atha jna:na karma sannya:sa yo:go: na:ma chathurtho:'dhya:yah

तृतीयेऽध्याये प्रकृति-संसृष्टस्य मुमुक्षोः सहसा ज्ञान-योगेऽनधिकारात् कर्म-योग एव कार्यः। ज्ञान-योगाधिकारिणोऽप्य् अकर्तृत्वानुसन्धान-पूर्वकं कर्म-योग एव श्रेयान् इति सहेतुकम् उक्तम्। इव्शिष्टतया व्यपदेश्यस्य तु विशेषतः कर्म-योग एव कार्य इति चोक्तम्। चतुर्थेनेदानीम् अस्यैव कर्म-योगस्य निखिल-जगद्-उद्धरणाय मन्वन्तरादाव् एवोपदिष्टतया कर्तव्यतां द्रढयित्वा अन्तर्गत-ज्ञानतत्याऽस्यैव ज्ञान-योगाकारतां प्रदर्श्य, कर्म-योग-स्वरूपं तद्-भेदाः कर्म-योगे ज्ञानांशस्यैव प्राधान्यं चोच्यते। प्रसङ्गाच् च भगवद्-अवतार-याथात्म्यम् उच्यते---

श्री-भगवान् उवाच

इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवान् अहम् अव्ययम्।

विवस्वान् मनवे प्राह मनुर् इक्ष्वाकवेऽब्रवीत्॥१॥

एवं परम्परा-प्राप्तम् इमं राजर्षयो विदुः।

स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप॥२॥

योऽयं तवोदितो योगः स केवलं युद्ध-प्रोत्साहनायेदानीम् उदित इति न मन्तव्यम्। मन्वन्तरादाव् एव निखिल-जगद्-उद्धरणाय परम-पुरुषार्थ-लक्षण-मोक्ष-साधनतया इमं योगम् अहम् एव विवस्वते प्रोक्तवान्। विवस्वान् च मनवे मनुर् इक्ष्वाकव इत्य् एवं सम्प्रदाय-परम्परया प्राप्तम् इमं योगं पूर्वे राजर्षायो विदुः। स महता कालेन तत्-तच्-छ्रोतृ-बुद्धि-मान्द्याद् विनष्ट-प्रायोऽभूत्॥४।१-२॥

स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः।

भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्य् एतद् उत्तमम्॥३॥

स एवायम् अस्खलित-स्वरूपः पुरातनः योगः सख्येनातिमात्र-भक्त्या च माम् एव प्रपन्नाय ते मया प्रोक्तः। स-परिकरः स-विस्तरम् उक्त इत्य् अर्थः। मद्-अन्येन केनापि ज्ञातुं वक्तुं वा न शक्यम्, यत इदं वेदान्तोदितम् उत्तमं रहस्यं ज्ञानम्॥४।३॥

अस्मिन् प्रसङ्गे भगवद्-अवतार-याथात्म्यं यथावद् ज्ञातुम् अर्जुन उवाच---

अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः।

कथम् एतद् विजानीयां त्वम् आदौ प्रोक्तवान् इति॥४॥

काल-सङ्ख्यया अपरम् अस्मज्-जन्म-सम-कालं हि भवतो जन्म। विवस्वतश् च काल-सङ्ख्यया परम् अष्ट-विंशति-चतुर्युग-सङ्ख्या-सङ्ख्यातम्। त्वम् एव आदौ प्रोक्तवान् इति कथम् एतद् असम्भावनीयं विशेषेण यथार्थं जानीयाम्।

ननु जन्मान्तरेणापि वक्तुं शक्यम्। जन्मान्तर-कृतस्य महतां स्मृतिश् च युज्यत इति नात्र कश्चिद् विरोधः। न चासौ वक्तारम् एनं वसुदेव-तनयं सर्वेश्वरं न जानाति। यत एवं वक्ष्यति---

युधिष्ठिर-राजसूयादिषु भीष्मादिभ्यश् चासकृत् श्रुतम्---

कृष्ण एव हि लोकानाम् उत्पत्तिर् अपि चाप्य् अयः।

कृष्णस्य हि कृते भूतम् इदं विश्वं चराचरम्॥ [म।भा। २।३८।२३]

इत्य् एवम् आदिषु। कृष्णस्य हि कृते इति कृष्णस्य शेष-भूतम् इदं कृत्स्नं जगद् इत्य् अर्थः।

अत्रोच्यते--- जानात्य् एवायं भगवन्तं वसुदेव-तनयं पार्थः। जानतोऽप्य् अजानत इव पृच्छतोऽयम् आशयः--- निखिल-हेय-प्रत्यनीक-कल्याणैकतानस्य सर्वेश्वरस्य सर्वज्ञस्य सत्य-सङ्कल्पस्य चावाप्त-समस्त-कामस्य कर्म-परवश-देव-मनुष्यादि-सजातीयं जन्म किम् इन्द्रजालादिवन् मिथ्या उत सत्यम्। सत्यत्वे च कथं जन्म-प्रकारः। किम्-आत्मकोऽयं देहः। कश् च जन्म-हेतुः। कदा च जन्म। किम्-अर्थं वा जन्म। इति परिहार-प्रकारेण प्रश्नार्थो विज्ञायते॥४।४॥

परिहरन् श्री-भगवान् उवाच---

बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन।

तान्य् अहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप॥५॥

अनेन जन्मनः सत्यत्वम् उक्तं बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानीति वचनात्, तव चेति दृष्टन्ततया उपादानाच् च॥४।५॥

आत्मनोऽवतार-प्रकारं देह-याथात्म्यं जन्म-हेतुं चाह---

अजोऽपि सन्न् अव्ययात्मा भूतानाम् ईश्वरोऽपि सन्।

प्रकृतिं स्वाम् अधिष्ठाय सम्भवाम्य् आत्म-मायया॥६॥

अजत्वाव्ययत्व-सर्वेश्वरत्वादि-सर्वं पारमेश्वरं प्रकारम् अजहद् एव स्वां प्रकृतिम् अधिष्ठाय आत्म-मायया सम्भवामि। प्रकृतिः स्वभावः, स्वम् एव स्वभावम् अधिष्ठाय स्वेनैव रूपेण स्वेच्छया सम्भवामीत्य् अर्थः।

स्वरूपं हि--- आदित्य-वर्णं तमसः परस्तात् [य।वे। ३१।१८], क्षयन्तम् अस्य रजसः पराके [सा।वे। १७।१।४।२], य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषः [छा।उ। १।६।६], तस्मिन्न् अयं पुरुषो मनोमयोऽमृतो हिरण्मयः [तै।उ। १।६।१] सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषादधि [य।वे। ३२।२], भा-रूपः सत्य-सङ्कल्प आकाशात्मा सर्व-कर्मा सर्व-कामः सर्व-गन्धः सर्व-रसः [छा।उ। ३।१४।२], माहारजनं वासः [बृ।आ।उ। २।३।६] इत्य्-आदि-श्रुति-सिद्धम्।

आत्म-मायया आत्मीयया मायया। माया वयुनं ज्ञानम् [निघण्टु २२] इति ज्ञान-पर्यायोऽत्र माया-शब्दः। तथा चाभियुक्त-प्रयोगः--- मायया सततं वेत्ति प्राणिनां च शुभाशुभम् इति। आत्मीयेन ज्ञानेन आत्म-सङ्कल्पेनेत्य् अर्थः।

अतोऽपहत-पाप्मत्वादि-समस्त-कल्याण-गुणात्मकत्वं सर्वम् ऐश्वरं स्वभावम् अजहद् एव स्वम् एव रूपं देव-मनुष्यादि-सजातीय-स्थानं कुर्वन् आत्म-सङ्कल्पेन देवादि-रूपः सम्भवामि। तद् इदम् आह--- अजायमानो बहुधा विजायते [य।वे। ३१।१९] इति श्रुतिः। इतर-पुरुष-साधारणं जन्म अकुर्वन् देवादि-रूपेण स्व-सङ्कल्पेन उक्त-प्रक्रियया जायत इत्य् अर्थः। बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन। तान्य् अहं वेद सर्वाणि [गीता ४।५] तद् आत्मानं सृजाम्य् अहम् [गीता ४।७], जन्म कर्म च मे दिव्यम् एवं यो वेत्ति तत्त्वतः [गीता ४।९] इति पूर्वापराविरोधाच् च॥४।६॥

जन्म-कालम् आह---

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर् भवति भारत।

अभ्युत्थानम् अधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्य् अहम्॥७॥

न काल-नियमोऽस्मत्-सम्भवस्य। यदा यदा हि धर्मस्य वेदेनोदितस्य चातुर्वर्ण्य-चातुराश्रम्य-व्यवस्थयावस्थितस्य कर्तव्यस्य ग्लानिर् भवति, यदा यदा च तद्-विपर्ययस्याधर्मस्य अभ्युत्थानं, तदाहम् एव स्व-सङ्कल्पेनोक्त-प्रकारेणात्मानं सृजामि॥४।७॥

जन्मनः प्रयोजनम् आह---

परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्।

धर्म-संस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे॥८॥

साधव उक्त-लक्षण-धर्म-शीला वैष्णवाग्रेसरा मत्-समाश्रयणे प्रवृत्ता मन्-नाम-कर्म-स्वरूपाणाम् अवाङ्-मनसागोचरतया मद्-दर्शनाद् ऋते स्वात्म-धारण-पोषणादि-सुखम् अलभमाना अणु-मात्र-कालम् अपि कल्प-सहस्रां मन्वानाः प्रशिथिल-सर्व-गात्रा भवेयुर् इति मत्-स्वरूप-चेष्टितावलोकनालापादि-दानेन तेषां परित्राणाय तद्-विपरीतानां विनाशाय च क्षीणस्य वैदिक-धर्मस्य मद्-आराधन-रूपस्य आराध्य-स्वरूप-प्रदर्शनेन तस्य स्थापनाय च देव-मनुष्यादि-रूपेण युगे युगे सम्भवामि। कृत-त्रेतादि-युग-विशेष-नियमोऽपि नास्तीत्य् अर्थः॥४।८॥

जन्म कर्म च मे दिव्यम् एवं यो वेत्ति तत्त्वतः।

त्यक्त्वा देहं पुनर् जन्म नैति माम् एति सोऽर्जुन॥९॥

एवं कर्म-मूल-भूत-हेय-त्रिगुण-प्रकृति-संसर्ग-रूप-जन्म-रहितस्य सर्वेश्वरत्व-सर्वज्ञत्व-सत्य-सङ्कल्पत्वादि-समस्त-कल्याण-गुणोपेतस्य साधु-परित्राण-मत्-समाश्रयणैक-प्रयोजनं दिव्यम् अप्राकृतं मद्-असाधारणं मम जन्म चेष्टितं च तत्त्वतो यो वेत्ति स वर्तमानं देहं परित्यज्य पुनर् जन्म नैति माम् एव प्राप्नोति। मदीय-दिव्य-जन्म-चेष्टित-याथात्म्य-विज्ञानेन विध्वस्त-समस्त-मत्-समाश्रयण-विरोधि-पाप्मास्मिन्न् एव जन्मनि यथोदित-प्रकारेण माम् आश्रित्य मद्-एक-प्रियो मद्-एक-चित्तो माम् एव प्राप्नोति॥४।९॥

तद् आह---

वीत-राग-भय-क्रोधा मन्-मया माम् उपाश्रिताः।

बहवो ज्ञान-तपसा पूता मद्-भावम् आगताः॥१०॥

मदीय-जन्म-कर्म-तत्त्व-ज्ञानाख्येन तपसा पूता बहव एवं संवृत्ताः। तथा च श्रुतिः--- तस्य धीराः परिजानन्ति योनिम् इति। धीरा धीमताम् अग्रेसरा एव तस्य जन्म-प्रकारं जानन्तीत्य् अर्थः॥४।१०॥

न केवलं देव-मनुष्यादि-रूपेणावतीर्य मत्-समाश्रयणापेक्षाणां परित्राणं करोमि। अपि तु---

ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस् तथैव भजाम्य् अहम्।

मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥११॥

ये मत्-समाश्रयणापेक्षा यथा येन प्रकारेण स्वापेक्षानुरूपं मां सङ्कल्प्य प्रपद्यन्ते समाश्रयन्ते तान् प्रति तथैव तन्-मनीषित-प्रकारेण भजामि मां दर्शयामि। किम् अत्र बहुना। सर्वे मनुष्या मद्-अनुवर्तनैक-मनोरथा मम वत्र्म मत्-स्वभावं सर्वं योगिनां वाङ्-मनसागोचरम् अपि स्वकीयैश् चक्षुरादि-करणैः सर्वशः स्वापेक्षितैः सर्व-प्रकारैर् अनुभूय अनुवर्तन्ते॥४।११॥

इदानीं प्रासङ्गिकं परिसमाप्य प्रकृतस्य कर्म-योगस्य ज्ञानाकारता-प्रकारं वक्तुं तथा-विध-कर्म-योगाधिकारिणो दुर्लभत्वम् आह---

काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः।

क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर् भवति कर्मजा॥१२॥

सर्व एव पुरुषाः कर्मणां फलं काङ्क्षमाणा इन्द्रादि-देवता यथा-शास्त्रं यजन्ते आराधयन्ति। न तु कश्चिद् अनभिसंहित-फल इन्द्रादि-देवतात्म-भूतं सर्व-यज्ञानां भोक्तारं मां यजते। कुत एतत्। यतः क्षिप्रम् अस्मिन् एव मानुषे लोके कर्मजा पुत्र-पश्व्-अन्नाद्या सिद्धिर् भवति। मनुष्य-लोक-शब्दः स्वर्गादि-लोक-प्रदर्शनार्थः।

सर्व एव हि लौकिकाः पुरुषा आक्षीणानादि-काल-प्रवृत्तानन्त-पाप-सञ्चयतया अविवेकिनः क्षिप्र-फलाभिकाङ्क्षिणः पुत्र-पश्व्-अन्नादि-स्वर्गाद्य्-अर्थतया सर्वाणि कर्माणि, इन्द्रादि-देवताराधन-मात्राणि कुर्वते। न तु कश्चित् संसारोद्विग्न-हृदयो मुमुक्षुर् उक्त-लक्षणं कर्म-योगं मद्-आराधन-भूतम् आरभते इत्य् अर्थः॥४।१२॥

यथोक्त-कर्म-योगारम्भ-विरोधि-पाप-क्षय-हेतुम् आह---

चातुर्-वर्ण्यं मया सृष्टं गुण-कर्म-विभागशः।

तस्य कर्तारम् अपि मां विद्ध्य् अकर्तारम् अव्ययम्॥१३॥

चातुर्वर्ण्य-प्रमुखं ब्रह्मादि-स्तम्ब-पर्यन्तं कृत्स्नं जगत् सत्त्वादि-गुण-विभागेन तद्-अनुगुण-शमादि-कर्म-विभागेन च प्रविभक्तं मया सृष्टम्। सृष्टि-ग्रहणं प्रदर्शनार्थम्। मयैव रक्ष्यते, मयैव च उपसंह्रियते। तस्य विचित्र-सृष्ट्य्-आदेः कर्तारम् अप्य् अकर्तारं मां विद्धि॥४।१३॥

कथम् इत्य् अत्र आह---

न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्म-फले स्पृहा।

इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर् न स बध्यते॥१४॥

यत इमानि विचित्र-सृष्ट्य्-आदीनि न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मां सम्बध्नन्ति। न मत्-प्रयुक्तानीमानि देव-मनुष्यादि-वैचित्र्याणि सृज्यानां पुण्य-पाप-रूप-कर्म-विशेष-प्रयुक्तानीत्य् अर्थः। अतः प्राप्ताप्राप्त-विवेकन विचित्र-सृष्टय्-आदेः नाहं कर्ता। यतश् च सृष्टः क्षेत्र-ज्ञाः सृष्टि-लब्ध-करण-कलेवराः सृष्टि-लब्धं भोग्य-जातं फल-सङ्गादि-हेतु-स्व-कर्मानुगुणं भुञ्जते, सृष्ट्य्-आदि-कर्म-फले च तेषाम् एव स्पृहेति न मे स्पृहा।

तथा सूत्र-कारः--- वैषम्य-नैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात् [वे।सू। २।१।३४] इति। तथाह भगवान् पराशरः---

सृज्यानां देवादीनां क्षेत्र-ज्ञानां सृष्टेः कारण-मात्रम् एवायं परम-पुरुषः, देवादि-वैचित्र्ये तु प्रधान-कारणं सृज्य-भूत-क्षेत्र-ज्ञानां प्राचीन-कर्म-शक्तय एव। अतो निमित्त-मात्रं मुक्त्वा सृष्टेः कर्तारं परम-पूरुषं मुक्त्वेदं क्षेत्र-ज्ञ-वस्तु देवादि-विचित्र-भावे न अन्यद् अपेक्षते। स्वगत-प्राचीन-कर्म-शक्त्या एव हि देवादि-वस्तु-भावं नीयत इत्य् अर्थः।

एवम् उक्तेन प्रकारेण सृष्ट्य्-आदेः कर्तारम् अप्य् अकर्तारं सृष्ट्य्-आदि-कर्म-फल-सङ्ग-रहितं च यो माम् अभिजानाति स कर्म-योगारम्भ-विरोधिभिः फल-सङ्गादि-हेतुभिः प्राचीन-कर्मभिः न सम्बध्यते। मुच्यत इत्य् अर्थः॥४।१४॥

एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैर् अपि मुमुक्षुभिः।

कुरु कर्मैव तस्मात् त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम्॥१५॥

एवं मां ज्ञात्वा अपि विमुक्त-पापैः पूर्वैर् अपि मुमुक्षुभिर् उक्त-लक्षणं कर्म कृतम्। तस्मात् त्वम् उक्त-प्रकार-मद्-विषय-ज्ञान-विधूत-पापः पूर्वैर् विवस्वन्-मन्व्-आदिभिः कृतं पूर्वतरं पुरातनं तदानीम् एव मयोक्तं वक्ष्यमाणाकारं कर्मैव कुरु॥४।१५॥

वक्ष्यमाणस्य कर्मणो दुर्ज्ञानताम् आह---

किं कर्म किम् अकर्मेति कवयोऽप्य् अत्र मोहिताः।

तत् ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज् ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्॥१६॥

मुमुक्षुणानुष्ठेयं कर्म किं-स्वरूपम्। अकर्म च किम्। फलाभिसन्धि-रहितं भगवद्-आराधन-रूपं कर्म। अकर्म इति कर्तुर् आत्मनो याथात्म्य-ज्ञानम् उच्यते। अनुष्ठेयं कर्म तद्-अन्तर्गतं ज्ञानं च किं-स्वरूपम्। इत्य् उभयत्र कवयो विद्वांसोऽपि मोहिताः, यथार्थतया न जानन्ति। एवम् अन्तर्गत-ज्ञानं यत् कर्म तत् ते प्रवक्ष्यामि। यद् ज्ञात्वा अनुष्ठाय अशुभात् संसार-बन्धान् मोक्ष्यसे। कर्तव्य-कर्म-ज्ञानं हि अनुष्ठान-फलम्॥४।१६॥

कुतोऽस्य दुर्ज्ञानता। इत्य् अत्र आह---

कर्मणो ह्य् अपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः।

अकर्मणश् च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः॥१७॥

यस्मात् मोक्ष-साधन-भूते कर्मणः स्वरूपे बोद्धव्यम् अस्ति। विकर्मणि च नित्य-नैमित्तिक-काम्य-कर्म-रूपेण तत्-साधन-द्रव्यार्जनाद्य्-आकारेण च, विविधताम् आपन्नं कर्म विकर्म। अकर्मणि ज्ञाने च बोद्धव्यम् अस्ति। गहना दुर्विज्ञाना मुमुक्षोः कर्मणो गतिः। विकर्मणि च बोद्धव्यम्--- नित्य-नैमित्तिक-काम्य-द्रव्यार्जनादौ कर्मणि फल-भेद-कृतं वैविध्यं परित्यज्य मोक्षैक-फलतया एक-शास्त्रार्थत्वानुसन्धानम्। तद् एतद् व्यवसायात्मिका बुद्धिर् एका [२।४१] इत्य् अत्रैवोक्तम् इति नेह प्रपञ्च्यते॥४।१७॥

कर्माकर्मणोर् बोद्धव्यम् आह---

कर्मण्य् अकर्म यः पश्येद् अकर्मणि च कर्म यः।

स बुद्धिमान् मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्न-कर्म-कृत्॥१८॥

अकर्म-शब्देनात्र कर्मेतरत् प्रस्तुतम् आत्म-ज्ञानम् उच्यते। कर्मणि क्रियमाणे एव आत्म-ज्ञानं यत् पश्येद् अकर्मणि चात्म-ज्ञाने वर्तमानैव यः कर्म पश्येत्। किम् उक्तं भवति। क्रियमाणम् एव कर्मात्म-याथात्म्यानुसन्धानेन ज्ञानाकारं यः पश्येत्, तच् च ज्ञानं कर्मणि अन्तर्गततया कर्माकारं यः पश्येद् इति उक्तं भवति। क्रियमाणे हि कर्मणि कर्तृ-भूतात्म-याथात्म्यानुसन्धानेन तद् उभयं सम्पन्नं भवति।

एवम् आत्म-याथात्म्यानुसन्धान-गर्भं कर्म यः पश्येत् स बुद्धिमान् कृत्स्न-शास्त्रार्थ-वित्, मनुष्येषु स युक्तो मोक्षार्हः स एव कृत्स्न-कर्म-कृत् कृत्स्न-शास्त्रार्थ-कृत्॥४।१८॥

प्रत्यक्षेण क्रियमाणस्य कर्मणो ज्ञानाकारता कथम् उपपद्यते। इत्य् अत्राह---

यस्य सर्वे समारम्भाः काम-सङ्कल्प-वर्जिताः।

ज्ञानाग्नि-दग्ध-कर्माणं तम् आहुः पण्डितं बुधाः॥१९॥

यस्य मुमुक्षोः सर्वे द्रव्यार्जनादि-लौकिक-कर्म-पूर्वक-नित्य-नैमित्तिक-काम्य-रूप-कर्म-समारम्भाः काम-वर्जिताः फल-सङ्ग-रहिताः सङ्कल्प-वर्जिताश् च।

प्रकृत्या तद्-गुणैश् चात्मानम् एकीकृत्य अनुसन्धानां सङ्कल्पः। प्रकृति-वियुक्तात्म-स्वरूपानुसन्धान-युक्ततया तद्-रहिताः। तम् एवं कर्म कुर्वाणं पण्डितं कर्मान्तर्गतात्म-याथात्म्य-ज्ञानाग्निना दग्ध-प्राचीन-कर्माणम् आहुस् तत्त्व-ज्ञाः॥४।१९॥

अतः कर्मणो ज्ञानाकारत्वम् उपपद्यते। एतद् एव विवृणोति---

त्यक्त्वा कर्म-फलासङ्गं नित्य-तृप्तो निराश्रयः।

कर्मण्य् अभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित् करोति सः॥२०॥

कर्म-फलासङ्गं त्यक्त्वा नित्य-तृप्तो नित्ये स्वात्मन्य् एव तृप्तो निराश्रयोऽस्थिर-प्रकृतौ आश्रय-बुद्धि-रहितो यः कर्माणि करोति, स कर्मण्य् आभिमुख्येन प्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित् कर्म करोति, कर्मापदेशेन ज्ञानाभ्यासम् एव करोतीत्य् अर्थः॥४।२०॥

पुनर् अपि कर्मणा ज्ञानाकारता एव विशोध्यते---

निराशीर् यत-चित्तात्मा त्यक्त-सर्व-परिग्रहः।

शारीरं केवलं कर्म कुर्वन् नाप्नोति किल्बिषम्॥२१॥

निराशीर् निर्गत-फलाभिसन्धिः, यत-चित्तात्मा यत-चित्तमनाः, त्यक्त-सर्व-परिग्रह आत्मैक-प्रयोजनतया प्रकृति-प्राकृत-वस्तुनि ममता-रहितो यावज्-जीवं केवलं शारीरम् एव कर्म कुर्वन् किल्बिषं संसारं नाप्नोति। ज्ञान-निष्ठा-व्यवधान-रहित-केवल-कर्म-योगेन एवं-रूपेणात्मानं पश्यतीत्य् अर्थः॥४।२१॥

