగాస్ తాన్ పూర్వ-పూర్వ-యజ్ఞ-భావితా దేవా దాస్యన్తే। ఉత్తరోత్తరారాధనాపేక్షితాన్ సర్వాన్ భోగాన్ వో దాస్యన్తీత్య్ అర్థః। స్వారాధనార్థతయా తైర్ దత్తాన్ భోగాంస్ తేభ్యోఽప్రదాయ యో భుఙ్క్తే చోర ఏవ సః। చౌర్యం హి నామ అన్యదీయే తత్-ప్రయోజనాయైవ పరికౢప్తే వస్తుని స్వకీయతా-బుద్ధిం కృత్వా తేన స్వాత్మ-పోషణమ్। అతోఽస్య న పరమ-పురుషార్థానర్హతా-మాత్రమ్, అపి తు నిరయ-గామిత్వం చ భవిష్యతీత్య్ అభిప్రాయః॥౩।౧౨॥

తద్ ఏవ వివృణోతి---

యజ్ఞ-శిష్టాశినః సన్తో ముచ్యన్తే సర్వ-కిల్బిషైః।

భుఞ్జతే తే త్వ్ అఘం పాపా యే పచన్త్య్ ఆత్మ-కారణాత్॥౧౩॥

ఇన్ద్రాద్య్-ఆత్మనావస్థిత-పరమ-పురుషారాధనార్థతయైవ ద్రవ్యాణ్య్ ఉపాదాయ విపచ్య తైర్ యథావస్థితం పరమ-పురుషమ్ ఆరాధ్య తచ్-ఛిష్టాశనేన యే శరీర-యాత్రాం కుర్వతే, తే త్వ్ అనాది-కాలోపార్జితైః కిల్బిషైర్ ఆత్మ-యాథాత్మ్యావలోకన-విరోధిభిః సర్వైర్ విముచ్యన్తే। యే తు పరమ-పురుషేణ ఇన్ద్రాద్య్-ఆత్మనా స్వారాధనాయ దత్తానామ్ ఆత్మార్థతయోపాదాయ విపచ్యాశ్నన్తి తే పాపాత్మానోఽఘమ్ ఏవ భుఞ్జతే। అఘ-పరిణామిత్వాద్ అఘమ్ ఇత్య్ ఉచ్యతే। ఆత్మావలోకన-విముఖా నరకాయైవ పచ్యన్తే॥౩।౧౩॥

పునర్ అపి లోక-దృష్ట్యా శాస్త్ర-దృష్ట్యా చ సర్వస్య యజ్ఞ-మూలత్వం దర్శయిత్వా యజ్ఞానువర్తనస్య అవశ్య-కార్యతామ్ అననువర్తనే దోషం చాహ---

అన్నాద్ భవన్తి భూతాని పర్జన్యాద్ అన్న-సమ్భవః।

యజ్ఞాద్ భవతి పర్జన్యో యజ్ఞః కర్మ-సముద్భవః॥౧౪॥

అన్నాత్ సర్వాణి భూతాని భవన్తి పర్జన్యాద్ అన్న-సమ్భవః ఇతి సర్వ-లోక-సాక్షికమ్। యజ్ఞాత్ పర్జన్యో భవతీతి చ శాస్త్రేణావగమ్యతే---

యజ్ఞః చ ద్రవ్యార్జనాది-కర్తృ-పురుష-వ్యాపార-రూప-కర్మ-సముద్భవః॥౩।౧౪॥

కర్మ బ్రహ్మోద్భవం విద్ధి బ్రహ్మాక్షర-సముద్భవమ్।

తస్మాత్ సర్వ-గతం బ్రహ్మ నిత్యం యజ్ఞే ప్రతిష్ఠితమ్॥౧౫॥

కర్మ చ బ్రహ్మోద్భవమ్। అత్ర చ బ్రహ్మ-శబ్ద-నిర్దిష్టాం ప్రకృతి-పరిణామ-రూప-శరీరమ్। తస్మాద్ ఏతద్ బ్రహ్మ నామ రూపమ్ అన్నం చ జాయతే [ము।ఉ। ౧।౧।౯] ఇతి బ్రహ్మ-శబ్దేన ప్రకృతిర్ నిర్దిష్టా। ఇహాపి మమ యోనిర్ మహద్ బ్రహ్మ [గీతా ౧౪।౩] ఇతి వక్ష్యతే। అతః కర్మ బ్రహ్మోద్భవమ్ ఇతి ప్రకృతి-పరిణామ-రూప-శరీరోద్భవం కర్మ ఇత్య్ ఉక్తం భవతి। బ్రహ్మాక్షర-సముద్భవమ్ ఇత్య్ అత్ర అక్షర-శబ్ద-నిర్దిష్టో జీవాత్మా। అన్న-పానాదినా తృప్తాక్షరాధిష్ఠితం శరీరం కర్మణే ప్రభవతీతి కర్మ-సాధన-భూతం శరీరమ్ అక్షర-సముద్భవమ్। తస్మాత్ సర్వ-గతం బ్రహ్మ సర్వాధికారి-గతం శరీరం నిత్యం యజ్ఞే ప్రతిష్ఠితం యజ్ఞ-మూలమ్ ఇత్య్ అర్థః॥౩।౧౫॥