यदृच्छा-लाभ-सन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः।

समः सिद्धाव् असिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते॥२२॥

यदृच्छोपनत-शरीर-धारण-हेतु-वस्तु-सन्तुष्टः द्वन्द्वातीतो यावत्-साधन-समाप्त्य्-अवर्जनीय-शीतोष्णादि-सहः। विमत्सरोऽनिष्टोपनिपात-हेतु-भूत-स्वकर्म-निरूपेण परेषु विगत-मत्सरः समः सिद्धौ असिद्धौ च युद्धादि-कर्मसु जयादि-सिद्ध्य्-असिद्ध्योः सम-चित्तः कर्मैव कृत्वापि ज्ञान-निष्ठां विनापि न निबध्यते, न संसारं प्रतिपद्यते॥४।२२॥

गत-सङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थित-चेतसः।

यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते॥२३॥

आत्म-विषय-ज्ञानावस्थित-मनस्त्वेन विगत-तद्-इतर-सङ्गस्य तत एव निखिल-परिग्रह-विनिर्मुक्तस्योक्त-लक्षण-यज्ञादि-कर्म-निर्वृत्तये वर्तमानस्य पुरुषस्य बन्ध-हेतु-भूतं प्राचीनं कर्म समग्रं प्रविलीयते निःशेषं क्षीयते॥४।२३॥

प्रकृति-वियुक्तात्म-स्वरूपानुसन्धान-युक्ततया कर्मणो ज्ञानाकारत्वम् उक्तम्। इदानीं सर्वस्य स-परिकरस्य कर्मणः पर-ब्रह्म-भूत-परम-पुरुषात्मकत्वानुसन्धाना-युक्ततया ज्ञानाकारत्वम् आह---

ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर् ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम्।

ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्म-कर्म-समाधिना॥२४॥

हविर् विशेष्यते। अर्प्यतेऽनेनेत्य् अर्पणं स्रुग्-आदि। तद् ब्रह्म-कार्यत्वाद् ब्रह्म, ब्रह्म यस्य हविषोऽर्पणं तद् ब्रह्मार्पणम्। ब्रह्म हविः स्वयं च ब्रह्म-भूतं ब्रह्माग्नौ ब्रह्म-भूतेऽग्नौ ब्रह्मणा कर्त्रा हुतम्। इति सर्वं कर्म ब्रह्मात्मकत्वाद् ब्रह्म-मयम् इति यः समाधत्ते, स ब्रह्म-कर्म-समाधिः। तेन ब्रह्म-कर्म-समाधिना ब्रह्मैव गन्तव्यम्। ब्रह्मात्मकतया ब्रह्म-भूतम् आत्म-स्वरूपं गन्तव्यम्। मुमुक्षूणां क्रियमाणं कर्म पर-ब्रह्मात्मकम् एव इत्य् अनुसन्धान-युक्ततया ज्ञानाकारं साक्षाद् आत्मावलोकन-साधनम्, न ज्ञान-निष्ठा-व्यवधानेनेत्य् अर्थः॥४।२४॥

एवं कर्मणो ज्ञानाकारतां प्रतिपाद्य कर्म-योग-भेदान् आह---

दैवम् एवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते।

ब्रह्माग्नाव् अपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति॥२५॥

दैवं दैवार्चन-रूपं यज्ञम् अपरे कर्म-योगिनः पर्युपासते सेवन्ते। तत्रैव निष्ठां कुर्वन्तीत्य् अर्थः। अपरे ब्रह्माग्नौ यज्ञं यज्ञेनैव उपजुह्वति। यज्ञं यज्ञ-रूपं ब्रह्मात्मकम् आज्यादि-द्रव्यं यज्ञेन यज्ञ-साधन-भूतेन स्रुग्-आदिना जुह्वति। अत्र यज्ञ-शब्दो हविः-स्रुग्-आदि-यज्ञ-साधने वर्तते। ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविः इति न्यायेन याग-होमयोर् निष्ठां कुर्वन्ति॥४।२५॥

श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्य् अन्ये संयमाग्निषु जुह्वति।

शब्दादीन् विषयान् अन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति॥२६॥

अन्ये श्रोत्रादीनाम् इन्द्रियाणां संयमने प्रयन्ते। शब्दादीन् विषयान् अन्ये योगिन इन्द्रियाणां शब्दादि-विषय-प्रवणता-निवारणे प्रयतन्ते॥४।२६॥

सर्वाणीन्द्रिय-कर्माणि प्राण-कर्माणि चापरे।

आत्म-संयम-योगाग्नौ जुह्वति ज्ञान-दीपिते॥२७॥

अन्ये ज्ञान-दीपिते मनः-संयम-योगाग्नौ सर्वाणीन्द्रिय-कर्माणि प्राण-कर्माणि च जुह्वति। मनस इन्द्रिय-प्राणानां कर्म-प्रवणता-निवारणे प्रयतन्त इत्य् अर्थः॥४।२७॥

द्रव्य-यज्ञास् तपो-यज्ञा योग-यज्ञास् तथापरे।

स्वाध्याय-ज्ञान-यज्ञाश् च यतयः संशित-व्रताः॥२८॥

केचित् कर्म-योगिनो द्रव्य-यज्ञाः, न्यायतो द्रव्याण्य् आदाय देवार्चने प्रयतन्ते, केचिच् च दानेषु, केचिच् च यागेषु, केचिच् च होमेषु, एते सर्वे द्रव्य-यज्ञाः। केचित् तपो-यज्ञाः कृच्छ्र-चान्द्रायणोपवासादिषु निष्ठां कुर्वन्ति। योग-यज्ञाश् चापरे पुण्य-तीर्थ- पुण्य-स्थान-प्राप्तिषु निष्ठां कुर्वन्ति। इह योग-शब्दः कर्म-निष्ठा-भेद-प्रकरणात् तद्-विषयः। केचित् स्वाध्याय-पराः स्वाध्यायाभ्यास-पराः। केचित् तद्-अर्थ-ज्ञानाभ्यास-परा यतयो यतन-शीलाः। शंसित-व्रताः दृढ-सङ्कल्पाः॥४।२८॥

अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे।

प्राणापान-गती रुद्ध्वा प्राणायाम-परायणाः॥२९॥

अपरे नियताहाराः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति।

सर्वेऽप्य् एते यज्ञ-विदो यज्ञ-क्षपित-कल्मषाः॥३०॥

अपरे कर्म-योगिनः प्राणायामेषु निष्ठां कुर्वन्ति। ते च त्रि-विधाः--- पूरक-रेचक-कुम्भक-भेदेन। अपाने जुह्वति प्राणम् इति पूरकः। प्राणेऽपानम् इति रेचकः। प्राणापान-गती रुद्ध्वा प्राणान् प्राणेषु जुह्वतीति कुम्भकः। प्राणायाम-परेषु त्रिष्व् अप्य् अनुषज्यते नियताहारा इति। द्रव्य-यज्ञ-प्रभृति-प्राणायाम-पर्यन्तेषु कर्म-योग-भेदेषु स्व-समीहितेषु प्रवृत्ता एते सर्वे सह-यज्ञैः प्रजाः सृष्ट्वा [३।१०] इति अभिहित-महा-यज्ञ-पूर्वक-नित्य-नैमित्तिक-कर्म-रूप-यज्ञ-विदः, तन्-निष्ठाः, तत एव क्षपित-कल्मषाः॥४।२९-।३०॥

यज्ञ-शिष्टामृत-भुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम्।

नायं लोकोऽस्त्य् अयज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम॥३१॥

यज्ञ-शिष्टामृतेन शरीर-धारणं कुर्वन्त एव कर्म-योगे व्यापृताः सनातनं च ब्रह्म यान्ति। अयज्ञस्य महा-यज्ञादि-पूर्वक-नित्य-नैमित्तिक-कर्म-रहितस्य नायं लोको न प्राकृत-लोकः प्राकृत-लोक-सम्बन्धि-धर्मार्थ-कामाख्यः पुरुषार्थो न सिध्यति। कुत

 इतोऽन्यो मोक्षाख्यः पुरुषार्थः। परम-पुरुषार्थतया मोक्षस्य प्रस्तुतत्वात् तद्-इतर-पुरुषार्थोऽयं लोक इति निर्दिश्यते स हि प्राकृतः॥४।३१॥

एवं बहु-विधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे।

कर्मजान् विद्धि तान् सर्वान् एवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे॥३२॥

एवं हि बहु-प्रकाराः कर्म-योगा ब्रह्मणो मुखे वितताः। आत्म-याथात्म्यावाप्ति-साधनतया स्थिताः। तान् उक्त-लक्षणान् उक्त-भेदान् कर्म-योगान् सर्वान् कर्मजान् विद्धि। अहरहर् अनुष्ठीयमान-नित्य-नैमित्तिक-कर्मानुष्ठान-जान् विद्धि। एवं ज्ञात्वा यथोक्त-प्रकारेण अनुष्ठाय विमोक्ष्यसे॥४।३२॥

अन्तर्गत-ज्ञानतया कर्मणो ज्ञानाकारत्वम् उक्तम्। तत्रान्तर्गत-ज्ञाने कर्मणि ज्ञानांशस्य एव प्राधान्यम् आह---

श्रेयान् द्रव्य-मयाद् यज्ञाज् ज्ञान-यज्ञः परन्तप।

सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते॥३३॥

उभयाकारे कर्मणि द्रव्य-मयाद् अंशाद् ज्ञान-मयोऽंशः श्रेयान्। सर्वस्य कर्मणस् तद्-इतरस्य चाखिलस्योपादेयस्य ज्ञाने परिसमाप्तेः। तद् एवं सर्वैः साधनैः प्राप्य-भूतं ज्ञानं कर्मान्तर्गतत्वेन अभ्यस्यते। तद् एव हि अभ्यस्यमानं क्रमेण प्राप्य-दशां प्रतिपद्यते॥४।३३॥

तद् विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया।

उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस् तत्त्व-दर्शिनः॥३४॥

तद् आत्म-विषयं ज्ञानम् अविनाशि तद् विद्धि [२।१७] इत्य् आरभ्य एषा तेऽभिहिता [२।३९] इत्य् अन्तेन मयोपदिष्टम् मद्-उक्त-कर्मणि वर्तमानस् त्वं विपाकानुगुणं काले काले प्रणिपात-परिप्रश्न-सेवादिभिर् विशदाकारं ज्ञानिभ्यो विद्धि। साक्षात्-कृतात्म-स्वरूपास् तु ज्ञानिनः प्रणिपातादिभिः सेविता ज्ञान-बुभुत्सया परितः पृच्छतस् तवाशयम् आलक्ष्य ज्ञानम् उपदेक्ष्यन्ति॥४।३४॥

आत्म-याथात्म्य-विषय-साक्षात्कार-रूपस्य लक्षणम् आह---

यज् ज्ञात्वा न पुनर् मोहम् एवं यास्यसि पाण्डव।

येन भूतान्य् अशेषेण द्रक्ष्यस्य् आत्मन्य् अथो मयि॥३५॥

यज् ज्ञानं ज्ञात्वा पुनर् एवं देहाद्य्-आत्माभिमान-रूपं तत्-कृतं ममताद्य्-आस्पदं च मोहं न यास्यसि, येन देव-मनुष्याद्य्-आकारेणानुसंहितानि सर्वाणि भूतानि स्वात्मन्य् एव द्रक्ष्यसि। यतस् तवान्येषां च भूतानां प्रकृति-वियुक्तानां ज्ञानैकाकारतया साम्यम्। प्रकृति-संसर्ग-दोष-विनिर्मुक्तम् आत्म-स्वरूपं सर्वं समम् इति च वक्ष्यते निर्दोषं हि समं ब्रह्म [गीता ५।१९] इति।