ఏవం ప్రవర్తితం చక్రం నానువర్తయతీహ యః।

అఘాయుర్ ఇన్ద్రియారామో మోఘం పార్థ స జీవతి॥౧౬॥

ఏవం పరమ-పురుషేణ ప్రవర్తితమ్ ఇదం చక్రమ్ అన్నాద్ భవన్తి భూతాని ఇత్య్ అత్ర భూత-శబ్ద-నిర్దిష్టాని స-జీవాని శరీరాణి। పర్జన్యాద్ అన్నమ్, యజ్ఞాత్ పర్జన్యః। యజ్ఞశ్ చ కర్తృ-వ్యాపారానురూపాత్ కర్మణః। కర్మ చ స-జీవాత్ శరీరాత్, స-జీవం శరీరం చ పునర్ అన్నాద్ ఇతి అన్యోన్య-కార్య-కారణ-భావేన చక్రవత్ పరివర్తమానమ్। ఇహ సాధనే వర్తమానో యః కర్మ-యోగాధికారీ జ్ఞాన-యోగాధికారీ వా నానువర్తయతి న ప్రవర్తయతి, యజ్ఞ-శిష్టేన దేహ-ధారణమ్ అకుర్వన్ సోఽఘాయుర్ భవతి। అఘారమ్భాయైవ యస్యాయుర్ అఘ-పరిణతం వోభయ-రూపం వా సోఽఘాయుః। అతఏవ ఇన్ద్రియారామో భవతి, నాత్మారామః। ఇన్ద్రియాణ్య్ ఏవాస్యోద్యానాని భవన్తి। అయజ్ఞ-శిష్ట-వర్ధిత-దేహ-మనస్త్వేన ఉద్రిక్త-రజస్-తమస్క ఆత్మావలోకన-విముఖతయా విషయ-భోగైక-రతిర్ భవతి, అతో జ్ఞాన-యోగాదౌ యతమానోఽపి నిష్ఫల-ప్రయత్నతయా మోఘం పార్థ స జీవతి॥౩।౧౬॥

అసాధనాయత్తాత్మ-దర్శనస్య ముక్తస్యైవ మహా-యజ్ఞాది-వర్ణాశ్రమోచిత-కర్మానారమ్భ ఇత్య్ ఆహ---

యస్ త్వ్ ఆత్మ-రతిర్ ఏవ స్యాద్ ఆత్మ-తృప్తశ్ చ మానవః।

ఆత్మన్య్ ఏవ చ సన్తుష్టస్ తస్య కార్యం న విద్యతే॥౧౭॥

యస్ తు జ్ఞాన-యోగ-కర్మ-యోగ-సాధన-నిరపేక్షః స్వత ఏవ ఆత్మ-రతిర్ ఆత్మాభిముఖ ఆత్మనా ఏవ తృప్తః, న అన్న-పానాదిభిర్ ఆత్మ-వ్యతిరిక్తైః, ఆత్మన్య్ ఏవ చ సన్తుష్టాః। న ఉద్యాన-స్రాక్-చన్దన-గీత-వాదిత్ర-నృత్యాదౌ, ధారణ-పోషణ-భోగ్యాదికం సర్వమ్ ఆత్మైవ యస్య తస్య ఆత్మ-దర్శనాయ కర్తవ్యం న విద్యతే। స్వత ఏవ సర్వదా దృష్టాత్మ-స్వరూపత్వాత్॥౩।౧౭॥

నైవ తస్య కృతేనార్థో నాకృతేనేహ కశ్చన।

న చాస్య సర్వభూతేషు కశ్ చిద్ అర్థవ్యపాశ్రయః॥౧౮॥

అతఏవ తస్యాత్మ-దర్శనాయ కృతేన తత్-సాధనేన నార్థః--- న కిఞ్చిత్ ప్రయోజనమ్, అకృతేన ఆత్మ-దర్శన-సాధనేన న కశ్చిద్ అనర్థః--- అసాధనాయత్తాత్మ-దర్శనత్వాత్। స్వత ఏవాత్మ-వ్యతిరిక్త-సకలాచిద్-వస్తు-విముఖస్యాస్య సర్వేషు ప్రకృతి-పరిణామ-విశేషేష్వ్ ఆకాశాదిషు భూతేషు స-కార్యేషు న కశ్చిత్ ప్రయోజనతయా సాధనతయా వా వ్యపాశ్రయః, యతః తద్-విముఖీకరణాయ సాధనారమ్భః। స హి ముక్తైవ॥౩।౧౮॥

యస్మాద్ అసాధనాయత్తాత్మ-దర్శనస్యైవ సాధనాప్రవృత్తిః, యస్మాచ్ చ సాధనే ప్రవృత్తస్యాపి సుశకత్వాద్ అప్రమాదత్వాత్ తద్-అన్తర్గతాత్మయాథాత్మ్యానుసన్ధానత్వాద్ చ జ్ఞాన-యోగినోఽపి దేహ-యాత్రాయాః కర్మానువృత్త్య్-అపేక్షత్వాత్ చ కర్మ-యోగైవ ఆత్మ-దర్శన-నివృత్తౌ శ్రేయాన్---

తస్మాద్ అసక్తః సతతం కార్యం కర్మ సమాచర।

అసక్తో హ్య్ ఆచరన్ కర్మ పరమ్ ఆప్నోతి పూరుషః॥౧౯॥

తస్మాద్ అసఙ్గపూర్వకం కార్యమ్ ఇత్యేవ సతతం యావదాత్మప్రాప్తి కర్మైవ సమాచర। అసక్తః కార్యమ్ ఇతి వక్ష్యమాణాకర్తృత్వానుసన్ధానపూర్వకం చ కర్మ అనుచరన్ పూరూషః కర్మ-యోగేనైవ పరమ్ ఆప్నోతి ఆత్మానం ప్రాప్నోతి ఇత్య్ అర్థః॥౩।౧౯॥