अथो मयि सर्वाणि भूतान्य् अशेषेण द्रक्ष्यसि, मत्-स्वरूप-साम्याच् च परिशुद्धस्य सर्वस्य आत्म-वस्तुनः। इदं ज्ञानम् उपाश्रित्य मम साधर्म्यम् आगताः [गीता १४।२] इति हि वक्ष्यते तथा विद्वान् पुण्य-पापे विधूय, निरञ्जनः परमं साम्यम् उपैति [मु।उ। ३।१।३] इत्य् एवम् आदिषु नाम-रूप-विनिर्मुक्तस्य आत्म-वस्तुनः परं स्वरूप-साम्यम् अवगम्यते। अतः प्रकृति-विनिर्मुक्तं सर्वम् आत्म-वस्तु परस्परं समं सर्वेश्वरेण च समम्॥४।३५॥

अपि चेद् असि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पाप-कृत्तमः।

सर्वं ज्ञान-प्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि॥३६॥

यद्यपि सर्वेभ्यः पाप-कृत्तमोऽसि सर्वं पूर्वार्जितं वृजिन-रूपं समुद्रम् आत्म-विषय-ज्ञान-रूप-प्लवेनैव सन्तरिष्यसि॥४।३६॥

यथैधांसि समिद्धोऽग्निर् भस्मसात् कुरुतेऽर्जुन।

ज्ञानाग्निः सर्व-कर्माणि भस्मसात् कुरुते तथा॥३७॥

सम्यक् प्रवृद्धोऽग्निर् इन्धन-समुच्चयम् इवात्म-याथात्म्य-ज्ञान-रूपोऽग्निर् जीवात्म-गतम् अनादि-काल-प्रवृत्तानन्त-कर्म-सञ्चयं भस्मीकरोति॥४।३७॥

न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रम् इह विद्यते।

तत् स्वयं योग-संसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति॥३८॥

यस्माद् आत्म-ज्ञानेन सदृशं पवित्रं शुद्धि-करम् इह जगति वस्त्व्-अन्तरं न विद्यते, तस्माद् आत्म-ज्ञानं सर्वं पापं नाशयतीत्य् अर्थः। तत् तथा-विधं ज्ञानं यथोपदेशम् अहरहर् अनुष्ठीयमानं ज्ञानाकार-कर्म-योगेन संसिद्धः कालेन स्वात्मनि स्वयम् एव लभते॥४।३८॥

तद् एव स्पष्टम् आह---

श्रद्धावांल् लभते ज्ञानं तत्-परः संयतेन्द्रियः।

ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिम् अचिरेणाधिगच्छति॥३९॥

एवम् उपदेशाज् ज्ञानं लब्ध्वा चोपदिष्ट-ज्ञान-वृद्धौ श्रद्धावान् तत्-परस् तत्रैव नियमित-मनास् तद्-इतर-विषयात् संयतेन्द्रियोऽचिरेण कालेनोक्त-लक्षण-विपाक-दशापन्नं ज्ञानं लभते। तथा-विधं ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिम् अचिरेण अधिगच्छति परं निर्वाणं प्राप्नोति॥४।३९॥

अज्ञश् चाश्रद्दधानश् च संशयात्मा विनश्यति।

नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः॥४०॥

अज्ञ एवम् उपदेश-लब्ध-ज्ञान-रहित उपदिष्ट-ज्ञान-वृद्ध्य्-उपाये चाश्रद्दधानोऽत्वरमाण उपदिष्टे च ज्ञाने संशयात्मा संशयित-मना विनश्यति, नष्टो भवति। अस्मिन्न् उपदिष्टे आत्म-याथात्म्य-विषये ज्ञाने संशयात्मनोऽयम् अपि प्राकृत-लोको नास्ति, न च परः। धर्मार्थ-कामादि-पुरुषार्थाश् च न सिद्ध्यन्ति, कुतो मोक्ष इत्य् अर्थः।

शास्त्रीय-कर्म-सिद्धि-रूपत्वात् सर्वेषां पुरुषार्थानां शास्त्रीय-कर्म-जन्य-सिराश् च देहातिरिक्तात्म-निश्चय-पूर्वकत्वात्। अतः सुख-लव-भागित्वम् आत्मनि संशयात्मनो न सम्भवति॥४।४०॥

योग-सन्न्यस्त-कर्माणं ज्ञान-सञ्छिन्न-संशयम्।

आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय॥४१॥

यथोपदिष्ट-योगेन सन्न्यस्त-कर्माणं ज्ञानाकारतापन्न-कर्माणं यथोपदिष्टेन चात्म-ज्ञानेनात्मनि सञ्छिन्न-संशयम् आत्मवन्तं मनस्विनम् उपदिष्टार्थो दृढावस्थित-मनसं बन्ध-हेतु-भूत-प्राचीनानन्त-कर्माणि न निबध्नन्ति॥४।४१॥

तस्माद् अज्ञान-सम्भूतं हृत्-स्थं ज्ञानासिनात्मनः।

छित्त्वैनं संशयं योगम् आतिष्ठोत्तिष्ठ भारत॥४२॥

तस्माद् अनाद्य्-अज्ञान-सम्भूतं हृत्-स्थम् आत्म-विषयं संशयं मयोपदिष्टेनात्म-ज्ञानासिना छित्त्वा मयोपदिष्टं कर्म-योगम् आतिष्ठ तद्-अर्थम् उत्तिष्ठ भारतेति॥४।४२॥

इति श्रीमद्-रामानुजाचार्य-विरचिते गीता-भाष्ये चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥

తృతీయేఽధ్యాయే ప్రకృతి-సంసృష్టస్య ముముక్షోః సహసా జ్ఞాన-యోగేఽనధికారాత్ కర్మ-యోగ ఏవ కార్యః। జ్ఞాన-యోగాధికారిణోఽప్య్ అకర్తృత్వానుసన్ధాన-పూర్వకం కర్మ-యోగ ఏవ శ్రేయాన్ ఇతి సహేతుకమ్ ఉక్తమ్। ఇవ్శిష్టతయా వ్యపదేశ్యస్య తు విశేషతః కర్మ-యోగ ఏవ కార్య ఇతి చోక్తమ్। చతుర్థేనేదానీమ్ అస్యైవ కర్మ-యోగస్య నిఖిల-జగద్-ఉద్ధరణాయ మన్వన్తరాదావ్ ఏవోపదిష్టతయా కర్తవ్యతాం ద్రఢయిత్వా అన్తర్గత-జ్ఞానతత్యాఽస్యైవ జ్ఞాన-యోగాకారతాం ప్రదర్శ్య, కర్మ-యోగ-స్వరూపం తద్-భేదాః కర్మ-యోగే జ్ఞానాంశస్యైవ ప్రాధాన్యం చోచ్యతే। ప్రసఙ్గాచ్ చ భగవద్-అవతార-యాథాత్మ్యమ్ ఉచ్యతే---

శ్రీ-భగవాన్ ఉవాచ

ఇమం వివస్వతే యోగం ప్రోక్తవాన్ అహమ్ అవ్యయమ్।

వివస్వాన్ మనవే ప్రాహ మనుర్ ఇక్ష్వాకవేఽబ్రవీత్॥౧॥

ఏవం పరమ్పరా-ప్రాప్తమ్ ఇమం రాజర్షయో విదుః।

స కాలేనేహ మహతా యోగో నష్టః పరన్తప॥౨॥

యోఽయం తవోదితో యోగః స కేవలం యుద్ధ-ప్రోత్సాహనాయేదానీమ్ ఉదిత ఇతి న మన్తవ్యమ్। మన్వన్తరాదావ్ ఏవ నిఖిల-జగద్-ఉద్ధరణాయ పరమ-పురుషార్థ-లక్షణ-మోక్ష-సాధనతయా ఇమం యోగమ్ అహమ్ ఏవ వివస్వతే ప్రోక్తవాన్। వివస్వాన్ చ మనవే మనుర్ ఇక్ష్వాకవ ఇత్య్ ఏవం సమ్ప్రదాయ-పరమ్పరయా ప్రాప్తమ్ ఇమం యోగం పూర్వే రాజర్షాయో విదుః। స మహతా కాలేన తత్-తచ్-ఛ్రోతృ-బుద్ధి-మాన్ద్యాద్ వినష్ట-ప్రాయోఽభూత్॥౪।౧-౨॥

స ఏవాయం మయా తేఽద్య యోగః ప్రోక్తః పురాతనః।

భక్తోఽసి మే సఖా చేతి రహస్యం హ్య్ ఏతద్ ఉత్తమమ్॥౩॥

స ఏవాయమ్ అస్ఖలిత-స్వరూపః పురాతనః యోగః సఖ్యేనాతిమాత్ర-భక్త్యా చ మామ్ ఏవ ప్రపన్నాయ తే మయా ప్రోక్తః। స-పరికరః స-విస్తరమ్ ఉక్త ఇత్య్ అర్థః। మద్-అన్యేన కేనాపి జ్ఞాతుం వక్తుం వా న శక్యమ్, యత ఇదం వేదాన్తోదితమ్ ఉత్తమం రహస్యం జ్ఞానమ్॥౪।౩॥

అస్మిన్ ప్రసఙ్గే భగవద్-అవతార-యాథాత్మ్యం యథావద్ జ్ఞాతుమ్ అర్జున ఉవాచ---

అపరం భవతో జన్మ పరం జన్మ వివస్వతః।

కథమ్ ఏతద్ విజానీయాం త్వమ్ ఆదౌ ప్రోక్తవాన్ ఇతి॥౪॥

కాల-సఙ్ఖ్యయా అపరమ్ అస్మజ్-జన్మ-సమ-కాలం హి భవతో జన్మ। వివస్వతశ్ చ కాల-సఙ్ఖ్యయా పరమ్ అష్ట-వింశతి-చతుర్యుగ-సఙ్ఖ్యా-సఙ్ఖ్యాతమ్। త్వమ్ ఏవ ఆదౌ ప్రోక్తవాన్ ఇతి కథమ్ ఏతద్ అసమ్భావనీయం విశేషేణ యథార్థం జానీయామ్।

నను జన్మాన్తరేణాపి వక్తుం శక్యమ్। జన్మాన్తర-కృతస్య మహతాం స్మృతిశ్ చ యుజ్యత ఇతి నాత్ర కశ్చిద్ విరోధః। న చాసౌ వక్తారమ్ ఏనం వసుదేవ-తనయం సర్వేశ్వరం న జానాతి। యత ఏవం వక్ష్యతి---

యుధిష్ఠిర-రాజసూయాదిషు భీష్మాదిభ్యశ్ చాసకృత్ శ్రుతమ్---

కృష్ణ ఏవ హి లోకానామ్ ఉత్పత్తిర్ అపి చాప్య్ అయః।

కృష్ణస్య హి కృతే భూతమ్ ఇదం విశ్వం చరాచరమ్॥ [మ।భా। ౨।౩౮।౨౩]

ఇత్య్ ఏవమ్ ఆదిషు। కృష్ణస్య హి కృతే ఇతి కృష్ణస్య శేష-భూతమ్ ఇదం కృత్స్నం జగద్ ఇత్య్ అర్థః।

అత్రోచ్యతే--- జానాత్య్ ఏవాయం భగవన్తం వసుదేవ-తనయం పార్థః। జానతోఽప్య్ అజానత ఇవ పృచ్ఛతోఽయమ్ ఆశయః--- నిఖిల-హేయ-ప్రత్యనీక-కల్యాణైకతానస్య సర్వేశ్వరస్య సర్వజ్ఞస్య సత్య-సఙ్కల్పస్య చావాప్త-సమస్త-కామస్య కర్మ-పరవశ-దేవ-మనుష్యాది-సజాతీయం జన్మ కిమ్ ఇన్ద్రజాలాదివన్ మిథ్యా ఉత సత్యమ్। సత్యత్వే చ కథం జన్మ-ప్రకారః। కిమ్-ఆత్మకోఽయం దేహః। కశ్ చ జన్మ-హేతుః। కదా చ జన్మ। కిమ్-అర్థం వా జన్మ। ఇతి పరిహార-ప్రకారేణ ప్రశ్నార్థో విజ్ఞాయతే॥౪।౪॥

పరిహరన్ శ్రీ-భగవాన్ ఉవాచ---

బహూని మే వ్యతీతాని జన్మాని తవ చార్జున।

తాన్య్ అహం వేద సర్వాణి న త్వం వేత్థ పరన్తప॥౫॥

అనేన జన్మనః సత్యత్వమ్ ఉక్తం బహూని మే వ్యతీతాని జన్మానీతి వచనాత్, తవ చేతి దృష్టన్తతయా ఉపాదానాచ్ చ॥౪।౫॥

ఆత్మనోఽవతార-ప్రకారం దేహ-యాథాత్మ్యం జన్మ-హేతుం చాహ---

అజోఽపి సన్న్ అవ్యయాత్మా భూతానామ్ ఈశ్వరోఽపి సన్।

ప్రకృతిం స్వామ్ అధిష్ఠాయ సమ్భవామ్య్ ఆత్మ-మాయయా॥౬॥

అజత్వావ్యయత్వ-సర్వేశ్వరత్వాది-సర్వం పారమేశ్వరం ప్రకారమ్ అజహద్ ఏవ స్వాం ప్రకృతిమ్ అధిష్ఠాయ ఆత్మ-మాయయా సమ్భవామి। ప్రకృతిః స్వభావః, స్వమ్ ఏవ స్వభావమ్ అధిష్ఠాయ స్వేనైవ రూపేణ స్వేచ్ఛయా సమ్భవామీత్య్ అర్థః।

స్వరూపం హి--- ఆదిత్య-వర్ణం తమసః పరస్తాత్ [య।వే। ౩౧।౧౮], క్షయన్తమ్ అస్య రజసః పరాకే [సా।వే। ౧౭।౧।౪।౨], య ఏషోఽన్తరాదిత్యే హిరణ్మయః పురుషః [ఛా।ఉ। ౧।౬।౬], తస్మిన్న్ అయం పురుషో మనోమయోఽమృతో హిరణ్మయః [తై।ఉ। ౧।౬।౧] సర్వే నిమేషా జజ్ఞిరే విద్యుతః పురుషాదధి [య।వే। ౩౨।౨], భా-రూపః సత్య-సఙ్కల్ప ఆకాశాత్మా సర్వ-కర్మా సర్వ-కామః సర్వ-గన్ధః సర్వ-రసః [ఛా।ఉ। ౩।౧౪।౨], మాహారజనం వాసః [బృ।ఆ।ఉ। ౨।౩।౬] ఇత్య్-ఆది-శ్రుతి-సిద్ధమ్।

ఆత్మ-మాయయా ఆత్మీయయా మాయయా। మాయా వయునం జ్ఞానమ్ [నిఘణ్టు ౨౨] ఇతి జ్ఞాన-పర్యాయోఽత్ర మాయా-శబ్దః। తథా చాభియుక్త-ప్రయోగః--- మాయయా సతతం వేత్తి ప్రాణినాం చ శుభాశుభమ్ ఇతి। ఆత్మీయేన జ్ఞానేన ఆత్మ-సఙ్కల్పేనేత్య్ అర్థః।

అతోఽపహత-పాప్మత్వాది-సమస్త-కల్యాణ-గుణాత్మకత్వం సర్వమ్ ఐశ్వరం స్వభావమ్ అజహద్ ఏవ స్వమ్ ఏవ రూపం దేవ-మనుష్యాది-సజాతీయ-స్థానం కుర్వన్ ఆత్మ-సఙ్కల్పేన దేవాది-రూపః సమ్భవామి। తద్ ఇదమ్ ఆహ--- అజాయమానో బహుధా విజాయతే [య।వే। ౩౧।౧౯] ఇతి శ్రుతిః। ఇతర-పురుష-సాధారణం జన్మ అకుర్వన్ దేవాది-రూపేణ స్వ-సఙ్కల్పేన ఉక్త-ప్రక్రియయా జాయత ఇత్య్ అర్థః। బహూని మే వ్యతీతాని జన్మాని తవ చార్జున। తాన్య్ అహం వేద సర్వాణి [గీతా ౪।౫] తద్ ఆత్మానం సృజామ్య్ అహమ్ [గీతా ౪।౭], జన్మ కర్మ చ మే దివ్యమ్ ఏవం యో వేత్తి తత్త్వతః [గీతా ౪।౯] ఇతి పూర్వాపరావిరోధాచ్ చ॥౪।౬॥

జన్మ-కాలమ్ ఆహ---

యదా యదా హి ధర్మస్య గ్లానిర్ భవతి భారత।

అభ్యుత్థానమ్ అధర్మస్య తదాత్మానం సృజామ్య్ అహమ్॥౭॥

న కాల-నియమోఽస్మత్-సమ్భవస్య। యదా యదా హి ధర్మస్య వేదేనోదితస్య చాతుర్వర్ణ్య-చాతురాశ్రమ్య-వ్యవస్థయావస్థితస్య కర్తవ్యస్య గ్లానిర్ భవతి, యదా యదా చ తద్-విపర్యయస్యాధర్మస్య అభ్యుత్థానం, తదాహమ్ ఏవ స్వ-సఙ్కల్పేనోక్త-ప్రకారేణాత్మానం సృజామి॥౪।౭॥

జన్మనః ప్రయోజనమ్ ఆహ---

పరిత్రాణాయ సాధూనాం వినాశాయ చ దుష్కృతామ్।

ధర్మ-సంస్థాపనార్థాయ సమ్భవామి యుగే యుగే॥౮॥

సాధవ ఉక్త-లక్షణ-ధర్మ-శీలా వైష్ణవాగ్రేసరా మత్-సమాశ్రయణే ప్రవృత్తా మన్-నామ-కర్మ-స్వరూపాణామ్ అవాఙ్-మనసాగోచరతయా మద్-దర్శనాద్ ఋతే స్వాత్మ-ధారణ-పోషణాది-సుఖమ్ అలభమానా అణు-మాత్ర-కాలమ్ అపి కల్ప-సహస్రాం మన్వానాః ప్రశిథిల-సర్వ-గాత్రా భవేయుర్ ఇతి మత్-స్వరూప-చేష్టితావలోకనాలాపాది-దానేన తేషాం పరిత్రాణాయ తద్-విపరీతానాం వినాశాయ చ క్షీణస్య వైదిక-ధర్మస్య మద్-ఆరాధన-రూపస్య ఆరాధ్య-స్వరూప-ప్రదర్శనేన తస్య స్థాపనాయ చ దేవ-మనుష్యాది-రూపేణ యుగే యుగే సమ్భవామి। కృత-త్రేతాది-యుగ-విశేష-నియమోఽపి నాస్తీత్య్ అర్థః॥౪।౮॥

జన్మ కర్మ చ మే దివ్యమ్ ఏవం యో వేత్తి తత్త్వతః।

త్యక్త్వా దేహం పునర్ జన్మ నైతి మామ్ ఏతి సోఽర్జున॥౯॥

ఏవం కర్మ-మూల-భూత-హేయ-త్రిగుణ-ప్రకృతి-సంసర్గ-రూప-జన్మ-రహితస్య సర్వేశ్వరత్వ-సర్వజ్ఞత్వ-సత్య-సఙ్కల్పత్వాది-సమస్త-కల్యాణ-గుణోపేతస్య సాధు-పరిత్రాణ-మత్-సమాశ్రయణైక-ప్రయోజనం దివ్యమ్ అప్రాకృతం మద్-అసాధారణం మమ జన్మ చేష్టితం చ తత్త్వతో యో వేత్తి స వర్తమానం దేహం పరిత్యజ్య పునర్ జన్మ నైతి మామ్ ఏవ ప్రాప్నోతి। మదీయ-దివ్య-జన్మ-చేష్టిత-యాథాత్మ్య-విజ్ఞానేన విధ్వస్త-సమస్త-మత్-సమాశ్రయణ-విరోధి-పాప్మాస్మిన్న్ ఏవ జన్మని యథోదిత-ప్రకారేణ మామ్ ఆశ్రిత్య మద్-ఏక-ప్రియో మద్-ఏక-చిత్తో మామ్ ఏవ ప్రాప్నోతి॥౪।౯॥

తద్ ఆహ---

వీత-రాగ-భయ-క్రోధా మన్-మయా మామ్ ఉపాశ్రితాః।

బహవో జ్ఞాన-తపసా పూతా మద్-భావమ్ ఆగతాః॥౧౦॥

మదీయ-జన్మ-కర్మ-తత్త్వ-జ్ఞానాఖ్యేన తపసా పూతా బహవ ఏవం సంవృత్తాః। తథా చ శ్రుతిః--- తస్య ధీరాః పరిజానన్తి యోనిమ్ ఇతి। ధీరా ధీమతామ్ అగ్రేసరా ఏవ తస్య జన్మ-ప్రకారం జానన్తీత్య్ అర్థః॥౪।౧౦॥

న కేవలం దేవ-మనుష్యాది-రూపేణావతీర్య మత్-సమాశ్రయణాపేక్షాణాం పరిత్రాణం కరోమి। అపి తు---

యే యథా మాం ప్రపద్యన్తే తాంస్ తథైవ భజామ్య్ అహమ్।

మమ వర్త్మానువర్తన్తే మనుష్యాః పార్థ సర్వశః॥౧౧॥

యే మత్-సమాశ్రయణాపేక్షా యథా యేన ప్రకారేణ స్వాపేక్షానురూపం మాం సఙ్కల్ప్య ప్రపద్యన్తే సమాశ్రయన్తే తాన్ ప్రతి తథైవ తన్-మనీషిత-ప్రకారేణ భజామి మాం దర్శయామి। కిమ్ అత్ర బహునా। సర్వే మనుష్యా మద్-అనువర్తనైక-మనోరథా మమ వత్ర్మ మత్-స్వభావం సర్వం యోగినాం వాఙ్-మనసాగోచరమ్ అపి స్వకీయైశ్ చక్షురాది-కరణైః సర్వశః స్వాపేక్షితైః సర్వ-ప్రకారైర్ అనుభూయ అనువర్తన్తే॥౪।౧౧॥

ఇదానీం ప్రాసఙ్గికం పరిసమాప్య ప్రకృతస్య కర్మ-యోగస్య జ్ఞానాకారతా-ప్రకారం వక్తుం తథా-విధ-కర్మ-యోగాధికారిణో దుర్లభత్వమ్ ఆహ---

కాఙ్క్షన్తః కర్మణాం సిద్ధిం యజన్త ఇహ దేవతాః।

క్షిప్రం హి మానుషే లోకే సిద్ధిర్ భవతి కర్మజా॥౧౨॥

సర్వ ఏవ పురుషాః కర్మణాం ఫలం కాఙ్క్షమాణా ఇన్ద్రాది-దేవతా యథా-శాస్త్రం యజన్తే ఆరాధయన్తి। న తు కశ్చిద్ అనభిసంహిత-ఫల ఇన్ద్రాది-దేవతాత్మ-భూతం సర్వ-యజ్ఞానాం భోక్తారం మాం యజతే। కుత ఏతత్। యతః క్షిప్రమ్ అస్మిన్ ఏవ మానుషే లోకే కర్మజా పుత్ర-పశ్వ్-అన్నాద్యా సిద్ధిర్ భవతి। మనుష్య-లోక-శబ్దః స్వర్గాది-లోక-ప్రదర్శనార్థః।

సర్వ ఏవ హి లౌకికాః పురుషా ఆక్షీణానాది-కాల-ప్రవృత్తానన్త-పాప-సఞ్చయతయా అవివేకినః క్షిప్ర-ఫలాభికాఙ్క్షిణః పుత్ర-పశ్వ్-అన్నాది-స్వర్గాద్య్-అర్థతయా సర్వాణి కర్మాణి, ఇన్ద్రాది-దేవతారాధన-మాత్రాణి కుర్వతే। న తు కశ్చిత్ సంసారోద్విగ్న-హృదయో ముముక్షుర్ ఉక్త-లక్షణం కర్మ-యోగం మద్-ఆరాధన-భూతమ్ ఆరభతే ఇత్య్ అర్థః॥౪।౧౨॥