కర్మణైవ హి సంసిద్ధిమ్ ఆస్థితా జనకాదయః।

లోక-సఙ్గ్రహమ్ ఏవాపి సమ్పశ్యన్ కర్తుమ్ అర్హసి॥౨౦॥

యతో జ్ఞాన-యోగాధికారిణోఽపి కర్మ-యోగైవ ఆత్మదర్శ నే శ్రేయాన్, అత ఏవ హి జనకాదయో రాజర్వాయో జ్ఞానినామ్ అగ్రేసరాః కర్మ-యోగేనైవ సంసిద్ధిమ్ ఆస్థితాః, ఆత్మానం ప్రాప్తవన్తః।

ఏవం ప్రథమం ముముక్షోః జ్ఞాన-యోగానర్హతయా కర్మ-యోగాధికారిణః కర్మ-యోగైవ కార్యః, ఇత్యుక్త్వా జ్ఞాన-యోగాధికారిణోఽపి జ్ఞాన-యోగాత్ కర్మ-యోగైవ శ్రేయాన్ ఇతి సహేతుకమ్ ఉక్తమ్। ఇదానీం శిష్టాతయా వ్యపదేశ్యస్య సర్వథా కర్మ-యోగైవ కార్య ఇతి ఉచ్యతే--- లోకసఙ్గ్రహం పశ్యన్ అపి కర్మైవ కర్తుమ్ అర్హసి॥౩।౨౦॥

యద్ యద్ ఆచరతి శ్రేష్ఠస్ తత్ తద్ ఏవేతరో జనః।

స యత్ ప్రమాణం కురుతే లోకస్ తద్ అనువర్తతే॥౨౧॥

శ్రేష్ఠః కృత్స్న-శాస్త్ర-జ్ఞాతృతయా అనుష్ఠాతృతయా చ ప్రథితో యద్ యద్ ఆచరతి తత్ తద్ ఏవ అకృత్స్నవిద్ జనోఽపి ఆచరతి। అనుష్ఠీయమానమ్ అపి కర్మ శ్రేష్ఠో యత్-ప్రమాణం యద్-అఙ్గ-యుక్తమ్ అనుతిష్ఠతి, తద్-అఙ్గ-యుక్తమ్ ఏవ అకృత్స్న-విద్ లోకోఽపి అనుతిష్ఠతి। అతో లోక-రక్షార్థం శిష్టాతయా ప్రథితేన శ్రేష్ఠేన స్వ-వర్ణాశ్రమోచితం కర్మ సకలం సర్వదా అనుష్ఠేయమ్। అన్యథా లోక-నాశ-జనితం పాపం జ్ఞాన-యోగాద్ అప్య్ ఏనం ప్రచ్యావయేత్॥౩।౨౧॥

న మే పార్థాస్తి కర్తవ్యం త్రిషు లోకేషు కిఞ్చన।

నానవాప్తమ్ అవాప్తవ్యం వర్తైవ చ కర్మణి॥౨౨॥

న మే సర్వేశ్వరస్య అవాప్త-సమస్త-కామస్య సర్వజ్ఞస్య సత్య-సఙ్కల్పస్య త్రిషు లోకేషు దేవ-మనుష్యాది-రూపేణ స్వచ్ఛన్దతో వర్తమానస్య కిఞ్చిద్ అపి కర్తవ్యమ్ అస్తి, యతోఽనవాప్తం కర్మణావాప్తవ్యం న కిఞ్చిద్ అప్య్ అస్తి, అథాపి లోక-రక్షాయై కర్మణ్య్ ఏవ వర్తే॥౩।౨౨॥

యది హ్య్ అహం న వర్తేయం జాతు కర్మణ్య్ అతన్ద్రితః।

మమ వర్త్మానువర్తన్తే మనుష్యాః పార్థ సర్వశః॥౨౩॥

అహ సర్వేశ్వరః సత్య-సఙ్కల్పః స్వ-సఙ్కల్ప-కృత-జగద్-ఉదయ-విభవలయ-లీలః స్వచ్ఛన్దతో జగద్-ఉపకృతయే మర్త్యో జాతోఽపి మనుష్యేషు శిష్టాజనాగ్రేసర-వసుదేవ-గృహేఽవతీర్ణస్ తత్-కులోచితే కర్మణ్య్ అతన్ద్రితః సర్వదా యది న వర్తేయమ్, మమ శిష్టాజనాగ్రేసర-వసుదేవ-సూనోర్ వర్త్మ అకృత్స్న-విదః శిష్టాశ్ చ సర్వ-ప్రకారేణాయమ్ ఏవ ధర్మ ఇత్య్ అనువర్తన్తే తే చ స్వ-కర్తవ్యానను-ష్ఠానేనాకరణే ప్రత్యవాయేన చాత్మానమ్ అనుపలభ్య నిరయ-గామినో భవేయుః॥౩।౨౩॥

ఉత్సీదేయుర్ ఇమే లోకా న కుర్యాం కర్మ చేద్ అహమ్।

సఙ్కరస్య చ కర్తా స్యామ్ ఉపహన్యామ్ ఇమాః ప్రజాః॥౨౪॥

అహం కులోచితం కర్మ న చేత్ కుర్యామ్ ఏవమ్ ఏవ సర్వే శిష్టాలోకా మద్-ఆచారాయత్త-ధర్మ-నిశ్చయా అకరణాద్ ఏవ ఉత్సీదేయుః--- నష్టా భవేయుః, శాస్త్రీయాచారాణామ్ అపాలనాత్ సర్వేషాం శిష్టాకులానాం సఙ్కరస్య చ కర్తా స్యామ్, అతఏవ ఇమాః ప్రజా ఉపహన్యామ్। ఏవమ్ ఏవ త్వమ్ అపి శిష్ట-జనాగ్రేసర-పాణ్డు-తనయో యుధిష్ఠిరానుజోఽర్జునః సన్ శిష్టతయా యది జ్ఞాన-నిష్ఠాయామ్ అధికరోషి। తతస్ త్వద్-ఆచారానువర్తినోఽకృత్స్న-విదః శిష్టాశ్ చ ముముక్షవః స్వాధికారమ్ అజానన్తః కర్మ-నిష్ఠాయామ్ అనధికుర్వన్తో వినశ్యేయుః। అతో వ్యపదేశ్యేన విదుషా కర్మైవ కర్తవ్యమ్॥౩।౨౪॥

సక్తాః కర్మణ్య్ అవిద్వాంసో యథా కుర్వన్తి భారత।

కుర్యాద్ విద్వాంస్ తథాసక్తశ్ చికీర్షుర్ లోక-సఙ్గ్రహమ్॥౨౫॥

అవిద్వాంస ఆత్మన్య్ అకృత్స్న-విదః కర్మణి సక్తాః కర్మణ్య్ అవర్జనీయ-సమ్బన్ధాః, ఆత్మన్య్ అకృతస్న-విత్తయా తద్-అభ్యాస-రూప-జ్ఞాన-యోగేఽనధికృతాః, కర్మ-యోగాధికారణిః కర్మ-యోగమ్ ఏవ యథాత్మ-దర్శనాయ కుర్వతే, తథాత్మని కృత్స్న-విత్తయా కర్మణ్య్ అసక్తో జ్ఞాన-యోగాధికార-యోగ్యోఽపి వ్యపదేశ్యః శిష్టాః, లోక-రక్షణార్థం స్వాచారేణ శిష్ట-లోకానాం ధర్మ-నిశ్చయం చికీర్షుః కర్మ-యోగమ్ ఏవ కుర్యాత్॥౩।౨౫॥

న బుద్ధి-భేదం జనయేద్ అజ్ఞానాం కర్మ-సఙ్గినామ్।

జోషయేత్ సర్వ-కర్మాణి విద్వాన్ యుక్తః సమాచరన్॥౨౬॥

అజ్ఞానామ్ ఆత్మన్య్ అకృత్స్న-విత్తయా జ్ఞాన-యోగోపాదానాశక్తానాం ముముక్షూణాం కర్మ-సఙ్గినామ్ అనాది-కర్మ-వాసనయా కర్మణి ఏవ నియతత్వేన కర్మ-యోగాధికారిణాం కర్మ-యోగాద్ అన్యథాత్మావలోకనమ్ అస్తీతి న బుద్ధి-భేదం జనయేత్। కిం తర్హి? ఆత్మని కృత్స్న-విత్తయా జ్ఞాన-యోగ-శక్తోఽపి పూర్వోక్త-రీత్యా కర్మ-యోగైవ జ్ఞాన-యోగ-నిరపేక్ష ఆత్మావలోకన-సాధనమ్ ఇతి బుద్ధ్యా యుక్తః కర్మైవాచరన్ సర్వ-కర్మసు అకృత్స్న-విదాం ప్రీతిం జనయేత్॥౩।౨౬॥

అథ కర్మ-యోగమ్ అనుతిష్ఠతో విదుషోఽవిదుషశ్ చ విశేషం ప్రదర్శయన్ కర్మ-యోగాపేక్షితమ్ ఆత్మనోఽకర్తృత్వానుసన్ధాన-ప్రకారమ్ ఉపదిశతి---

ప్రకృతేః క్రియమాణాని గుణైః కర్మాణి సర్వశః।

అహఙ్కార-విమూఢాత్మా కర్తాహమ్ ఇతి మన్యతే॥౨౭॥

ప్రకృతేః గుణైః సత్త్వాదిభిః స్వానురూపం క్రియమాణాని కర్మాణి ప్రత్య్ అహఙ్కార-విమూఢాత్మా అహం కర్తేతి మన్యతే। అహఙ్కారేణ విమూఢ ఆత్మా యస్యాసావ్ అహఙ్కార-విమూఢాత్మా। అహఙ్కారో నామ అనహమ్-అర్థే ప్రకృతావ్ అహమ్ ఇతి అభిమానః। తేన అజ్ఞాతాత్మ-స్వరూపో గుణ-కర్మస్వ్ అహం కర్తేతి మన్యతే ఇత్య్ అర్థః॥౩।౨౭॥

తత్త్వవిత్ తు మహాబాహో గుణ-కర్మ-విభాగయోః।

గుణా గుణేషు వర్తన్త ఇతి మత్వా న సజ్జతే॥౨౮॥

గుణ-కర్మ-విభాగయోః సత్త్వాది-గుణ-విభాగే తత్-తత్-కర్మ-విభాగే చ తత్త్వవిత్, గుణాః సత్త్వాదయః స్వ-గుణేషు స్వేషు కార్యేషు వర్తన్తే ఇతి మత్వా గుణ-కర్మస్వ్ అహం కర్తేతి న సజ్జతే॥౩।౨౮॥