యథోక్త-కర్మ-యోగారమ్భ-విరోధి-పాప-క్షయ-హేతుమ్ ఆహ---

చాతుర్-వర్ణ్యం మయా సృష్టం గుణ-కర్మ-విభాగశః।

తస్య కర్తారమ్ అపి మాం విద్ధ్య్ అకర్తారమ్ అవ్యయమ్॥౧౩॥

చాతుర్వర్ణ్య-ప్రముఖం బ్రహ్మాది-స్తమ్బ-పర్యన్తం కృత్స్నం జగత్ సత్త్వాది-గుణ-విభాగేన తద్-అనుగుణ-శమాది-కర్మ-విభాగేన చ ప్రవిభక్తం మయా సృష్టమ్। సృష్టి-గ్రహణం ప్రదర్శనార్థమ్। మయైవ రక్ష్యతే, మయైవ చ ఉపసంహ్రియతే। తస్య విచిత్ర-సృష్ట్య్-ఆదేః కర్తారమ్ అప్య్ అకర్తారం మాం విద్ధి॥౪।౧౩॥

కథమ్ ఇత్య్ అత్ర ఆహ---

న మాం కర్మాణి లిమ్పన్తి న మే కర్మ-ఫలే స్పృహా।

ఇతి మాం యోఽభిజానాతి కర్మభిర్ న స బధ్యతే॥౧౪॥

యత ఇమాని విచిత్ర-సృష్ట్య్-ఆదీని న మాం కర్మాణి లిమ్పన్తి న మాం సమ్బధ్నన్తి। న మత్-ప్రయుక్తానీమాని దేవ-మనుష్యాది-వైచిత్ర్యాణి సృజ్యానాం పుణ్య-పాప-రూప-కర్మ-విశేష-ప్రయుక్తానీత్య్ అర్థః। అతః ప్రాప్తాప్రాప్త-వివేకన విచిత్ర-సృష్టయ్-ఆదేః నాహం కర్తా। యతశ్ చ సృష్టః క్షేత్ర-జ్ఞాః సృష్టి-లబ్ధ-కరణ-కలేవరాః సృష్టి-లబ్ధం భోగ్య-జాతం ఫల-సఙ్గాది-హేతు-స్వ-కర్మానుగుణం భుఞ్జతే, సృష్ట్య్-ఆది-కర్మ-ఫలే చ తేషామ్ ఏవ స్పృహేతి న మే స్పృహా।

తథా సూత్ర-కారః--- వైషమ్య-నైర్ఘృణ్యే న సాపేక్షత్వాత్ [వే।సూ। ౨।౧।౩౪] ఇతి। తథాహ భగవాన్ పరాశరః---

సృజ్యానాం దేవాదీనాం క్షేత్ర-జ్ఞానాం సృష్టేః కారణ-మాత్రమ్ ఏవాయం పరమ-పురుషః, దేవాది-వైచిత్ర్యే తు ప్రధాన-కారణం సృజ్య-భూత-క్షేత్ర-జ్ఞానాం ప్రాచీన-కర్మ-శక్తయ ఏవ। అతో నిమిత్త-మాత్రం ముక్త్వా సృష్టేః కర్తారం పరమ-పూరుషం ముక్త్వేదం క్షేత్ర-జ్ఞ-వస్తు దేవాది-విచిత్ర-భావే న అన్యద్ అపేక్షతే। స్వగత-ప్రాచీన-కర్మ-శక్త్యా ఏవ హి దేవాది-వస్తు-భావం నీయత ఇత్య్ అర్థః।

ఏవమ్ ఉక్తేన ప్రకారేణ సృష్ట్య్-ఆదేః కర్తారమ్ అప్య్ అకర్తారం సృష్ట్య్-ఆది-కర్మ-ఫల-సఙ్గ-రహితం చ యో మామ్ అభిజానాతి స కర్మ-యోగారమ్భ-విరోధిభిః ఫల-సఙ్గాది-హేతుభిః ప్రాచీన-కర్మభిః న సమ్బధ్యతే। ముచ్యత ఇత్య్ అర్థః॥౪।౧౪॥

ఏవం జ్ఞాత్వా కృతం కర్మ పూర్వైర్ అపి ముముక్షుభిః।

కురు కర్మైవ తస్మాత్ త్వం పూర్వైః పూర్వతరం కృతమ్॥౧౫॥

ఏవం మాం జ్ఞాత్వా అపి విముక్త-పాపైః పూర్వైర్ అపి ముముక్షుభిర్ ఉక్త-లక్షణం కర్మ కృతమ్। తస్మాత్ త్వమ్ ఉక్త-ప్రకార-మద్-విషయ-జ్ఞాన-విధూత-పాపః పూర్వైర్ వివస్వన్-మన్వ్-ఆదిభిః కృతం పూర్వతరం పురాతనం తదానీమ్ ఏవ మయోక్తం వక్ష్యమాణాకారం కర్మైవ కురు॥౪।౧౫॥

వక్ష్యమాణస్య కర్మణో దుర్జ్ఞానతామ్ ఆహ---

కిం కర్మ కిమ్ అకర్మేతి కవయోఽప్య్ అత్ర మోహితాః।

తత్ తే కర్మ ప్రవక్ష్యామి యజ్ జ్ఞాత్వా మోక్ష్యసేఽశుభాత్॥౧౬॥

ముముక్షుణానుష్ఠేయం కర్మ కిం-స్వరూపమ్। అకర్మ చ కిమ్। ఫలాభిసన్ధి-రహితం భగవద్-ఆరాధన-రూపం కర్మ। అకర్మ ఇతి కర్తుర్ ఆత్మనో యాథాత్మ్య-జ్ఞానమ్ ఉచ్యతే। అనుష్ఠేయం కర్మ తద్-అన్తర్గతం జ్ఞానం చ కిం-స్వరూపమ్। ఇత్య్ ఉభయత్ర కవయో విద్వాంసోఽపి మోహితాః, యథార్థతయా న జానన్తి। ఏవమ్ అన్తర్గత-జ్ఞానం యత్ కర్మ తత్ తే ప్రవక్ష్యామి। యద్ జ్ఞాత్వా అనుష్ఠాయ అశుభాత్ సంసార-బన్ధాన్ మోక్ష్యసే। కర్తవ్య-కర్మ-జ్ఞానం హి అనుష్ఠాన-ఫలమ్॥౪।౧౬॥

కుతోఽస్య దుర్జ్ఞానతా। ఇత్య్ అత్ర ఆహ---

కర్మణో హ్య్ అపి బోద్ధవ్యం బోద్ధవ్యం చ వికర్మణః।

అకర్మణశ్ చ బోద్ధవ్యం గహనా కర్మణో గతిః॥౧౭॥

యస్మాత్ మోక్ష-సాధన-భూతే కర్మణః స్వరూపే బోద్ధవ్యమ్ అస్తి। వికర్మణి చ నిత్య-నైమిత్తిక-కామ్య-కర్మ-రూపేణ తత్-సాధన-ద్రవ్యార్జనాద్య్-ఆకారేణ చ, వివిధతామ్ ఆపన్నం కర్మ వికర్మ। అకర్మణి జ్ఞానే చ బోద్ధవ్యమ్ అస్తి। గహనా దుర్విజ్ఞానా ముముక్షోః కర్మణో గతిః। వికర్మణి చ బోద్ధవ్యమ్--- నిత్య-నైమిత్తిక-కామ్య-ద్రవ్యార్జనాదౌ కర్మణి ఫల-భేద-కృతం వైవిధ్యం పరిత్యజ్య మోక్షైక-ఫలతయా ఏక-శాస్త్రార్థత్వానుసన్ధానమ్। తద్ ఏతద్ వ్యవసాయాత్మికా బుద్ధిర్ ఏకా [౨।౪౧] ఇత్య్ అత్రైవోక్తమ్ ఇతి నేహ ప్రపఞ్చ్యతే॥౪।౧౭॥

కర్మాకర్మణోర్ బోద్ధవ్యమ్ ఆహ---

కర్మణ్య్ అకర్మ యః పశ్యేద్ అకర్మణి చ కర్మ యః।

స బుద్ధిమాన్ మనుష్యేషు స యుక్తః కృత్స్న-కర్మ-కృత్॥౧౮॥

అకర్మ-శబ్దేనాత్ర కర్మేతరత్ ప్రస్తుతమ్ ఆత్మ-జ్ఞానమ్ ఉచ్యతే। కర్మణి క్రియమాణే ఏవ ఆత్మ-జ్ఞానం యత్ పశ్యేద్ అకర్మణి చాత్మ-జ్ఞానే వర్తమానైవ యః కర్మ పశ్యేత్। కిమ్ ఉక్తం భవతి। క్రియమాణమ్ ఏవ కర్మాత్మ-యాథాత్మ్యానుసన్ధానేన జ్ఞానాకారం యః పశ్యేత్, తచ్ చ జ్ఞానం కర్మణి అన్తర్గతతయా కర్మాకారం యః పశ్యేద్ ఇతి ఉక్తం భవతి। క్రియమాణే హి కర్మణి కర్తృ-భూతాత్మ-యాథాత్మ్యానుసన్ధానేన తద్ ఉభయం సమ్పన్నం భవతి।

ఏవమ్ ఆత్మ-యాథాత్మ్యానుసన్ధాన-గర్భం కర్మ యః పశ్యేత్ స బుద్ధిమాన్ కృత్స్న-శాస్త్రార్థ-విత్, మనుష్యేషు స యుక్తో మోక్షార్హః స ఏవ కృత్స్న-కర్మ-కృత్ కృత్స్న-శాస్త్రార్థ-కృత్॥౪।౧౮॥

ప్రత్యక్షేణ క్రియమాణస్య కర్మణో జ్ఞానాకారతా కథమ్ ఉపపద్యతే। ఇత్య్ అత్రాహ---

యస్య సర్వే సమారమ్భాః కామ-సఙ్కల్ప-వర్జితాః।

జ్ఞానాగ్ని-దగ్ధ-కర్మాణం తమ్ ఆహుః పణ్డితం బుధాః॥౧౯॥

యస్య ముముక్షోః సర్వే ద్రవ్యార్జనాది-లౌకిక-కర్మ-పూర్వక-నిత్య-నైమిత్తిక-కామ్య-రూప-కర్మ-సమారమ్భాః కామ-వర్జితాః ఫల-సఙ్గ-రహితాః సఙ్కల్ప-వర్జితాశ్ చ।

ప్రకృత్యా తద్-గుణైశ్ చాత్మానమ్ ఏకీకృత్య అనుసన్ధానాం సఙ్కల్పః। ప్రకృతి-వియుక్తాత్మ-స్వరూపానుసన్ధాన-యుక్తతయా తద్-రహితాః। తమ్ ఏవం కర్మ కుర్వాణం పణ్డితం కర్మాన్తర్గతాత్మ-యాథాత్మ్య-జ్ఞానాగ్నినా దగ్ధ-ప్రాచీన-కర్మాణమ్ ఆహుస్ తత్త్వ-జ్ఞాః॥౪।౧౯॥

అతః కర్మణో జ్ఞానాకారత్వమ్ ఉపపద్యతే। ఏతద్ ఏవ వివృణోతి---

త్యక్త్వా కర్మ-ఫలాసఙ్గం నిత్య-తృప్తో నిరాశ్రయః।

కర్మణ్య్ అభిప్రవృత్తోఽపి నైవ కిఞ్చిత్ కరోతి సః॥౨౦॥

కర్మ-ఫలాసఙ్గం త్యక్త్వా నిత్య-తృప్తో నిత్యే స్వాత్మన్య్ ఏవ తృప్తో నిరాశ్రయోఽస్థిర-ప్రకృతౌ ఆశ్రయ-బుద్ధి-రహితో యః కర్మాణి కరోతి, స కర్మణ్య్ ఆభిముఖ్యేన ప్రవృత్తోఽపి నైవ కిఞ్చిత్ కర్మ కరోతి, కర్మాపదేశేన జ్ఞానాభ్యాసమ్ ఏవ కరోతీత్య్ అర్థః॥౪।౨౦॥