ప్రకృతేర్ గుణ-సంమూఢాః సజ్జన్తే గుణ-కర్మసు।

తాన్ అకృత్స్న-విదో మన్దాన్ కృత్స్నవిన్ న విచాలయేత్॥౨౯॥

అకృత్స్న-విదస్ తు ఆత్మ-దర్శనాయ ప్రవృత్తాః ప్రకృతి-సంసృష్టతయా ప్రకృతేః గుణైర్ యథావస్థితాత్మని సంమూఢా గుణ-కర్మసు క్రియాస్వ్ ఏవ సజ్జన్తే, న తద్-వివిక్తాత్మ-స్వరూపే। అతస్ తే జ్ఞాన-యోగాయ న ప్రభవన్తీతి కర్మ-యోగ ఏవ తేషామ్ అధికారః। ఏవమ్భూతాన్ తాన్ మన్దాన్ అకృత్స్న-విదః కృత్స్న-విత్ స్వయం జ్ఞాన-యోగావస్థానేన న విచాలయేత్। తే కిల మన్దాః శ్రేష్ఠ-జనాచారానువర్తినః కర్మ-యోగాద్ ఉత్థితమ్ ఏనం దృష్ట్వా కర్మ-యోగాత్ ప్రచలిత-మనసో భవేయుః। అతః శ్రేష్ఠః స్వయమ్ అపి కర్మ-యోగే తిష్ఠన్ ఆత్మ-యాథాత్మ్య-జ్ఞానేన ఆత్మనోఽకర్తృత్వమ్ అనసన్దధానః। కర్మ-యోగ ఏవాత్మావలోకనే నిరపేక్ష-సాధనమ్ ఇతి దర్శయిత్వా తాన్ అకృత్స్న-విదో మన్దాన్ జోషయేద్ ఇత్య్ అర్థః।

జ్ఞాన-యోగాధికారిణోఽపి జ్ఞాన-యోగాద్ అస్యైవ కర్మ-యోగస్య జ్యాయస్త్వం పూర్వమ్ ఏవోక్తమ్। అతో వ్యపదేశ్యో లోక-సఙ్గ్రహాయ కర్మైవ కుర్యాత్। ప్రకృతి-వివిక్తాత్మ-స్వభావ-నిరూపణేన గుణేషు కర్తృత్వమ్ ఆరోప్య కర్మానుష్ఠాన-ప్రకార ఉక్తః। గుణేషు కర్తృత్వానుసన్ధానం చేదమ్ ఏవాత్మనో న స్వరూప-ప్రయుక్తమ్ ఇదం కర్తృత్వమ్, అపి తు గుణ-సమ్బన్ధ-కృతమ్ ఇతి ప్రాప్తాప్రాప్త-వివేకేన గుణ-కృతమ్ ఇత్య్ అనుసన్ధానమ్॥౩।౨౯॥

ఇదానీమ్ ఆత్మనాం పరమ-పురుష-శరీరతయా తన్-నియామ్యత్వ-స్వరూప-నిరూపణేన భగవతి పురుషోత్తమే సర్వాత్మ-భూతే గుణ-కృతం చ కర్తృత్వమ్ ఆరోప్య కర్మ-కర్తవ్యతయోచ్యతే---

మయి సర్వాణి కర్మాణి సన్న్యస్యాధ్యాత్మ-చేతసా।

నిరాశీర్ నిర్మమో భూత్వా యుధ్యస్వ విగత-జ్వరః॥౩౦॥

మయి సర్వేశ్వరే సర్వ-భూతాన్తరాత్మ-భూతే సర్వాణి కర్మాణి అధ్యాత్మ-చేతసా సన్న్యస్య నిరాశీర్ నిర్మమశ్ చ విగత-జ్వరో యుద్ధాదికం సర్వం చోదితం కర్మ కురుష్వ। ఆత్మని యచ్ చేతస్ తద్ అధ్యాత్మ-చేతః, ఆత్మ-స్వరూప-విషయేణ శ్రుతి-శత-సిద్ధేన జ్ఞానేనేత్య్ అర్థః।

అన్తః ప్రవిష్టాః శాస్తా జనానాం సర్వాత్మా \॥। అన్తః ప్రవిష్టాం కర్తారమేతమ్ [తై।ఆ। ౩।౧౧] య ఆత్మని తిష్ఠన్న్ ఆత్మనోఽన్తరో యమ్ ఆత్మా న వేద। యస్యాత్మా శరీరం య ఆత్మానమ్ అన్తరో యమయతి స త ఆత్మాన్తర్యామ్య్ అమృతః [బృ। ౫।౭ మా।ది।] ఇత్య్ ఏవమ్ ఆద్యాః శ్రుతయః పరమ-పురుష-ప్రవర్త్యం తచ్-ఛరీర-భూతమ్ ఏనమ్ ఆత్మానం పరమ-పురుషం చ ప్రవర్తయితారమ్ ఆచక్షతే। స్మృతయశ్ చ--- ప్రశాసితారం సర్వేషామ్ [మను ౧౨।౧౨౨] ఇత్య్ ఆద్యాః। సర్వస్య చాహం హృది సన్నివిష్టాః [గీతా ౧౫।౧౫],

అతో మచ్-ఛరీరతయా మత్-ప్రవర్త్యాత్మ-స్వరూపానుసన్ధానేన సర్వాణి కర్మాణి మయైవ క్రియమాణానీతి మయి పరమ-పురుషే సన్న్యస్య తాని చ కేవలం మద్-ఆరాధనానీతి కృత్వా తత్-ఫలే నిరాశీస్ తత ఏవ తత్ర కర్మణి మమతా-రహితో భూత్వా విగత-జ్వరో యుద్ధాదికం కురుష్వ।

స్వకీయేనాత్మనా కర్త్రా స్వకీయైశ్ చోపకరణైః స్వారాధనైక-ప్రయోజనాయ పరమ-పురుషః సర్వేశ్వరః సర్వ-శేషీ స్వయమ్ ఏవ స్వ-కర్మాణి కారయతి। ఇత్య్ అనుసన్ధాయ కర్మసు మమతా-రహితః ప్రాచీనేనానాది-కాల-ప్రవృత్తానన్త-పాప-సచయేన కథమ్ అహం భవిష్యామి ఇత్య్ ఏవం భూతాన్తర్-జ్వర-వినిర్ముక్తః పరమ-పురుష ఏవ కర్మభిర్ ఆరాధితో బన్ధాన్ మోచయిష్యతీతి స్మరన్ సుఖేన కర్మ-యోగమ్ ఏవ కురుష్వేత్య్ అర్థః।

తమ్ ఈశ్వరాణాం పరమం మహేశ్వరం తం దేవతానాం పరమం చ దైవతమ్ [శ్వే।ఉ। ౩।౭], పతిం విశ్వస్య [మ।నా।ఉ। ౩।౧], పతిం పతీనామ్ [శ్వే।ఉ। ౬।౭], ఇత్య్ ఆది-శ్రుతి-సిద్ధం హి సర్వేశ్వరత్వం సర్వ-శేషిత్వం చ। ఈశ్వరత్వం నియన్తృత్వమ్, శేషిత్వం పతిత్వమ్॥౩।౩౦॥

అయమ్ ఏవ సాక్షాద్-ఉపనిషత్-సార-భూతోఽర్థ ఇత్య్ ఆహ---

యే మే మతమ్ ఇదం నిత్యమ్ అనుతిష్ఠన్తి మానవాః।

శ్రద్ధావన్తోఽనసూయన్తో ముచ్యన్తే తేఽపి కర్మభిః॥౩౧॥

యే మానవా ఆత్మ-నిష్ఠ-శాస్త్రాధికారిణోఽయమ్ ఏవ శాస్త్రార్థ ఇత్య్ ఏతన్ మే మతం నిశ్చిత్య తథానుతిష్ఠన్తి। యే చాననుతిష్టాన్తోఽప్య్ అస్మిన్ శాస్త్రార్థే శ్రద్దధానా భవన్తి, యే చ అశ్రద్దధానా అపి ఏవం శాస్త్రార్థే న సమ్భవతీతి నాభ్యసూయన్తి। అస్మిన్ మహా-గుణే శాస్త్రార్థే దోష-దర్శినో న భవన్తీత్య్ అర్థః। తే సర్వే బన్ధ-హేతుభిర్ అనాది-కాల-ప్రారబ్ధైః కర్మభిర్ ముచ్యన్తే। తేఽపి కర్మభిర్ ఇతి అపి-శబ్దాద్ ఏషాం పృథక్-కరణమ్। ఇదానీమ్ అననుతిష్ఠన్తోఽపి అస్మిన్ శాస్త్రార్థే శ్రద్దధానా అనభ్యసూయవశ్ చ శ్రద్ధయా చానసూయయా చ క్షీణ-పాపా అచిరేణేమమ్ ఏవ శాస్త్రార్థమ్ అనుష్ఠాయ ముచ్యన్త ఇత్య్ అర్థః॥౩।౩౧॥

భగవద్-అభిమతమ్ ఔపనిషదమ్ అర్థమ్ అననుతిష్ఠతామ్ అశ్రద్దధానానామ్ అభ్యసూయతాం చ దోషమ్ ఆహ---

యే త్వ్ ఏతద్ అభ్యసూయన్తో నానుతిష్ఠన్తి మే మతమ్।

సర్వ-జ్ఞాన-విమూఢాంస్ తాన్ విద్ధి నష్టాన్ అచేతసః॥౩౨॥

యే తు ఏతత్ సర్వమ్ ఆత్మవస్తు మచ్ఛరీరతయా మదాధారం మచ్ఛేషభూతం మదేకప్రవత్త్ర్యమ్ ఇతి మే మతం న అనుతిష్ఠన్తి నైవమ్ అనుసన్ధాయ సర్వాణి కర్మాణి కుర్వతే, యే చ న శ్రద్దధతే, యే చ అభ్యసూయన్తో వర్తన్తే, తాన్ సర్వేషు జ్ఞానేషు విశేషేణ మూఢాన్ తతఏవ నష్టాఅన్ అచేతసో విద్ధి। చేతఃకార్యం హి వస్తుయాథాత్మ్యనిశ్చయః, తదభావాద్ అచేతసః విపరీతజ్ఞానాః సర్వత్ర విమూఢాశ్ చ॥౩।౩౨॥

ఏవం ప్రకృతి-సంసర్గిణస్ తద్-గుణోద్రేక-కృతం తచ్ చ కర్తృత్వం పరమ-పురుషాయత్తమ్ ఇతి అనుసన్ధాయ కర్మ-యోగ-యోగ్యేన జ్ఞాన-యోగ-యోగ్యేన చ కర్మ-యోగస్య సుశకత్వాద్ అప్రమాదత్వాద్ అన్తర్గతాత్మ-జ్ఞానతయా నిరపేక్షత్వాద్ ఇతరస్య దుఃశకత్వాత్ సప్రమాదత్వాత్ శరీర-ధారణాద్య్-అర్థతయా కర్మాపేక్షత్వాత్ కర్మ-యోగ ఏవ కర్తవ్యః। వ్యపదేశ్యస్య తు విశేషతః స ఏవ కర్తవ్య ఇతి చోక్తమ్। అతః పరమ్ అధ్యాయ-శేషేణ జ్ఞాన-యోగస్య దుఃశకతయా స-ప్రమాదతోచ్యతే---

సదృశం చేష్టతే స్వస్యాః ప్రకృతేర్ జ్ఞానవాన్ అపి।

ప్రకృతిం యాన్తి భూతాని నిగ్రహః కిం కరిష్యతి॥౩౩॥

ప్రకృతి-వివిక్తమ్ ఈదృశమ్ ఆత్మ-స్వరూపమ్, తద్ ఏవ సర్వదానుసన్ధేయమ్, ఇతి చ శాస్త్రాణి ప్రతిపాదయన్తీతి జ్ఞానవాన్ అపి స్వస్యాః ప్రకృతేః ప్రాచీన-వాసనాయాః సదృశం ప్రాకృత-విషయేష్వ్ ఏవ చేష్టాతే। కుతః। ప్రకృతిం యాన్తి భూతాని అచిత్-సంసృష్టా జన్తవోఽనాది-కాల-ప్రవృత్త-వాసనామ్ ఏవ యాన్తి, తాని వాసనానుయాయీని భూతాని శాస్త్ర-కృతో నిగ్రహః కిం కరిష్యతి॥।౩।౩౩॥