పునర్ అపి కర్మణా జ్ఞానాకారతా ఏవ విశోధ్యతే---

నిరాశీర్ యత-చిత్తాత్మా త్యక్త-సర్వ-పరిగ్రహః।

శారీరం కేవలం కర్మ కుర్వన్ నాప్నోతి కిల్బిషమ్॥౨౧॥

నిరాశీర్ నిర్గత-ఫలాభిసన్ధిః, యత-చిత్తాత్మా యత-చిత్తమనాః, త్యక్త-సర్వ-పరిగ్రహ ఆత్మైక-ప్రయోజనతయా ప్రకృతి-ప్రాకృత-వస్తుని మమతా-రహితో యావజ్-జీవం కేవలం శారీరమ్ ఏవ కర్మ కుర్వన్ కిల్బిషం సంసారం నాప్నోతి। జ్ఞాన-నిష్ఠా-వ్యవధాన-రహిత-కేవల-కర్మ-యోగేన ఏవం-రూపేణాత్మానం పశ్యతీత్య్ అర్థః॥౪।౨౧॥

యదృచ్ఛా-లాభ-సన్తుష్టో ద్వన్ద్వాతీతో విమత్సరః।

సమః సిద్ధావ్ అసిద్ధౌ చ కృత్వాపి న నిబధ్యతే॥౨౨॥

యదృచ్ఛోపనత-శరీర-ధారణ-హేతు-వస్తు-సన్తుష్టః ద్వన్ద్వాతీతో యావత్-సాధన-సమాప్త్య్-అవర్జనీయ-శీతోష్ణాది-సహః। విమత్సరోఽనిష్టోపనిపాత-హేతు-భూత-స్వకర్మ-నిరూపేణ పరేషు విగత-మత్సరః సమః సిద్ధౌ అసిద్ధౌ చ యుద్ధాది-కర్మసు జయాది-సిద్ధ్య్-అసిద్ధ్యోః సమ-చిత్తః కర్మైవ కృత్వాపి జ్ఞాన-నిష్ఠాం వినాపి న నిబధ్యతే, న సంసారం ప్రతిపద్యతే॥౪।౨౨॥

గత-సఙ్గస్య ముక్తస్య జ్ఞానావస్థిత-చేతసః।

యజ్ఞాయాచరతః కర్మ సమగ్రం ప్రవిలీయతే॥౨౩॥

ఆత్మ-విషయ-జ్ఞానావస్థిత-మనస్త్వేన విగత-తద్-ఇతర-సఙ్గస్య తత ఏవ నిఖిల-పరిగ్రహ-వినిర్ముక్తస్యోక్త-లక్షణ-యజ్ఞాది-కర్మ-నిర్వృత్తయే వర్తమానస్య పురుషస్య బన్ధ-హేతు-భూతం ప్రాచీనం కర్మ సమగ్రం ప్రవిలీయతే నిఃశేషం క్షీయతే॥౪।౨౩॥

ప్రకృతి-వియుక్తాత్మ-స్వరూపానుసన్ధాన-యుక్తతయా కర్మణో జ్ఞానాకారత్వమ్ ఉక్తమ్। ఇదానీం సర్వస్య స-పరికరస్య కర్మణః పర-బ్రహ్మ-భూత-పరమ-పురుషాత్మకత్వానుసన్ధానా-యుక్తతయా జ్ఞానాకారత్వమ్ ఆహ---

బ్రహ్మార్పణం బ్రహ్మ హవిర్ బ్రహ్మాగ్నౌ బ్రహ్మణా హుతమ్।

బ్రహ్మైవ తేన గన్తవ్యం బ్రహ్మ-కర్మ-సమాధినా॥౨౪॥

హవిర్ విశేష్యతే। అర్ప్యతేఽనేనేత్య్ అర్పణం స్రుగ్-ఆది। తద్ బ్రహ్మ-కార్యత్వాద్ బ్రహ్మ, బ్రహ్మ యస్య హవిషోఽర్పణం తద్ బ్రహ్మార్పణమ్। బ్రహ్మ హవిః స్వయం చ బ్రహ్మ-భూతం బ్రహ్మాగ్నౌ బ్రహ్మ-భూతేఽగ్నౌ బ్రహ్మణా కర్త్రా హుతమ్। ఇతి సర్వం కర్మ బ్రహ్మాత్మకత్వాద్ బ్రహ్మ-మయమ్ ఇతి యః సమాధత్తే, స బ్రహ్మ-కర్మ-సమాధిః। తేన బ్రహ్మ-కర్మ-సమాధినా బ్రహ్మైవ గన్తవ్యమ్। బ్రహ్మాత్మకతయా బ్రహ్మ-భూతమ్ ఆత్మ-స్వరూపం గన్తవ్యమ్। ముముక్షూణాం క్రియమాణం కర్మ పర-బ్రహ్మాత్మకమ్ ఏవ ఇత్య్ అనుసన్ధాన-యుక్తతయా జ్ఞానాకారం సాక్షాద్ ఆత్మావలోకన-సాధనమ్, న జ్ఞాన-నిష్ఠా-వ్యవధానేనేత్య్ అర్థః॥౪।౨౪॥

ఏవం కర్మణో జ్ఞానాకారతాం ప్రతిపాద్య కర్మ-యోగ-భేదాన్ ఆహ---

దైవమ్ ఏవాపరే యజ్ఞం యోగినః పర్యుపాసతే।

బ్రహ్మాగ్నావ్ అపరే యజ్ఞం యజ్ఞేనైవోపజుహ్వతి॥౨౫॥

దైవం దైవార్చన-రూపం యజ్ఞమ్ అపరే కర్మ-యోగినః పర్యుపాసతే సేవన్తే। తత్రైవ నిష్ఠాం కుర్వన్తీత్య్ అర్థః। అపరే బ్రహ్మాగ్నౌ యజ్ఞం యజ్ఞేనైవ ఉపజుహ్వతి। యజ్ఞం యజ్ఞ-రూపం బ్రహ్మాత్మకమ్ ఆజ్యాది-ద్రవ్యం యజ్ఞేన యజ్ఞ-సాధన-భూతేన స్రుగ్-ఆదినా జుహ్వతి। అత్ర యజ్ఞ-శబ్దో హవిః-స్రుగ్-ఆది-యజ్ఞ-సాధనే వర్తతే। బ్రహ్మార్పణం బ్రహ్మ హవిః ఇతి న్యాయేన యాగ-హోమయోర్ నిష్ఠాం కుర్వన్తి॥౪।౨౫॥

శ్రోత్రాదీనీన్ద్రియాణ్య్ అన్యే సంయమాగ్నిషు జుహ్వతి।

శబ్దాదీన్ విషయాన్ అన్య ఇన్ద్రియాగ్నిషు జుహ్వతి॥౨౬॥

అన్యే శ్రోత్రాదీనామ్ ఇన్ద్రియాణాం సంయమనే ప్రయన్తే। శబ్దాదీన్ విషయాన్ అన్యే యోగిన ఇన్ద్రియాణాం శబ్దాది-విషయ-ప్రవణతా-నివారణే ప్రయతన్తే॥౪।౨౬॥

సర్వాణీన్ద్రియ-కర్మాణి ప్రాణ-కర్మాణి చాపరే।

ఆత్మ-సంయమ-యోగాగ్నౌ జుహ్వతి జ్ఞాన-దీపితే॥౨౭॥

అన్యే జ్ఞాన-దీపితే మనః-సంయమ-యోగాగ్నౌ సర్వాణీన్ద్రియ-కర్మాణి ప్రాణ-కర్మాణి చ జుహ్వతి। మనస ఇన్ద్రియ-ప్రాణానాం కర్మ-ప్రవణతా-నివారణే ప్రయతన్త ఇత్య్ అర్థః॥౪।౨౭॥

ద్రవ్య-యజ్ఞాస్ తపో-యజ్ఞా యోగ-యజ్ఞాస్ తథాపరే।

స్వాధ్యాయ-జ్ఞాన-యజ్ఞాశ్ చ యతయః సంశిత-వ్రతాః॥౨౮॥

కేచిత్ కర్మ-యోగినో ద్రవ్య-యజ్ఞాః, న్యాయతో ద్రవ్యాణ్య్ ఆదాయ దేవార్చనే ప్రయతన్తే, కేచిచ్ చ దానేషు, కేచిచ్ చ యాగేషు, కేచిచ్ చ హోమేషు, ఏతే సర్వే ద్రవ్య-యజ్ఞాః। కేచిత్ తపో-యజ్ఞాః కృచ్ఛ్ర-చాన్ద్రాయణోపవాసాదిషు నిష్ఠాం కుర్వన్తి। యోగ-యజ్ఞాశ్ చాపరే పుణ్య-తీర్థ- పుణ్య-స్థాన-ప్రాప్తిషు నిష్ఠాం కుర్వన్తి। ఇహ యోగ-శబ్దః కర్మ-నిష్ఠా-భేద-ప్రకరణాత్ తద్-విషయః। కేచిత్ స్వాధ్యాయ-పరాః స్వాధ్యాయాభ్యాస-పరాః। కేచిత్ తద్-అర్థ-జ్ఞానాభ్యాస-పరా యతయో యతన-శీలాః। శంసిత-వ్రతాః దృఢ-సఙ్కల్పాః॥౪।౨౮॥

అపానే జుహ్వతి ప్రాణం ప్రాణేఽపానం తథాపరే।

ప్రాణాపాన-గతీ రుద్ధ్వా ప్రాణాయామ-పరాయణాః॥౨౯॥

అపరే నియతాహారాః ప్రాణాన్ ప్రాణేషు జుహ్వతి।

సర్వేఽప్య్ ఏతే యజ్ఞ-విదో యజ్ఞ-క్షపిత-కల్మషాః॥౩౦॥

అపరే కర్మ-యోగినః ప్రాణాయామేషు నిష్ఠాం కుర్వన్తి। తే చ త్రి-విధాః--- పూరక-రేచక-కుమ్భక-భేదేన। అపానే జుహ్వతి ప్రాణమ్ ఇతి పూరకః। ప్రాణేఽపానమ్ ఇతి రేచకః। ప్రాణాపాన-గతీ రుద్ధ్వా ప్రాణాన్ ప్రాణేషు జుహ్వతీతి కుమ్భకః। ప్రాణాయామ-పరేషు త్రిష్వ్ అప్య్ అనుషజ్యతే నియతాహారా ఇతి। ద్రవ్య-యజ్ఞ-ప్రభృతి-ప్రాణాయామ-పర్యన్తేషు కర్మ-యోగ-భేదేషు స్వ-సమీహితేషు ప్రవృత్తా ఏతే సర్వే సహ-యజ్ఞైః ప్రజాః సృష్ట్వా [౩।౧౦] ఇతి అభిహిత-మహా-యజ్ఞ-పూర్వక-నిత్య-నైమిత్తిక-కర్మ-రూప-యజ్ఞ-విదః, తన్-నిష్ఠాః, తత ఏవ క్షపిత-కల్మషాః॥౪।౨౯-।౩౦॥

యజ్ఞ-శిష్టామృత-భుజో యాన్తి బ్రహ్మ సనాతనమ్।

నాయం లోకోఽస్త్య్ అయజ్ఞస్య కుతోఽన్యః కురుసత్తమ॥౩౧॥

యజ్ఞ-శిష్టామృతేన శరీర-ధారణం కుర్వన్త ఏవ కర్మ-యోగే వ్యాపృతాః సనాతనం చ బ్రహ్మ యాన్తి। అయజ్ఞస్య మహా-యజ్ఞాది-పూర్వక-నిత్య-నైమిత్తిక-కర్మ-రహితస్య నాయం లోకో న ప్రాకృత-లోకః ప్రాకృత-లోక-సమ్బన్ధి-ధర్మార్థ-కామాఖ్యః పురుషార్థో న సిధ్యతి। కుత