ప్రకృత్య్-అనుయాయిత్వ-ప్రకారమ్ ఆహ---

ఇన్ద్రియస్యేన్ద్రియస్యార్థే రాగ-ద్వేషౌ వ్యవస్థితౌ।

తయోర్ న వశమ్ ఆగచ్ఛేత్ తౌ హ్య్ అస్య పరిపన్థినౌ॥౩౪॥

శ్రోత్రది-జ్ఞానేన్ద్రియస్యార్థే శబ్దాదౌ వాగ్-ఆది-కర్మేన్ద్రియస్య చార్థే వచనాదౌ ప్రాచీన-వాసనా-జనిత-తత్-తద్-అనుబుభూషా-రూపో రాగోఽవర్జనీయో వ్యవస్థితః। తద్-అనుభవే ప్రతిహతే చావర్జనీయో ద్వేషో వ్యవస్థితః। తావ్ ఏవం జ్ఞాన-యోగాయ యతమానం నియమిత-సర్వేన్ద్రియం స్వ-వశే కృత్వా ప్రసహ్య స్వ-కార్యేషు సంయోజయతః। తతశ్ చాయమ్ ఆత్మ-స్వరూపానుభవ-విముఖో వినష్టో భవతి। తయోర్ న వశమ్ ఆగచ్ఛేత్। జ్ఞాన-యోగారమ్భేణ రాగ-ద్వేష-వశమ్ ఆగమ్య న వినశ్యేత్। తౌ హి రగ-ద్వేషౌ హ్య్ అస్య దుర్జయౌ శత్రూ ఆత్మ-జ్ఞానాభ్యాసం వారయతః॥౩।౩౪॥

శ్రేయాన్ స్వ-ధర్మో విగుణః పర-ధర్మాత్ స్వనుష్ఠితాత్।

స్వ-ధర్మే నిధనం శ్రేయః పర-ధర్మో భయావహః॥౩౫॥

అతః సుశకతయా స్వధర్మ-భూతః కర్మ-యోగో విగుణోఽప్య్ అప్రమాద-గర్భః ప్రకృతి-సంసృష్టస్య దుఃశకతయా పర-ధర్మ-భూతాజ్ జ్ఞాన-యోగాత్ సగుణాద్ అపి కిఞ్చిత్ కాలమ్ అనుష్ఠితాత్ స-ప్రమాదాత్ శ్రేయాన్। స్వేనైవోపాదాతుం యోగ్యతయా స్వధర్మ-భూతే కర్మ-యోగే వర్తమానస్య ఏకస్మిన్ జన్మని అప్రాప్త-ఫలతయా నిధనమ్ అపి శ్రేయః। అనన్తరాయ-హతతయా అనన్తర-జన్మన్య్ అప్య్ అవ్యాకుల-కర్మ-యోగారమ్భ-సమ్భవాత్। ప్రకృతి-సంసృష్టస్య స్వేనైవ ఉపాదాతుమ్ అశక్యతయా పర-ధర్మ-భూతో జ్ఞాన-యోగః ప్రమాద-గర్భతయా భయావహః॥౩।౩౫॥

అర్జున ఉవాచ

అథ కేన ప్రయుక్తోఽయం పాపం చరతి పూరుషః।

అనిచ్ఛన్న్ అపి వార్ష్ణేయ బలాద్ ఇవ నియోజితః॥౩౬॥

అథాయం జ్ఞాన-యోగాయ ప్రవృత్తః పూరుషః స్వయం విషయాన్ అనుభవితుమ్ అనిచ్ఛన్న్ అపి కేన ప్రయుక్తో విషయానుభవ-రూపం పాపం బలాన్ నియోజిత ఇవ చరతి॥౩।౩౬॥

శ్రీ-భగవాన్ ఉవాచ

కామ ఏష క్రోధ ఏష రజో-గుణ-సముద్భవః।

మహాశనో మహా-పాప్మా విద్ధ్య్ ఏనమ్ ఇహ వైరిణమ్॥౩౭॥

అస్యోద్భవాభిభవ-రూపేణ వర్తమాన-గుణ-మయ-ప్రకృతి-సంసృష్టస్య ప్రారబ్ధ-జ్ఞాన-యోగస్య రజో-గుణ-సముద్భవః ప్రాచీన-వాసనా-జనితః శబ్దాది-విషయోఽయం కామో మహాశనః శత్రుః। సర్వ-విషయేష్వ్ ఏనమ్ ఆకర్షతి। ఏష ఏవ ప్రతిహత-గతిః ప్రతిహనన-హేతు-భూత-చేతనాన్ ప్రతి క్రోధ-రూపేణ పరిణతో మహా-పాప్మా పర-హింసాదిషు ప్రవర్తయతి। ఏనం రజో-గుణ-సముద్భవం సహజం జ్ఞాన-యోగ-విరోధినం వైరిణం విద్ధి॥౩।౩౭॥

ధూమేనావ్రియతే వహ్నిర్ యథాదర్శో మలేన చ।

యథోల్బేనావృతో గర్భస్ తథా తేనేదమ్ ఆవృతమ్॥౩౮॥

యథా ధూమేన వహ్నిర్ ఆవ్రియతే, యథా చాదర్శో మలేన, యథా చోల్బేనావృతో గర్భస్ తథా తేన కామేనేదం జన్తు-జాతమ్ ఆవృతమ్॥౩।౩౮॥

ఆవరణ-ప్రకారమ్ ఆహ---

ఆవృతం జ్ఞానమ్ ఏతేన జ్ఞానినో నిత్య-వైరిణా।

కామ-రూపేణ కౌన్తేయ దుష్పూరేణానలేన చ॥౩౯॥

అస్య జన్తోర్ జ్ఞానినో జ్ఞాన-స్వభావస్యాత్మ-విషయం జ్ఞానమ్ ఏతేన కామ-కారేణ విషయ-వ్యామోహ-జననేన నిత్య-వైరిణావృతం దుష్పూరేణ పూర్త్య్-అనర్హ-విషయేణానలేన చ పర్యాప్తి-రహితేన॥౩।౩౯॥

కైర్ ఉపకరణైర్ అయం కామ ఆత్మానమ్ అధితిష్ఠతీత్య్ అత్రాహ---

ఇన్ద్రియాణి మనో బుద్ధిర్ అస్యాధిష్ఠానమ్ ఉచ్యతే।

ఏతైర్ విమోహయత్య్ ఏష జ్ఞానమ్ ఆవృత్య దేహినమ్॥౪౦॥

అధితిష్ఠత్య్ ఏభిర్ అయం కామ ఆత్మానమ్ ఇతీన్ద్రియాణి మనో బుద్ధిర్ అస్యాధిష్ఠానమ్। ఏతైర్ ఇన్ద్రియ-మనో-బుద్ధిభిః కామాధిష్ఠాన-భూతైర్ విషయ-ప్రవణైర్ దేహినం ప్రకృతి-సంసృష్టాం జ్ఞానమ్ ఆవృత్య విమోహయతి। వివిధం మోహయత్య్ ఆత్మ-జ్ఞాన-విముఖం

విషయానుభవ-పరం కరోతీత్య్ అర్థః॥౪।౪౦॥

తస్మాత్ త్వమ్ ఇన్ద్రియాణ్య్ ఆదౌ నియమ్య భరతర్షభ।

పాప్మానం ప్రజహి హ్య్ ఏనం జ్ఞాన-విజ్ఞాన-నాశనమ్॥౪౧॥

యస్మాత్ సర్వేన్ద్రియ-వ్యాపారోపరతి-రూపే జ్ఞాన-యోగే ప్రవృత్తస్యాయం కామ-రూపః శత్రుర్ విషయాభిముఖ్య-కరణేనాత్మని వైముఖ్యం కరోతి। తస్మాత్ ప్రకృతి-సంసృష్టతయేన్ద్రియ-వ్యాపార-ప్రవణస్ త్వమ్ ఆదౌ మోక్షోపాయారమ్భ-సమయ ఏవేన్ద్రియ-వ్యాపార-రూపే కర్మ-యోగే ఇన్ద్రియాణి నియమ్యైనం జ్ఞాన-విజ్ఞాన-నాశనమ్ ఆత్మ-స్వరూప-విషయస్య జ్ఞానస్య తద్-వివేక-విషయస్య చ నాశనం పాప్మానం కామ-రూపం వైరిణం ప్రజహి నాశయ॥౩।౪౧॥

జ్ఞాన-విరోధిషు ప్రధానమ్ ఆహ---

ఇన్ద్రియాణి పరాణ్య్ ఆహుర్ ఇన్ద్రియేభ్యః పరం మనః।

మనసస్ తు పరా బుద్ధిర్ యో బుద్ధేః పరతస్ తు సః॥౪౨॥

జ్ఞాన-విరోధే ప్రధానానీన్ద్రియాణ్య్ ఆహుః। యత ఇన్ద్రియేషు విషయ-వ్యాపృతేష్వ్ ఆత్మని జ్ఞానం న ప్రవర్తతే, ఇన్ద్రియేభ్యః పరం మనః, ఇన్ద్రియేషూపరతేష్వ్ అపి మనసి విషయ-ప్రవణే ఆత్మ-జ్ఞానం న సమ్భవతి। మనసస్ తు పరా బుద్ధిః। మనసి విషయాన్తర-విముఖేఽపి విపరీతాధ్యవసాయ-ప్రవృత్తాయాం బుద్ధౌ నాత్మ-జ్ఞానం ప్రవర్తతే। సర్వేషు బుద్ధి-పర్యన్తేషు ఉపరతేష్వ్ అపీచ్ఛా-పర్యాయః కామో రజః-సముద్భవో వర్తతే చేత్, సైవ ఏతానీన్ద్రియాదీన్య్ అపి స్వ-విషయేషు వర్తయిత్వాత్మ-జ్ఞానం నిరుణద్ధి। తద్ ఇదమ్ ఉచ్యతే యో బుద్ధేః పరతస్ తు స ఇతి బుద్ధేర్ అపి యః పరః స కామ ఇత్య్ అర్థః॥౩।౪౨॥

ఏవం బుద్ధేః పరం బుద్ధ్వా సంస్తభ్యాత్మానమ్ ఆత్మనా।

జహి శత్రుం మహాబాహో కామరూపం దురాసదమ్॥౪౩॥

ఏవం బుద్ధేర్ అపి పరం కామం జ్ఞాన-విరోధినం వైరిణం బుద్ధ్వాత్మానం మన ఆత్మనా బుద్ధ్యా కర్మ-యోగేఽవస్థాప్యైనం కామ-రూపం దురాసదం శత్రుం జహి నాశయేతి॥౩।౪౩॥

ఇతి శ్రీమద్-రామానుజాచార్య-విరచితే గీతా-భాష్యే తృతీయోఽధ్యాయః॥౩॥

**