 ఇతోఽన్యో మోక్షాఖ్యః పురుషార్థః। పరమ-పురుషార్థతయా మోక్షస్య ప్రస్తుతత్వాత్ తద్-ఇతర-పురుషార్థోఽయం లోక ఇతి నిర్దిశ్యతే స హి ప్రాకృతః॥౪।౩౧॥

ఏవం బహు-విధా యజ్ఞా వితతా బ్రహ్మణో ముఖే।

కర్మజాన్ విద్ధి తాన్ సర్వాన్ ఏవం జ్ఞాత్వా విమోక్ష్యసే॥౩౨॥

ఏవం హి బహు-ప్రకారాః కర్మ-యోగా బ్రహ్మణో ముఖే వితతాః। ఆత్మ-యాథాత్మ్యావాప్తి-సాధనతయా స్థితాః। తాన్ ఉక్త-లక్షణాన్ ఉక్త-భేదాన్ కర్మ-యోగాన్ సర్వాన్ కర్మజాన్ విద్ధి। అహరహర్ అనుష్ఠీయమాన-నిత్య-నైమిత్తిక-కర్మానుష్ఠాన-జాన్ విద్ధి। ఏవం జ్ఞాత్వా యథోక్త-ప్రకారేణ అనుష్ఠాయ విమోక్ష్యసే॥౪।౩౨॥

అన్తర్గత-జ్ఞానతయా కర్మణో జ్ఞానాకారత్వమ్ ఉక్తమ్। తత్రాన్తర్గత-జ్ఞానే కర్మణి జ్ఞానాంశస్య ఏవ ప్రాధాన్యమ్ ఆహ---

శ్రేయాన్ ద్రవ్య-మయాద్ యజ్ఞాజ్ జ్ఞాన-యజ్ఞః పరన్తప।

సర్వం కర్మాఖిలం పార్థ జ్ఞానే పరిసమాప్యతే॥౩౩॥

ఉభయాకారే కర్మణి ద్రవ్య-మయాద్ అంశాద్ జ్ఞాన-మయోఽంశః శ్రేయాన్। సర్వస్య కర్మణస్ తద్-ఇతరస్య చాఖిలస్యోపాదేయస్య జ్ఞానే పరిసమాప్తేః। తద్ ఏవం సర్వైః సాధనైః ప్రాప్య-భూతం జ్ఞానం కర్మాన్తర్గతత్వేన అభ్యస్యతే। తద్ ఏవ హి అభ్యస్యమానం క్రమేణ ప్రాప్య-దశాం ప్రతిపద్యతే॥౪।౩౩॥

తద్ విద్ధి ప్రణిపాతేన పరిప్రశ్నేన సేవయా।

ఉపదేక్ష్యన్తి తే జ్ఞానం జ్ఞానినస్ తత్త్వ-దర్శినః॥౩౪॥

తద్ ఆత్మ-విషయం జ్ఞానమ్ అవినాశి తద్ విద్ధి [౨।౧౭] ఇత్య్ ఆరభ్య ఏషా తేఽభిహితా [౨।౩౯] ఇత్య్ అన్తేన మయోపదిష్టమ్ మద్-ఉక్త-కర్మణి వర్తమానస్ త్వం విపాకానుగుణం కాలే కాలే ప్రణిపాత-పరిప్రశ్న-సేవాదిభిర్ విశదాకారం జ్ఞానిభ్యో విద్ధి। సాక్షాత్-కృతాత్మ-స్వరూపాస్ తు జ్ఞానినః ప్రణిపాతాదిభిః సేవితా జ్ఞాన-బుభుత్సయా పరితః పృచ్ఛతస్ తవాశయమ్ ఆలక్ష్య జ్ఞానమ్ ఉపదేక్ష్యన్తి॥౪।౩౪॥

ఆత్మ-యాథాత్మ్య-విషయ-సాక్షాత్కార-రూపస్య లక్షణమ్ ఆహ---

యజ్ జ్ఞాత్వా న పునర్ మోహమ్ ఏవం యాస్యసి పాణ్డవ।

యేన భూతాన్య్ అశేషేణ ద్రక్ష్యస్య్ ఆత్మన్య్ అథో మయి॥౩౫॥

యజ్ జ్ఞానం జ్ఞాత్వా పునర్ ఏవం దేహాద్య్-ఆత్మాభిమాన-రూపం తత్-కృతం మమతాద్య్-ఆస్పదం చ మోహం న యాస్యసి, యేన దేవ-మనుష్యాద్య్-ఆకారేణానుసంహితాని సర్వాణి భూతాని స్వాత్మన్య్ ఏవ ద్రక్ష్యసి। యతస్ తవాన్యేషాం చ భూతానాం ప్రకృతి-వియుక్తానాం జ్ఞానైకాకారతయా సామ్యమ్। ప్రకృతి-సంసర్గ-దోష-వినిర్ముక్తమ్ ఆత్మ-స్వరూపం సర్వం సమమ్ ఇతి చ వక్ష్యతే నిర్దోషం హి సమం బ్రహ్మ [గీతా ౫।౧౯] ఇతి।

అథో మయి సర్వాణి భూతాన్య్ అశేషేణ ద్రక్ష్యసి, మత్-స్వరూప-సామ్యాచ్ చ పరిశుద్ధస్య సర్వస్య ఆత్మ-వస్తునః। ఇదం జ్ఞానమ్ ఉపాశ్రిత్య మమ సాధర్మ్యమ్ ఆగతాః [గీతా ౧౪।౨] ఇతి హి వక్ష్యతే తథా విద్వాన్ పుణ్య-పాపే విధూయ, నిరఞ్జనః పరమం సామ్యమ్ ఉపైతి [ము।ఉ। ౩।౧।౩] ఇత్య్ ఏవమ్ ఆదిషు నామ-రూప-వినిర్ముక్తస్య ఆత్మ-వస్తునః పరం స్వరూప-సామ్యమ్ అవగమ్యతే। అతః ప్రకృతి-వినిర్ముక్తం సర్వమ్ ఆత్మ-వస్తు పరస్పరం సమం సర్వేశ్వరేణ చ సమమ్॥౪।౩౫॥

అపి చేద్ అసి పాపేభ్యః సర్వేభ్యః పాప-కృత్తమః।

సర్వం జ్ఞాన-ప్లవేనైవ వృజినం సన్తరిష్యసి॥౩౬॥

యద్యపి సర్వేభ్యః పాప-కృత్తమోఽసి సర్వం పూర్వార్జితం వృజిన-రూపం సముద్రమ్ ఆత్మ-విషయ-జ్ఞాన-రూప-ప్లవేనైవ సన్తరిష్యసి॥౪।౩౬॥

యథైధాంసి సమిద్ధోఽగ్నిర్ భస్మసాత్ కురుతేఽర్జున।

జ్ఞానాగ్నిః సర్వ-కర్మాణి భస్మసాత్ కురుతే తథా॥౩౭॥

సమ్యక్ ప్రవృద్ధోఽగ్నిర్ ఇన్ధన-సముచ్చయమ్ ఇవాత్మ-యాథాత్మ్య-జ్ఞాన-రూపోఽగ్నిర్ జీవాత్మ-గతమ్ అనాది-కాల-ప్రవృత్తానన్త-కర్మ-సఞ్చయం భస్మీకరోతి॥౪।౩౭॥

న హి జ్ఞానేన సదృశం పవిత్రమ్ ఇహ విద్యతే।

తత్ స్వయం యోగ-సంసిద్ధః కాలేనాత్మని విన్దతి॥౩౮॥

యస్మాద్ ఆత్మ-జ్ఞానేన సదృశం పవిత్రం శుద్ధి-కరమ్ ఇహ జగతి వస్త్వ్-అన్తరం న విద్యతే, తస్మాద్ ఆత్మ-జ్ఞానం సర్వం పాపం నాశయతీత్య్ అర్థః। తత్ తథా-విధం జ్ఞానం యథోపదేశమ్ అహరహర్ అనుష్ఠీయమానం జ్ఞానాకార-కర్మ-యోగేన సంసిద్ధః కాలేన స్వాత్మని స్వయమ్ ఏవ లభతే॥౪।౩౮॥

తద్ ఏవ స్పష్టమ్ ఆహ---

శ్రద్ధావాంల్ లభతే జ్ఞానం తత్-పరః సంయతేన్ద్రియః।

జ్ఞానం లబ్ధ్వా పరాం శాన్తిమ్ అచిరేణాధిగచ్ఛతి॥౩౯॥

ఏవమ్ ఉపదేశాజ్ జ్ఞానం లబ్ధ్వా చోపదిష్ట-జ్ఞాన-వృద్ధౌ శ్రద్ధావాన్ తత్-పరస్ తత్రైవ నియమిత-మనాస్ తద్-ఇతర-విషయాత్ సంయతేన్ద్రియోఽచిరేణ కాలేనోక్త-లక్షణ-విపాక-దశాపన్నం జ్ఞానం లభతే। తథా-విధం జ్ఞానం లబ్ధ్వా పరాం శాన్తిమ్ అచిరేణ అధిగచ్ఛతి పరం నిర్వాణం ప్రాప్నోతి॥౪।౩౯॥

అజ్ఞశ్ చాశ్రద్దధానశ్ చ సంశయాత్మా వినశ్యతి।

నాయం లోకోఽస్తి న పరో న సుఖం సంశయాత్మనః॥౪౦॥

అజ్ఞ ఏవమ్ ఉపదేశ-లబ్ధ-జ్ఞాన-రహిత ఉపదిష్ట-జ్ఞాన-వృద్ధ్య్-ఉపాయే చాశ్రద్దధానోఽత్వరమాణ ఉపదిష్టే చ జ్ఞానే సంశయాత్మా సంశయిత-మనా వినశ్యతి, నష్టో భవతి। అస్మిన్న్ ఉపదిష్టే ఆత్మ-యాథాత్మ్య-విషయే జ్ఞానే సంశయాత్మనోఽయమ్ అపి ప్రాకృత-లోకో నాస్తి, న చ పరః। ధర్మార్థ-కామాది-పురుషార్థాశ్ చ న సిద్ధ్యన్తి, కుతో మోక్ష ఇత్య్ అర్థః।

శాస్త్రీయ-కర్మ-సిద్ధి-రూపత్వాత్ సర్వేషాం పురుషార్థానాం శాస్త్రీయ-కర్మ-జన్య-సిరాశ్ చ దేహాతిరిక్తాత్మ-నిశ్చయ-పూర్వకత్వాత్। అతః సుఖ-లవ-భాగిత్వమ్ ఆత్మని సంశయాత్మనో న సమ్భవతి॥౪।౪౦॥

యోగ-సన్న్యస్త-కర్మాణం జ్ఞాన-సఞ్ఛిన్న-సంశయమ్।

ఆత్మవన్తం న కర్మాణి నిబధ్నన్తి ధనఞ్జయ॥౪౧॥

యథోపదిష్ట-యోగేన సన్న్యస్త-కర్మాణం జ్ఞానాకారతాపన్న-కర్మాణం యథోపదిష్టేన చాత్మ-జ్ఞానేనాత్మని సఞ్ఛిన్న-సంశయమ్ ఆత్మవన్తం మనస్వినమ్ ఉపదిష్టార్థో దృఢావస్థిత-మనసం బన్ధ-హేతు-భూత-ప్రాచీనానన్త-కర్మాణి న నిబధ్నన్తి॥౪।౪౧॥

తస్మాద్ అజ్ఞాన-సమ్భూతం హృత్-స్థం జ్ఞానాసినాత్మనః।

ఛిత్త్వైనం సంశయం యోగమ్ ఆతిష్ఠోత్తిష్ఠ భారత॥౪౨॥

తస్మాద్ అనాద్య్-అజ్ఞాన-సమ్భూతం హృత్-స్థమ్ ఆత్మ-విషయం సంశయం మయోపదిష్టేనాత్మ-జ్ఞానాసినా ఛిత్త్వా మయోపదిష్టం కర్మ-యోగమ్ ఆతిష్ఠ తద్-అర్థమ్ ఉత్తిష్ఠ భారతేతి॥౪।౪౨॥

ఇతి శ్రీమద్-రామానుజాచార్య-విరచితే గీతా-భాష్యే చతుర్థోఽధ్యాయః ॥౪॥